Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १ ॥

శ్రీరాజు పరీక్షితుడు అన్నాడు—ప్రభూ శుకదేవ గోస్వామీ! మీరు అన్ని మన్వంతరాలను విస్తారంగా వివరించారు; వాటిలో అనంతవీర్యుడైన శ్రీహరి చేసిన అద్భుత లీలలను కూడా చెప్పారూ. ఇవన్నీ మీ నుండి వినడం నా భాగ్యం.

Verse 2

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥

ద్రవిడదేశాధిపతి రాజర్షి సత్యవ్రతుడు గత కల్పాంతంలో పురుషోత్తముని సేవవల్ల దివ్యజ్ఞానాన్ని పొందాడు. తరువాత అతడే వివస్వానుని కుమారుడైన వైవస్వత మనువయ్యాడని నేను విన్నాను. అలాగే ఇక్ష్వాకు మొదలైన రాజులు అతని కుమారులని మీరు చెప్పినట్లు నాకు తెలుసు.

Verse 3

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥

ద్రవిడదేశాధిపతి రాజర్షి సత్యవ్రతుడు గత కల్పాంతంలో పరమపురుషుని సేవచేత దివ్యజ్ఞానాన్ని పొందాడు. శ్రుతి ప్రకారం అతడే వివస్వానుని కుమారుడైన వైవస్వత మనువయ్యాడు. ఈ జ్ఞానం నేను మీ నుండే గ్రహించాను; ఇక్ష్వాకు మొదలైన రాజులు అతని పుత్రులని మీరు ముందే వివరించారు.

Verse 4

तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च । कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि न: ॥ ४ ॥

హే బ్రాహ్మణా, హే మహాభాగుడా! ఆ రాజుల వంశాలను విడివిడిగా, అలాగే వారి వంశానుచరితాలను కూడా మాకు కీర్తించండి; ఎందుకంటే మేము నిత్యం మీ నుండి ఇలాంటి విషయాలు వినాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాము.

Verse 5

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये । तेषां न: पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥ ५ ॥

గతించినవారు, భవిష్యత్తులో అవతరించేవారు, అలాగే నేటి వర్తమాన రాజులు—ఆ పుణ్యకీర్తి గల వారందరి పరాక్రమాలను మాకు చెప్పండి.

Verse 6

श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । पृष्ट: प्रोवाच भगवाञ्छुक: परमधर्मवित् ॥ ६ ॥

శ్రీసూతుడు పలికెను—వేదవిద్వాంసుల సభలో మహారాజు పరీక్షితుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, పరమధర్మవేత్త అయిన భగవాన్ శుకదేవ గోస్వామి సమాధానం చెప్పడం ప్రారంభించాడు.

Verse 7

श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंश: प्राचुर्येण परन्तप । न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—హే పరంతప రాజా! మనువు వంశాన్ని విస్తారంగా వినండి. నేను సాధ్యమైనంత వివరంగా చెబుతాను; అయినా దాని సంపూర్ణ విస్తారం వందేళ్లలో కూడా చెప్పలేం.

Verse 8

परावरेषां भूतानामात्मा य: पुरुष: पर: । स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८ ॥

ఉన్నత-నిమ్న స్థితులలోని సమస్త జీవుల అంతర్యామి అయిన ఆ పరమ పురుషుడే కల్పాంతంలో ఉన్నాడు; అప్పుడు ఈ ప్రదర్శిత జగత్తు కూడా లేదు, ఆయన తప్ప మరొకటి ఏమియు లేదు।

Verse 9

तस्य नाभे: समभवत् पद्मकोषो हिरण्मय: । तस्मिञ्जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुरानन: ॥ ९ ॥

ఓ మహారాజ పరిషిత్! భగవంతుని నాభి నుండి స్వర్ణమయ పద్మకోశం ఉద్భవించింది; ఆ పద్మంపై స్వయంభూ చతుర్ముఖ బ్రహ్మ జన్మించాడు।

Verse 10

मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यप: । दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत् सुत: ॥ १० ॥

బ్రహ్మదేవుని మనస్సు నుండి మరీచి జన్మించాడు; మరీచి వీర్యం నుండి కశ్యపుడు ప్రదర్శితుడయ్యాడు; కశ్యపుని ద్వారా, దక్షకన్య అదితి గర్భంలో, వివస్వాన్ జన్మించాడు।

Verse 11

ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥

ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠ రాజా! వివస్వానుని ద్వారా సంజ్ఞ గర్భంలో శ్రాద్ధదేవ మనువు జన్మించాడు. ఇంద్రియనిగ్రహం కలిగిన ఆ మనువు భార్య శ్రద్ధ గర్భంలో పది కుమారులను కనెను—ఇక్ష్వాకు, నృగ, శర్యాతి, దిష్ట, ధృష్ట, కరూషక, నరిష్యంత, పృషధ్ర, నభగ, కవి।

Verse 12

ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥

ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠ రాజా! వివస్వానుని ద్వారా సంజ్ఞ గర్భంలో శ్రాద్ధదేవ మనువు జన్మించాడు. ఇంద్రియనిగ్రహం కలిగిన ఆ మనువు భార్య శ్రద్ధ గర్భంలో పది కుమారులను కనెను—ఇక్ష్వాకు, నృగ, శర్యాతి, దిష్ట, ధృష్ట, కరూషక, నరిష్యంత, పృషధ్ర, నభగ, కవి।

Verse 13

अप्रजस्य मनो: पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद् विभु: ॥ १३ ॥

మొదట మనువుకు కుమారుడు లేడు. అందుకే సంతానార్థంగా మహాశక్తిమంతుడైన వసిష్ఠ మహర్షి మిత్ర-వరుణ దేవతలను ప్రసన్నం చేయుటకు యజ్ఞం నిర్వహించాడు.

Verse 14

तत्र श्रद्धा मनो: पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४ ॥

ఆ యజ్ఞంలో మనువు భార్య శ్రద్ధ, పాలమాత్రమే సేవించే వ్రతంతో, హోతా వద్దకు వెళ్లి నమస్కరించి కుమార్తెను కోరింది.

Verse 15

प्रेषितोऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहित: । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन्द्विज: ॥ १५ ॥

అధ్వర్యువు ఆజ్ఞతో హోతా ఏకాగ్రంగా హవిస్సు (నెయ్యి) తీసుకొని, వాణితో ‘వషట్’ అని జపిస్తూ ఆహుతి సమర్పించాడు; అయితే మనువు భార్య అభ్యర్థనను కూడా గుర్తు చేసుకున్నాడు.

Verse 16

होतुस्तद्‌व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनु: प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥ १६ ॥

హోతా ఆ విధంగా దారి తప్పినందున ‘ఇలా’ అనే కుమార్తె జన్మించింది. ఆమెను చూసి మనువు సంతృప్తి చెందక తన గురువు వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు.

Verse 17

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया ॥ १७ ॥

భగవన్! మీరు బ్రహ్మవాదులు, వేదమంత్రజ్ఞులు; అయినా ఇది ఏమైంది? ఫలితం విరుద్ధంగా వచ్చింది—అయ్యో ఎంత దుఃఖం! వేదమంత్రక్రియలో ఇలాంటి విపర్యయం ఉండకూడదు.

Verse 18

यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषा: । कुत: सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८ ॥

మీరు బ్రహ్మతత్త్వాన్ని తెలిసినవారు, నియమశీలులు, సమచిత్తులు; తపస్సుతో మీ పాపమలినాలు దగ్ధమయ్యాయి. దేవతల వాక్యంలా మీ మాటలు విఫలమవు; మరి మీ సంకల్పంలో ఈ వ్యత్యాసం ఎలా వచ్చింది?

Verse 19

निशम्य तद् वचस्तस्य भगवान् प्रपितामह: । होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९ ॥

మనువు మాటలు విని పరమ ప్రతాపశాలి ప్రపితామహుడు వశిష్ఠుడు హోతా చేసిన వ్యత్యాసాన్ని గ్రహించి, సూర్యదేవుని కుమారునితో ఇలా పలికాడు.

Verse 20

एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारत: । तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २० ॥

నీ సంకల్పంలో ఈ వ్యత్యాసం హోతా మూల ఉద్దేశం నుంచి తప్పిపోయినందువల్లే; అయినా నా స్వతేజస్సుతో నీకు శ్రేష్ఠమైన కుమారుని ప్రసాదిస్తాను.

Verse 21

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशा: । अस्तौषीदादिपुरुषमिलाया: पुंस्त्वकाम्यया ॥ २१ ॥

శుకదేవ గోస్వామి అన్నాడు: ఓ రాజా పరీక్షిత్! ఇలా నిర్ణయించుకున్న మహాయశస్సుగల శక్తిమంతుడు వశిష్ఠుడు, ఇళా పురుషుడిగా మారాలని కోరుతూ ఆదిపురుషుడు విష్ణువును స్తుతించాడు.

Verse 22

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वर: । ददाविलाभवत् तेन सुद्युम्न: पुरुषर्षभ: ॥ २२ ॥

వశిష్ఠునిపై ప్రసన్నుడైన పరమేశ్వరుడు భగవాన్ హరి ఆయన కోరిన వరాన్ని ప్రసాదించాడు; దాంతో ఇళా ‘సుద్యుమ్న’ అనే శ్రేష్ఠ పురుషుడిగా మారింది.

Verse 23

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भ‍ुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥

హే రాజా పరీక్షిత్! ఆ వీరుడు సుద్యుమ్నుడు ఒకసారి కొద్దిమంది మంత్రులు, సహచరులతో కలిసి సింధు ప్రాంతం నుంచి తెచ్చిన గుర్రంపై ఎక్కి అడవిలో వేటకు వెళ్లాడు. కవచం ధరించి, అందమైన ధనుస్సు మరియు అద్భుత బాణాలతో అలంకరించబడి, జంతువులను అనుసరిస్తూ వేటాడుతూ అడవியின் ఉత్తర దిశకు చేరాడు।

Verse 24

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भ‍ुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥

హే రాజా పరీక్షిత్! ఆ వీరుడు సుద్యుమ్నుడు ఒకసారి కొద్దిమంది మంత్రులు, సహచరులతో కలిసి సింధు ప్రాంతం నుంచి తెచ్చిన గుర్రంపై ఎక్కి అడవిలో వేటకు వెళ్లాడు. కవచం ధరించి, అందమైన ధనుస్సు మరియు అద్భుత బాణాలతో సజ్జుడై, జంతువులను అనుసరిస్తూ వేటాడుతూ అడవியின் ఉత్తర భాగానికి చేరాడు।

Verse 25

सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह । यत्रास्ते भगवाञ्छर्वो रममाण: सहोमया ॥ २५ ॥

అతడు మేరు పర్వతపు అడుగున ఉన్న సుకుమారవనంలో ప్రవేశించాడు; అక్కడ భగవాన్ శర్వుడు (శివుడు) ఉమతో కలిసి నిత్యం ఆనందంగా విహరిస్తూ ఉంటాడు।

Verse 26

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्न: परवीरहा । अपश्यत् स्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥ २६ ॥

హే నృప పరీక్షిత్! ఆ అడవిలో అడుగుపెట్టగానే శత్రువీరులను జయించగల సుద్యుమ్నుడు తనను తాను స్త్రీరూపంగా, తన గుర్రాన్ని వడవగా (గుర్రపు ఆడ) మారినట్లు చూశాడు।

Verse 27

तथा तदनुगा: सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् । दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ २७ ॥

అతని అనుచరులు కూడా తమ తమ స్వరూపాల్లో లింగమార్పు జరిగినట్లు చూసి అందరూ విషాదపడిపోయి, పరస్పరం ఒకరినొకరు చూస్తూ నిలిచిపోయారు।

Verse 28

श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देश: केन वा भगवन् कृत: । प्रश्न‍मेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि न: ॥ २८ ॥

మహారాజు పరీక్షితుడు అన్నాడు—ఓ మహాశక్తిమంతుడైన బ్రాహ్మణా! ఈ స్థలం ఇంత గుణవంతంగా, ప్రభావశాలిగా ఎలా అయింది? దీన్ని ఇంత శక్తిమంతంగా ఎవరు చేశారు? దయచేసి ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పండి; వినాలనే నాకు గొప్ప కుతూహలం ఉంది.

Verse 29

श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रता: । दिशो वितिमिराभासा: कुर्वन्त: समुपागमन् ॥ २९ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి అన్నాడు—ఒకసారి గిరీశుడైన భగవాన్ శివుని దర్శించేందుకు అక్కడికి సువ్రతులైన మహర్షులు వచ్చారు. వారి స్వతేజస్సు వల్ల అన్ని దిక్కుల చీకటి తొలగిపోయినట్లుగా ప్రకాశించింది.

Verse 30

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् । भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥ ३० ॥

ఆ మహర్షులను చూసి అంబికా దేవి ఆ సమయంలో నిర్వస్త్రగా ఉండటంతో ఎంతో సిగ్గుపడింది. ఆమె వెంటనే భర్త ఒడిలోనుంచి లేచి, తన వక్షస్థలాన్ని కప్పుకోవడానికి త్వరగా వస్త్రాన్ని ధరించేందుకు ప్రయత్నించింది.

Verse 31

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयो: । निवृत्ता: प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥ ३१ ॥

ఋషులు కూడా శివుడు-పార్వతీ రతి-క్రీడలో మునిగిపోయి ఉన్నదాన్ని చూసి ముందుకు వెళ్లడం మానేశారు. వారు వెంటనే అక్కడి నుంచి తిరిగి నర-నారాయణ ఆశ్రమానికి బయలుదేరారు.

Verse 32

तदिदं भगवानाह प्रियाया: प्रियकाम्यया । स्थानं य: प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति ॥ ३२ ॥

అప్పుడు తన ప్రియ భార్యను సంతోషపెట్టాలనే ఉద్దేశంతో భగవాన్ శివుడు అన్నాడు—“ఏ పురుషుడైనా ఈ స్థలంలో ప్రవేశిస్తే, అతడు వెంటనే స్త్రీగా మారిపోతాడు!”

Verse 33

तत ऊर्ध्वं वनं तद् वै पुरुषा वर्जयन्ति हि । सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम् ॥ ३३ ॥

ఆ కాలం నుండి ఆ అరణ్యంలో ఏ పురుషుడూ ప్రవేశించలేదు. అయితే స్త్రీభావం పొందిన రాజు సుద్యుమ్నుడు తన సహచరులతో కలిసి అడవినుండి అడవికి సంచరించాడు.

Verse 34

अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । स्रीभि: परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुध: ॥ ३४ ॥

ఆశ్రమ సమీపంలో సంచరిస్తూ, స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, కామాన్ని రేకెత్తించే అతి సుందరిగా ఉన్న ఆమెను చూసి చంద్రపుత్రుడు భగవాన్ బుధుడు ఆమెను అనుభవించాలని తక్షణమే కోరాడు.

Verse 35

सापि तं चकमे सुभ्रू: सोमराजसुतं पतिम् । स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ ३५ ॥

సుందర భ్రూవులు గల ఆమె కూడా చంద్రరాజు కుమారుడు బుధుడిని భర్తగా స్వీకరించాలని కోరింది. అప్పుడు బుధుడు ఆమె గర్భంలో పురూరవా అనే కుమారుణ్ని కలిగించాడు.

Verse 36

एवं स्रीत्वमनुप्राप्त: सुद्युम्नो मानवो नृप: । सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६ ॥

ఈ విధంగా స్త్రీత్వాన్ని పొందిన మనుపుత్రుడు రాజు సుద్యుమ్నుడు తన కులగురువు వసిష్ఠుని స్మరించాడు అని నేను విశ్వసనీయంగా విన్నాను.

Verse 37

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडित: । सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥ ३७ ॥

సుద్యుమ్నుని ఆ దయనీయ స్థితిని చూసి వసిష్ఠుడు కరుణతో తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు. సుద్యుమ్నుడు మళ్లీ పురుషత్వాన్ని పొందాలని కోరుతూ ఆయన భగవాన్ శంకరుని మరల ఆరాధించాడు.

Verse 38

तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥

హే రాజా పరీక్షిత్! వసిష్ఠ ఋషిపై భగవాన్ శివుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. పార్వతికి ఇచ్చిన తన వాక్యాన్ని సత్యం చేస్తూ ఆయన ఇలా అన్నాడు— “నీ గోత్రజుడు సుద్యుమ్నుడు ఒక నెల పురుషుడుగా, తదుపరి నెల స్త్రీగా ఉండుగాక; ఈ విధంగా అతడు ఇష్టానుసారం భూమిని పాలించుగాక।”

Verse 39

तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥

హే రాజా! నీ గోత్రజుడు సుద్యుమ్నుడు ఒక నెల పురుషుడుగా, ఒక నెల స్త్రీగా ఉంటాడు; ఈ విధమైన వ్యవస్థతో అతడు ఇష్టానుసారం భూమిని పాలించుగాక— ఇదే శంకరుని వాక్యం.

Verse 40

आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजा: ॥ ४० ॥

ఆచార్యుని అనుగ్రహంతో, శివుని వాక్యానుసారం, సుద్యుమ్నుడు వ్యవస్థ ప్రకారం ప్రతి ప్రత్యామ్నాయ నెలలో కోరుకున్న పురుషత్వాన్ని తిరిగి పొందుతూ రాజ్యాన్ని పాలించాడు; అయినా ప్రజలు అతనితో సంతృప్తి చెందలేదు।

Verse 41

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रय: सुता: । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सला: ॥ ४१ ॥

హే రాజా! సుద్యుమ్నునికి ఉత్కల, గయ, విమల అనే మూడు పుణ్యవంతులైన కుమారులు ఉన్నారు. వారు దక్షిణాపథానికి రాజులై ధర్మప్రియులుగా నిలిచారు.

Verse 42

तत: परिणते काले प्रतिष्ठानपति: प्रभु: । पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२ ॥

తదుపరి కాలం పరిపక్వమైనప్పుడు, జగత్తు ప్రభువు అయిన ప్రతిష్ఠానపతి సుద్యుమ్నుడు వృద్ధుడై, సమస్త రాజ్యాన్ని తన కుమారుడు పురూరవునికి అప్పగించి వనానికి వెళ్లాడు.