Adhyaya 17
Dynasty of Kṣatravṛddha: Kāśi Kings, Dhanvantari, Rajī’s Sons, and the Transition to Nahuṣa
పురూరవుని నుండి ఆయువు వరకు చంద్రవంశ ప్రవాహాన్ని కొనసాగిస్తూ శుకదేవుడు ఆయువు యొక్క శక్తిమంతమైన కుమారులను సూచించి, ముఖ్యంగా క్షత్రవృద్ధ వంశాన్ని వివరించాడు. క్షత్రవృద్ధ → సుహోత్రుడు, అతని కుమారులు కాశ్య, కుశ, గృత్సమద; ఈ పరంపరలో ఋగ్వేద ప్రామాణ్యుడైన శౌనకుడు జన్మించాడని చెప్పి, రాజవంశాల నుంచీ బ్రాహ్మణ తేజస్సు గల మహర్షులు పుట్టగలరని చూపించాడు. కాశ్యుని నుండి కాశీ శాఖ; దీర్ఘతముని కుమారుడు ధన్వంతరి వాసుదేవ అవతారంగా, ఆయుర్వేద ప్రవర్తకుడిగా చెప్పబడాడు; ఆయన స్మరణం రోగనాశకమని ప్రశంసించబడింది. తరువాత కాశీ రాజులు—దివోదాస/ద్యుమాన్/ప్రతర్దన, అలాగే అలర్కుని అత్యంత దీర్ఘ రాజ్యం—మరియు ఇతర వంశజులు వస్తారు. ఆపై ఆయువు ఇతర శాఖలు, ముఖ్యంగా రాజీ—ఇంద్రునికి స్వర్గాన్ని తిరిగి స్థాపించినవాడు; తరువాత బృహస్పతి యుక్తితో ఇంద్రుడు రాజీ కుమారులను ధర్మభ్రష్టులుగా చేసి వారి వినాశానికి కారణమయ్యాడు. చివరగా క్షత్రవృద్ధ వంశంలోని కుశ ఉపశాఖను కూడా ముగించి, తదుపరి నహుష వంశవర్ణనకు సూచన ఇస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—పురూరవునికి ఆయు అనే కుమారుడు పుట్టెను. అతనికి మహాబలవంతులైన నహుష, క్షత్రవృద్ధ, రజీ, రాభ, అనెనా అనే కుమారులు ఉన్నారు. ఓ రాజేంద్ర పరీక్షితా, ఇప్పుడు క్షత్రవృద్ధ వంశాన్ని వినుము. క్షత్రవృద్ధుని కుమారుడు సుహోత్రుడు; అతనికి కాశ్య, కుశ, గృత్సమద అనే ముగ్గురు కుమారులు. గృత్సమదుని నుండి శునకుడు, అతని నుండి ఋగ్వేదజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన మహర్షి శౌనకుడు జన్మించాడు.
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—పురూరవునికి ఆయు అనే కుమారుడు పుట్టెను. అతనికి మహాబలవంతులైన నహుష, క్షత్రవృద్ధ, రజీ, రాభ, అనెనా అనే కుమారులు ఉన్నారు. ఓ రాజేంద్ర పరీక్షితా, ఇప్పుడు క్షత్రవృద్ధ వంశాన్ని వినుము. క్షత్రవృద్ధుని కుమారుడు సుహోత్రుడు; అతనికి కాశ్య, కుశ, గృత్సమద అనే ముగ్గురు కుమారులు. గృత్సమదుని నుండి శునకుడు, అతని నుండి ఋగ్వేదజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన మహర్షి శౌనకుడు జన్మించాడు.
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—పురూరవునికి ఆయు అనే కుమారుడు పుట్టెను. అతనికి మహాబలవంతులైన నహుష, క్షత్రవృద్ధ, రజీ, రాభ, అనెనా అనే కుమారులు ఉన్నారు. ఓ రాజేంద్ర పరీక్షితా, ఇప్పుడు క్షత్రవృద్ధ వంశాన్ని వినుము. క్షత్రవృద్ధుని కుమారుడు సుహోత్రుడు; అతనికి కాశ్య, కుశ, గృత్సమద అనే ముగ్గురు కుమారులు. గృత్సమదుని నుండి శునకుడు, అతని నుండి ఋగ్వేదజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన మహర్షి శౌనకుడు జన్మించాడు.
Verse 4
काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतम:पिता । धन्वन्तरिर्दीर्घतमस आयुर्वेदप्रवर्तक: । यज्ञभुग् वासुदेवांश: स्मृतमात्रार्तिनाशन: ॥ ४ ॥
కాశ్యుని కుమారుడు కాశి, కాశి కుమారుడు రాష్ట్రుడు—అతడే దీర్ఘతముని తండ్రి. దీర్ఘతముని కుమారుడు ధన్వంతరి ఆయుర్వేద ప్రవర్తకుడు, యజ్ఞఫలభోక్త వాసుదేవాంశావతారుడు; ఆయన నామస్మరణమాత్రమే రోగపీడను నశింపజేస్తుంది॥
Verse 5
तत्पुत्र: केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्तत: । दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्दन इति स्मृत: ॥ ५ ॥
ధన్వంతరి కుమారుడు కేతుమాన్ జన్మించాడు; కేతుమానుని కుమారుడు భీమరథుడు. భీమరథుని కుమారుడు దివోదాసుడు; దివోదాసుని కుమారుడు ద్యుమాన్, ప్రతర్దన అని కూడా ప్రసిద్ధుడు॥
Verse 6
स एव शत्रुजिद् वत्स ऋतध्वज इतीरित: । तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्तत: ॥ ६ ॥
ఆ ద్యుమాన్ శత్రుజిత్, వత్స, ఋతధ్వజ, కువలయాశ్వ అని కూడా చెప్పబడెను. అతనివలన అలర్కుడు మొదలైన కుమారులు జన్మించారు॥
Verse 7
षष्टिंवर्षसहस्राणि षष्टिंवर्षशतानि च । नालर्कादपरो राजन् बुभुजे मेदिनीं युवा ॥ ७ ॥
ఓ రాజా! ద్యుమానుని కుమారుడు అలర్కుడు యౌవనంలో భూమిని అరవై వేల సంవత్సరాలు మరియు అరవై వందల సంవత్సరాలు—మొత్తం అరవై ఆరు వేల సంవత్సరాలు పాలించాడు. అతనిని తప్ప యౌవనంలో అంత దీర్ఘకాలం భూమిని ఏ రాజూ పాలించలేదు॥
Verse 8
अलर्कात्सन्ततिस्तस्मात् सुनीथोऽथ निकेतन: । धर्मकेतु: सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत ॥ ८ ॥
అలర్కుని నుండి సంతతి అనే కుమారుడు; అతని కుమారుడు సునీథుడు; ఆపై నికేతనుడు. నికేతనుని కుమారుడు ధర్మకేతువు; ధర్మకేతుని కుమారుడు సత్యకేతువు జన్మించాడు॥
Verse 9
धृष्टकेतुस्ततस्तस्मात् सुकुमार: क्षितीश्वर: । वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृप ॥ ९ ॥
హే రాజా పరీక్షితా, సత్యకేతువునుండి ధృష్టకేతువు జన్మించాడు; ధృష్టకేతువునుండి సమస్త భూమికి అధిపతి సుకుమారుడు పుట్టాడు. సుకుమారుని నుండి వీతిహోత్రుడు, అతనినుండి భర్గుడు, భర్గుని నుండి భార్గభూమి జన్మించాడు.
Verse 10
इतीमे काशयो भूपा: क्षत्रवृद्धान्वयायिन: । राभस्य रभस: पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्तत: ॥ १० ॥
హే మహారాజా పరీక్షితా, వీరందరూ కాశీ వంశపు రాజులు; క్షత్రవృద్ధ వంశాన్వయులు అని కూడా చెప్పబడతారు. రాభుని కుమారుడు రభసుడు; రభసుని నుండి గంభీరుడు; గంభీరుని నుండి అక్రియ అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 11
तद्गोत्रं ब्रह्मविज् जज्ञे शृणु वंशमनेनस: । शुद्धस्तत: शुचिस्तस्माच्चित्रकृद् धर्मसारथि: ॥ ११ ॥
హే రాజా, అక్రియుని కుమారుడు బ్రహ్మవిత్ అని ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఇప్పుడు అనేనస వంశాన్ని వినుము. అనేనసుని నుండి శుద్ధుడు; శుద్ధుని నుండి శుచి; శుచినుండి ధర్మసారథి—చిత్రకృత్ అని కూడా పిలువబడే వాడు—జన్మించాడు.
Verse 12
तत: शान्तरजो जज्ञे कृतकृत्य: स आत्मवान् । रजे: पञ्चशतान्यासन् पुत्राणाममितौजसाम् ॥ १२ ॥
చిత్రకృతుని నుండి శాంతరాజుడు జన్మించాడు; అతడు కృతకృత్యుడు, ఆత్మవంతుడు. సమస్త వైదిక కర్మలను సంపూర్ణం చేసినందున సంతానం పొందలేదు. అయితే రజీకి ఐదు వందల మంది కుమారులు ఉండిరి, అందరూ అపార తేజస్సు గలవారు.
Verse 13
देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् । इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजे: । आत्मानमर्पयामास प्रह्रादाद्यरिशङ्कित: ॥ १३ ॥
దేవతల ప్రార్థనపై రజీ దైత్యులను సంహరించి ఇంద్రునికి స్వర్గరాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు. కానీ ప్రహ్లాదాది శత్రువుల భయంతో ఇంద్రుడు రజీ పాదాలను పట్టుకొని స్వర్గాన్ని మళ్లీ అతనికే ఇచ్చి, తానూ అతని పాదపద్మాల వద్ద శరణు సమర్పించాడు.
Verse 14
पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददु: । त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददु: ॥ १४ ॥
రాజీ మరణానంతరం ఇంద్రుడు త్రివిష్టపం (స్వర్గలోకం) తిరిగి ఇవ్వమని రాజీ కుమారులను వేడుకున్నాడు. వారు స్వర్గాన్ని తిరిగి ఇవ్వలేదు; అయితే యజ్ఞాలలో ఇంద్రునికి యజ్ఞభాగాలను ఇవ్వడానికి ఒప్పుకున్నారు.
Verse 15
गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलभित् तनयान् रजे: । अवधीद् भ्रंशितान् मार्गान्न कश्चिदवशेषित: ॥ १५ ॥
ఆపై దేవగురు బృహస్పతి అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పించి రాజీ కుమారులు ధర్మమార్గం నుండి భ్రష్టులయ్యేలా చేశాడు. వారు పతితులైన వెంటనే బలభిద్ ఇంద్రుడు సులభంగా వారిని సంహరించాడు; ఒక్కరూ మిగలలేదు.
Verse 16
कुशात् प्रति: क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जय: । तत: कृत: कृतस्यापि जज्ञे हर्यबलो नृप: ॥ १६ ॥
క్షాత్రవృద్ధుని మనవడు కుశుని నుండి ప్రతి అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ప్రతి కుమారుడు సంజయ, సంజయ కుమారుడు జయ; జయ నుండి కృతుడు, కృతుని నుండి రాజు హర్యబలుడు జన్మించాడు.
Verse 17
सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुत: । सङ्कृतिस्तस्य च जय: क्षत्रधर्मा महारथ: । क्षत्रवृद्धान्वया भूपा इमेशृण्वथनाहुषान् ॥ १७ ॥
హర్యబలుని నుండి సహదేవుడు, సహదేవుని నుండి హీనుడు, హీనుని నుండి జయసేనుడు, జయసేనుని నుండి సంకృతి జన్మించారు. సంకృతి కుమారుడు శక్తిమంతుడైన మహారథి జయుడు, క్షత్రధర్మంలో నిపుణుడు. వీరు క్షాత్రవృద్ధ వంశ రాజులు; ఇప్పుడు నహుష వంశాన్ని వినండి.
Frequently Asked Questions
Dhanvantari is presented as a descendant in the Kāśi line (through Dīrghatama) and described as an incarnation of Lord Vāsudeva who inaugurates medical science (Āyurveda). The text praises remembrance of his name as a means to be freed from disease, linking healing to divine grace and sacred memory.
In Bhāgavata theology, nāma-smaraṇa carries purifying potency because it connects the mind to Bhagavān and His śakti. Since Dhanvantari is identified with Vāsudeva’s avatāra principle, remembrance is portrayed as spiritually and psychosomatically purificatory—removing impediments (including disease) by invoking divine auspiciousness.
After Rajī’s death, his sons refused to return the heavenly kingdom to Indra, though they agreed to restore Indra’s sacrificial shares. Bṛhaspati then performed oblations that led them to fall from moral principles; in that degraded state, Indra killed them. The narrative teaches that adharmic attachment to power invites downfall, and that even great strength becomes vulnerable when dharma is lost.
It demonstrates the Bhāgavata’s integrated view of society: kṣatriya lines can produce brahminical sages, and true eminence is measured by Vedic realization, not merely kingship. By placing Śaunaka (a foremost knower of the Ṛg Veda) within the lineage, the text elevates spiritual authority as the enduring fruit of history.
After completing the Kṣatravṛddha-related branches (including Kuśa’s sub-line), Śukadeva explicitly announces the next topic: the dynasty of Nahuṣa. This keeps the genealogical flow continuous from Āyu’s sons into successive lines, maintaining the Canto’s vaṁśānucarita progression.