Adhyaya 6
Devas in Dvārakā, Brahmā’s Petition, and Uddhava’s Appeal (Prabhāsa Departure Set-Up)
యాదవ వంశానికి విధించిన అంతం సమీపించగా బ్రహ్మ, శివ, ఇంద్రాది దేవగణాలు ద్వారకకు వచ్చి శ్రీకృష్ణుని దర్శించి స్తుతిస్తారు. వారు ఆయనను మాయా-గుణాలకు అతీతుడైన నియంత, సాధారణ కర్మకాండ పుణ్యానికి మించిన ఏకైక పవిత్రకర్త, మరియు ఆయన పదపద్మాలు భోగతృష్ణను దహింపజేసే శరణ్యమని కీర్తిస్తారు; త్రివిక్రముని విశ్వవ్యాప్త పాదవిహారాన్ని స్మరించి, సృష్టి-స్థితి-ప్రళయాలను నియమించే కాలం ఆయన శక్తియేనని అంగీకరిస్తారు. బ్రహ్మ భూమిభారం తొలగిందని చెప్పి, ప్రభువు స్వధామానికి తిరిగి వెళ్లమని, అయితే లోకపాలన వ్యవస్థను కాపాడమని ప్రార్థిస్తాడు. కృష్ణుడు—దేవతల ప్రయోజనం నెరవేరిందని, యాదవుల అతిబలం లోకానికి భారమవకుండా బ్రాహ్మణ శాపం ద్వారా వారి ఉపసంహారాన్ని ముందే ప్రారంభించానని అంటాడు. దేవతలు వెళ్లిన తరువాత ద్వారకలో కలతలు, అపశకునాలు పెరుగుతాయి; శుద్ధికర్మల కోసం వెంటనే ప్రభాసక్షేత్రానికి వెళ్లమని పెద్దలకు కృష్ణుడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ప్రయాణ సిద్ధతలో ఉద్వవుడు శకునాలతో కలవరపడి ఏకాంతంగా ప్రభువును చేరి తనను కూడా వెంట తీసుకెళ్లమని వేడుకుంటాడు—ఇదే తరువాతి గోప్యోపదేశాలకు పీఠిక అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఆపై బ్రహ్మదేవుడు తన కుమారులు, దేవతలు మరియు మహాప్రజాపతులతో చుట్టుముట్టబడి ద్వారకకు బయలుదేరెను. సమస్త భూత-భవ్యాలకు అధిపతి, మంగళప్రదాత అయిన భగవాన్ శివుడు కూడా భూతగణాలతో వృతుడై వెళ్లెను.
Verse 2
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ఇంద్రుడు మరుతులతో కలిసి; ఆదిత్యులు, వసువులు, అశ్వినీకుమారులు; ఋభువులు, అంగిరసులు, రుద్రులు, విశ్వదేవులు, సాధ్యులు—ఈ దేవతలందరూ; అలాగే గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, సిద్ధులు, చారణులు, గుహ్యకులు; ఋషులు, పితరులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు—అందరూ శ్రీకృష్ణ దర్శనాభిలాషతో ద్వారకకు చేరిరి. తన దివ్య వపుస్సుతో భగవాన్ నరలోకాన్ని మోహింపజేసి, సమస్త లోకాల మలినతను హరించే తన యశస్సును లోకాలలో విస్తరింపజేసెను.
Verse 3
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ఇంద్రుడు మరుతులతో, ఆదిత్యులు, వసువులు, అశ్వినులు, ఋభువులు, అంగిరసులు, రుద్రులు, విశ్వదేవులు, సాధ్యదేవతలు; అలాగే గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, సిద్ధులు, చారణులు, గుహ్యకులు, ఋషులు, పితృదేవతలు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు—అందరూ శ్రీకృష్ణ దర్శనాభిలాషతో ద్వారకకు వచ్చారు. భగవాన్ కృష్ణుని దివ్య వపువు మానవలోకాన్ని మోహింపజేసి, ఆయన యశస్సు లోకలోకాల్లో వ్యాపించి సమస్త జగత్తు మలినతను తొలగిస్తుంది.
Verse 4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ఇంద్రుడు మరుతులతో, ఆదిత్యులు, వసువులు, అశ్వినులు, ఋభువులు, అంగిరసులు, రుద్రులు, విశ్వదేవులు, సాధ్యదేవతలు; అలాగే గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, సిద్ధులు, చారణులు, గుహ్యకులు, ఋషులు, పితృదేవతలు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు—అందరూ శ్రీకృష్ణ దర్శనాభిలాషతో ద్వారకకు వచ్చారు. భగవాన్ కృష్ణుని దివ్య వపువు మానవలోకాన్ని మోహింపజేసి, ఆయన యశస్సు లోకలోకాల్లో వ్యాపించి సమస్త జగత్తు మలినతను తొలగిస్తుంది.
Verse 5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
మహా ఐశ్వర్యాలతో సమృద్ధిగా, ప్రకాశవంతంగా ఉన్న ద్వారకా నగరిలో దేవతలు తృప్తి చెందని కన్నులతో శ్రీకృష్ణుని అద్భుత దర్శనాన్ని చూశారు.
Verse 6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
దేవతలు స్వర్గోపవనాల నుండి తెచ్చిన పుష్పమాలలతో యదువంశశ్రేష్ఠుడైన శ్రీకృష్ణుని అలంకరించి, తరువాత మనోహర పదార్థాలతో కూడిన వాక్యాలతో జగదీశ్వరుని స్తుతించారు.
Verse 7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
శ్రీదేవతలు పలికారు— ఓ నాథా! మా బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, ప్రాణం, మనస్సు, వాక్కు అన్నిటినీ అర్పించి మీ పదారవిందాలకు నమస్కరిస్తున్నాము. కర్మబంధనమనే కఠిన పాశం నుండి విముక్తి కోరే భావయుక్త యోగులు హృదయంలో ధ్యానించేది అదే మీ పాదాలే.
Verse 8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
హే అజిత ప్రభూ, మీరు త్రిగుణమయమైన మాయను మీ స్వాత్మలోనే నియోగించి ఈ వ్యక్త జగత్తును సృష్టించి, పోషించి, లయపరుస్తారు. గుణాల క్రియలో ఉన్నట్లు కనిపించినా మీరు కర్మలతో ఎప్పుడూ లిప్తులు కారు; ఎందుకంటే మీరు మీ అవ్యవహిత నిత్య ఆధ్యాత్మిక ఆనందంలోనే రతులు, నిర్దోషులు.
Verse 9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
హే ఆరాధ్య ప్రభూ, మాయతో కలుషితమైన చిత్తం గల దురాశయుల శుద్ధి సాధారణ పూజ, వేదాధ్యయనం, దానం, తపస్సు, కర్మకాండలతో మాత్రమే కలగదు. హే ఋషభా, మీ యశస్సును శ్రవణం చేసి బలమైన సత్స్రద్ధను పెంచుకున్న శుద్ధాత్ములకే, శ్రద్ధలేనివారికి అందని పవిత్ర స్థితి లభిస్తుంది.
Verse 10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
మా క్షేమార్థం మీ పాదాలు అశుభ వాసనలను భస్మం చేసే అగ్నిశిఖలా ఉండుగాక. ప్రేమతో ద్రవించిన హృదయమున్న మునులు వాటిని ఎల్లప్పుడూ హృదయంలో ధరిస్తారు. అలాగే నియమితమైన సాత్వత భక్తులు స్వర్గభోగాలను దాటి, మీతో సమానమైన వైభవాన్ని పొందాలనే కోరికతో ప్రాతః, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం మీ చతుర్వ్యూహ స్వరూపంలో మీ పాదాలను ఆరాధిస్తారు.
Verse 11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
ఋగ్-యజుః-సామ వేదాల విధి ప్రకారం హవిస్సు తీసుకొని యజ్ఞాగ్నిలో ఆహుతి అర్పించబోయేవారు మీ పాదాలను స్మరిస్తారు. అలాగే అధ్యాత్మయోగ సాధకులైన యోగులు మీ ఆత్మమాయను తెలుసుకోవాలనే కోరికతో మీ పాదపద్మాలను ధ్యానిస్తారు; పరమ భాగవత భక్తులు మీ మాయను దాటాలనే ఆశతో మీ పాదపద్మాలను సంపూర్ణంగా ఆరాధిస్తారు.
Verse 12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
హే విభూ, మేము మీ వక్షస్థలంపై ఉంచిన వాడిపోయిన వనమాలనూ మీరు స్వీకరించారు—ఇది మీ కరుణ. మీ దివ్య వక్షస్థలంలో శ్రీలక్ష్మీ నిత్యనివాసం చేస్తుంది; అక్కడ మా అర్పణను చూసి ఆమె ఈర్ష్యగల సహపత్నిలా కలత చెందవచ్చు. అయినా మీరు దయామయుడై, నిత్యసహచరి లక్ష్మీని తృణీకరించినట్లుగా చేసి, మా అర్పణను ఉత్తమ ఆరాధనగా స్వీకరిస్తారు. కృపానిధీ, మీ పాదాలు ఎల్లప్పుడూ మా హృదయంలోని అశుభ వాసనలను భస్మం చేసే అగ్నిశిఖలా ఉండుగాక.
Verse 13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
హే భగవన్! త్రివిక్రమ అవతారంలో మీరు ధ్వజస్తంభంలా పాదాన్ని ఎత్తి మూడు లోకాలలో విజయపతాకలా త్రిధార గంగను ప్రవహింపజేశారు. మీ కమలపాదం అసురులకు భయం, భక్తులకు అభయం ఇస్తుంది; మేము భజిస్తున్నాము, మా పాపఫలాలను తొలగించండి.
Verse 14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలూ దేహధారులైన జీవులే; మీ కాలతత్త్వ నియంత్రణలో వారు పరస్పరం బాధపడుతూ ముక్కులో తాడు గుచ్చిన ఎద్దుల్లా లాగబడుతున్నారు. ప్రకృతి మరియు భోక్తకు అతీతుడైన పురుషోత్తమా, మీ కమలపాదాలు మాకు పరమానందం ప్రసాదించుగాక.
Verse 15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
ఈ విశ్వ సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణం మీరు; మిమ్మల్నే కాలమని అంటారు—అవ్యక్త, వ్యక్త ప్రకృతి స్థితులను మరియు ప్రతి జీవిని నియంత్రించేవాడు. త్రినాభి కాలచక్రంగా మీరు అగోచర క్రియలతో సమస్తాన్ని క్షీణింపజేస్తారు; అందువల్ల మీరు ఉత్తమపురుషుడు, పరమేశ్వరుడు.
Verse 16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
హే ప్రభూ! ఆదిపురుష అవతారమైన మహావిష్ణువు మీ నుంచే సృజనశక్తిని పొందుతాడు; ఆ అవ్యభిచార శక్తితో ప్రకృతిలో గర్భాధానం చేసి మహత్తత్త్వాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తాడు. ఆపై ఆ మహత్తత్త్వం ప్రభుశక్తితో యుక్తమై, వివిధ ఆవరణాలతో కప్పబడిన స్వర్ణాండ బ్రహ్మాండాన్ని సృష్టిస్తుంది.
Verse 17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
హే హృషీకేశా! చరాచర సమస్త జగత్తుకు మీరు అధీశ్వరుడు. మీ మాయాజనిత గుణవికారాల వల్ల ఎదురయ్యే విషయాలను పర్యవేక్షించినా మీరు ఎప్పుడూ లిప్తుడవరు. కానీ ఇతర జీవులు—యోగులు, తత్త్వవేత్తలూ కూడ—త్యజించిన విషయాలను కేవలం స్మరించినంత మాత్రాన కలతచెంది భయపడతారు.
Verse 18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
ప్రభూ, మీరు పదహారు వేల అతి సుందరీమణులైన, కులీన భార్యలతో నివసిస్తున్నారు. వారి లజ్జాభరిత స్మితదృష్టులు, వంకర కనుబొమ్మల మధుర సంకేతాలు సౌరతప్రేమ సందేశాలు పంపినా, మీ మనస్సు ఇంద్రియాలను కదిలించలేవు।
Verse 19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
ప్రభూ, మీ అమృతమయ కథల ప్రవాహాలు మరియు మీ కమలపాదాల స్నానజలమునుండి పుట్టిన పవిత్ర నదులు—ఈ రెండూ త్రిలోకంలోని కల్మషాలను నశింపజేస్తాయి. శుద్ధి కోరువారు చెవులతో మీ మహిమను విని కథాసంగం చేస్తారు; శరీరంతో స్నానమాచరించి పాదజ నదుల తీర్థసంగం పొందుతారు।
Verse 20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను: ఈ విధంగా బ్రహ్మ, శివుడు మరియు ఇతర దేవతలతో కలిసి గోవింద హరిని స్తుతించాడు. అనంతరం బ్రహ్మ ఆకాశంలో నిలిచి, నమస్కరించి, గోవిందుని ఇలా సంభోదించాడు।
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
శ్రీ బ్రహ్మ పలికెను: ప్రభూ, పూర్వం భూమి భారాన్ని తొలగించమని మేము మిమ్మల్ని ప్రార్థించాము. హే అనంత పరమాత్మా, ఆ మనవి మీరు నిశ్చయంగా యథావిధిగా నెరవేర్చారు।
Verse 22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
ప్రభూ, సత్యనిష్ఠులైన సద్జనులలో మీరు ధర్మాన్ని మళ్లీ స్థాపించారు. మీ కీర్తిని అన్ని దిక్కులలో వ్యాపింపజేశారు; మీ మహిమను వినడమే సమస్త లోకాల కల్మషాన్ని తొలగిస్తుంది।
Verse 23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
హే ప్రభూ! యదువంశంలో అవతరించి మీరు మీ అనుత్తమ దివ్యరూపాన్ని ధరించి, సమస్త జగత్తు హితార్థం మహత్తరమైన దివ్య లీలాకర్మలను నిర్వహించారు।
Verse 24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
హే ఈశ్వరా! కలియుగంలో మీ లీలలను శ్రవణం చేసి కీర్తించే సాధుభక్తులు ఈ యుగపు అంధకారాన్ని సులభంగా దాటిపోతారు।
Verse 25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
హే ప్రభూ పురుషోత్తమా! యదువంశంలో అవతరించిన మీరు మీ భక్తులతో కలిసి నూర ఇరవై ఐదు శరదృతువులను గడిపారు।
Verse 26
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
హే అఖిలాధారా! దేవకార్యమునకు మీకు ఇక ఏదీ మిగలలేదు; బ్రాహ్మణ శాపముచే ఈ వంశము దాదాపు నశించింది. కావున మీరు అనుకుంటే పరమ స్వధామమునకు ప్రవేశించండి; అలాగే లోకపాలులతో కూడిన మమ్మల్ని—వైకుంఠ సేవకులను—ఎల్లప్పుడూ రక్షించండి।
Verse 27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
హే అఖిలాధారా! దేవకార్యమునకు మీకు ఇక ఏదీ మిగలలేదు; బ్రాహ్మణ శాపముచే ఈ వంశము దాదాపు నశించింది. కావున మీరు అనుకుంటే పరమ స్వధామమునకు ప్రవేశించండి; అలాగే లోకపాలులతో కూడిన మమ్మల్ని—వైకుంఠ సేవకులను—ఎల్లప్పుడూ రక్షించండి।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: ఓ దేవదేవా, బ్రహ్మా! నీ ప్రార్థనను, విన్నపాన్ని నేను గ్రహించాను. భూభారాన్ని తొలగించి, నీ పక్షాన జరగవలసిన కార్యమంతా నేను పూర్తి చేశాను.
Verse 29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
నా ఆశ్రయాన వృద్ధి చెందిన ఈ యాదవకులం తమ బలపరాక్రమాలతో, ఐశ్వర్యమదంతో విర్రవీగుతూ లోకాన్నే మ్రింగివేయడానికి సిద్ధమైంది. సముద్రాన్ని తీరం అడ్డుకున్నట్లుగా, నేను వారిని అదుపులో ఉంచాను.
Verse 30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
గర్వాంధులైన ఈ యాదవుల বিশাল వంశాన్ని ఉపసంహరించకుండా నేను వెళ్ళిపోతే, హద్దులు మీరిన సముద్రంలా వారు ఈ లోకాన్నే నాశనం చేస్తారు.
Verse 31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
ఇప్పుడు బ్రాహ్మణుల శాపం కారణంగా నా వంశ నాశనం ప్రారంభమైంది. ఓ అనఘా! బ్రహ్మా! ఈ నాశనం పూర్తయ్యాక, నేను వైకుంఠానికి వెళ్లే దారిలో నీ లోకానికి విచ్చేస్తాను.
Verse 32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను: లోకనాథుడైన శ్రీకృష్ణుడు ఇలా పలికిన తరువాత, స్వయంభువుడైన బ్రహ్మ దేవుడు ఆయన పాదపద్మాలకు నమస్కరించాడు. తరువాత దేవతలందరితో కలిసి బ్రహ్మ తన లోకానికి తిరిగి వెళ్ళాడు.
Verse 33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
అనంతరం భగవానుడు ద్వారకలో ఉద్భవించిన మహా ఉపద్రవాలను చూచి, సమవేతమైన యదువంశ వృద్ధులతో ఇలా పలికెను।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఇక్కడ అన్ని వైపులా ఈ మహా ఉపద్రవాలు ఉద్భవిస్తున్నాయి; బ్రాహ్మణుల శాపం మా కులంపై పడింది, అది దాటలేనిది।
Verse 35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
హే గౌరవనీయ వృద్ధులారా, మన ప్రాణరక్షణ కోరితే ఇక్కడ ఇక ఉండకూడదు. ఆలస్యం లేకుండా ఈ రోజే మహాపుణ్యమైన ప్రభాసానికి వెళ్లుదాం।
Verse 36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
ప్రభాసక్షేత్రంలో స్నానం చేయగానే, దక్షశాపం వల్ల క్షయరోగంతో బాధపడిన చంద్రుడు కూడా తక్షణమే పాపఫలితాల నుండి విముక్తుడై మళ్లీ కళావృద్ధిని పొందెను।
Verse 37
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
మనం కూడా అక్కడ స్నానం చేసి పితృదేవతలను తర్పణం చేసి, వివిధ రుచికరమైన ఆహారాలతో పూజ్య విప్రులను భోజనమిచ్చి, యోగ్య పాత్రులకు శ్రద్ధతో మహాదానాలు సమర్పిద్దాం. ఈ దానరూప నౌకలతో మనం ఈ ఘోర అపాయాలను, తగిన పడవతో మహాసముద్రాన్ని దాటినట్లే, తప్పక దాటగలము।
Verse 38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
ప్రభాస-క్షేత్రంలో స్నానం చేసి, పితృదేవతలను తర్పణ-యజ్ఞాలతో తృప్తిపరచి, నానావిధ రుచికరమైన అన్నంతో పూజ్య బ్రాహ్మణులను భోజనమిచ్చి, వారిని దానపాత్రులుగా భావించి శ్రద్ధతో మహాదానాలు సమర్పిస్తే, దానరూప నౌకతో మహాసముద్రం దాటినట్లు ఈ ఘోర అపాయాలను నిశ్చయంగా దాటగలము।
Verse 39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ కురునందన! భగవంతుని ఆజ్ఞ విని యాదవులు ప్రభాస-తీర్థానికి వెళ్లాలని నిర్ణయించి రథాలకు అశ్వాలను జూచారు।
Verse 40
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
ఓ రాజా! నిత్యం కృష్ణుని అనువర్తి అయిన उद्धవుడు యాదవుల సమీప ప్రస్థానాన్ని, ప్రభువు ఆజ్ఞను విని, భయంకర శకునాలను గమనించి, ఏకాంతస్థలంలో జగత్తుకు పరమాధిపతి అయిన భగవంతుని సమీపించి, ఆయన పాదపద్మాలకు శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా పలికెను।
Verse 41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
ఓ రాజా! నిత్యం కృష్ణుని అనువర్తి అయిన उद्धవుడు యాదవుల సమీప ప్రస్థానాన్ని, ప్రభువు ఆజ్ఞను విని, భయంకర శకునాలను గమనించి, ఏకాంతస్థలంలో జగత్తుకు పరమాధిపతి అయిన భగవంతుని సమీపించి, ఆయన పాదపద్మాలకు శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా పలికెను।
Verse 42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
శ్రీఉద్ధవుడు పలికెను—ఓ దేవదేవేశా, ఓ యోగేశా! నీ దివ్య మహిమలను వినడం, కీర్తించడం మాత్రమే పరమ పుణ్యము. ప్రభూ, ఇప్పుడు నీవు ఈ వంశాన్ని సంహరించి ఈ లోకంలో నీ లీలలను ముగించి వెళ్లబోతున్నావని అనిపిస్తోంది. నీవు సర్వేశ్వరుడవు, యోగశక్తికి అధిపతివు; అయినా బ్రాహ్మణుల శాపాన్ని నిరోధించగల సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ నీవు దాన్ని అడ్డుకోవడం లేదు—అందువల్ల నీ తిరోభావం సమీపమైంది।
Verse 43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
హే కేశవా, హే నాథా! క్షణమాత్రమైనా నీ పాదపద్మాలను విడిచిపెట్టలేను; దయచేసి నన్ను కూడా నీ స్వధామానికి తీసుకుపో.
Verse 44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
హే కృష్ణా! నీ లీలలు మనుష్యులకు పరమ మంగళకరమైనవి, చెవులకు అమృతంలాంటివి; వాటిని ఆస్వాదించినవారు ఇతర కోరికలను విడిచిపెడతారు.
Verse 45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
పడుకోవడం, కూర్చోవడం, నడక, నిలబడటం, స్నానం, వినోదం, భోజనం మొదలైన అన్నిటిలో—హే ప్రియ పరమాత్మా! మేము భక్తులం నిన్ను ఎలా విడిచిపెట్టగలం?
Verse 46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
నీవు ఆస్వాదించిన మాలలు, సువాసనలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు ధరించి, నీ ఉచ్ఛిష్ట ప్రసాదాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా మేము దాసులు నీ మాయను నిశ్చయంగా జయిస్తాము.
Verse 47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
దిగంబర ఋషులు, తపస్వి శ్రమణులు, ఊర్ధ్వరేతస్సులు, శాంతులు, నిర్మల సన్యాసులు—వారు ‘బ్రహ్మ’ అని పిలువబడే నీ ధామాన్ని చేరుతారు.
Verse 48
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
హే మహాయోగీ! మేము కర్మమార్గాలలో తిరుగుతున్న బద్ధజీవులమైనా, మీ భక్తుల సాంగత్యంలో మీ కథను వినడం మాత్రమేగాక ఈ దురతర సంసారాంధకారాన్ని తప్పక దాటుతాము।
Verse 49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
మేము మీ అద్భుత కృత్యాలను, మీ మధుర వచనాలను స్మరించి కీర్తిస్తూనే ఉంటాము; అలాగే మీ గూఢ ప్రియ సఖులతో మీ రసమయ లీలలు—మీ నడక, ధైర్యమైన చిరునవ్వు, చూపు, క్రీడ—మనుష్యుల వలె కనిపించినా భక్తులను పరమానందంలో ముంచెత్తుతాయి।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను: ఓ రాజా పరీక్షితా! ఈ విధంగా వినతిపొందిన దేవకీసుతుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు తన ప్రియమైన, ఏకాంతభక్తుడైన సేవకుడు ఉద్ధవునితో గోప్యంగా సమాధానం చెప్పడం ప్రారంభించాడు।
Frequently Asked Questions
They come to directly behold the Lord and to formally conclude the cosmic mandate for His descent: the removal of the earth’s burden and the reestablishment of dharma. Their prayers also articulate siddhānta—Kṛṣṇa as the transcendental āśraya who controls māyā and kāla yet remains untouched—thereby making the impending withdrawal of His manifest līlā intelligible as divine arrangement rather than material compulsion.
They state that worship, Vedic study, charity, austerity, and ritual alone cannot fully cleanse consciousness polluted by illusion unless they mature into transcendental faith (śraddhā) in the Lord’s glories. Hearing and glorifying Kṛṣṇa (īśānukathā) is presented as uniquely potent because it directly connects the jīva to the āśraya, burning anarthas like fire at the Lord’s lotus feet.
Kṛṣṇa explains a governance principle: the Yādavas had become so empowered that, if left unchecked, their pride and expansion could devastate the world. The brāhmaṇa curse becomes the instrument of nirodha (withdrawal), ensuring cosmic balance. The Lord is fully capable of counteracting it, but chooses not to, demonstrating that His līlā follows purposeful divine orchestration rather than reactive necessity.
Prabhāsa is presented as a tīrtha where bathing and associated rites—sacrifice for devas and pitṛs, feeding brāhmaṇas, and dāna—help one cross danger like a boat across an ocean. Narratively, it moves the Yādavas out of Dvārakā and sets the stage for the culminating events of the Lord’s manifest departure, while thematically reinforcing purification (śuddhi) and the inevitability of kāla under divine supervision.
Uddhava is Kṛṣṇa’s intimate devotee and counsel-bearing associate, characterized by unwavering fidelity and deep spiritual aptitude. His private approach signals a shift from public, cosmic concerns (devas’ petitions; dynastic decisions) to the inner transmission of liberating instruction. This confidentiality frames Uddhava as the qualified recipient of teachings meant to guide devotees after the Lord’s visible līlā concludes.