Adhyaya 27
Arcana-vidhi: The Method of Deity Worship (Vedic, Tantric, and Mixed)
ఉద్ధవునికి దైనందిన జీవితం భక్తిగా మారే నమ్మదగిన ఆచారాలను బోధిస్తున్న భగవాన్, ఈ అధ్యాయంలో సాధారణ సాధన నుండి అర్చన (దేవారాధన) అనే స్పష్టమైన లిటర్జీ వైపు మళ్లుతాడు. అర్హత, శాస్త్రాధారం, విధానం గురించి ఉద్ధవుడు అడుగుతాడు; నారద-వ్యాసాదులు దేవపూజను పరమహితకరమని, అందరికీ సులభమని ప్రశంసించారని చెబుతాడు. శ్రీకృష్ణుడు నియమాలు విస్తారమని చెప్పి క్రమబద్ధంగా సంక్షిప్త విధానాన్ని వివరిస్తాడు—వైదిక/తాంత్రిక/మిశ్ర పూజ ఎంపిక, దేహశుద్ధి, ఆరాధన స్థలాలు (విగ్రహం, అగ్ని, సూర్యుడు, జలం, హృదయం), విగ్రహ పదార్థాలు మరియు ప్రతిష్ఠ (తాత్కాలిక/శాశ్వత). తరువాత సిద్ధత, న్యాసం, పాత్రశుద్ధి, ఆవాహనం, పాద్య-ఆచమనీయం-అర్ఘ్యం, ఆయుధ-పరివార పూజ, నిత్యస్నానం-అలంకారం-నైవేద్యం, ఉత్సవాలు, గీత-నృత్య-కథ, హోమ క్రమం, ప్రార్థనలు, ప్రసాద స్వీకారం, అవసరమైతే విసర్జనం చెబుతాడు. చివరగా దేవాలయాలు, తోటలు, దాననిధులు ద్వారా పూజకు సంస్థాగత సహాయం ఫలప్రదమని చెప్పి, దేవద్రవ్య దోపిడీపై కఠిన నిషేధంతో నైతిక సరిహద్దులు నిర్దేశిస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ప్రభూ, భక్తుల అధిపతీ, మీ విగ్రహారాధనకు నియమితమైన క్రియాయోగాన్ని నాకు వివరించండి. ఓ సాత్వతశ్రేష్ఠా, సాత్వత భక్తులు ఏ ఆధారంపై, ఏ అర్హతతో, ఏ విధానంతో మిమ్మల్ని అర్చిస్తారో స్పష్టంగా చెప్పండి.
Verse 2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
మహామునులు పునఃపునః చెబుతారు—ఇలాంటి ఆరాధన మనుష్యజీవితానికి పరమ శ్రేయస్సును ఇస్తుంది. ఇదే నారదముని అభిప్రాయం, భగవాన్ వ్యాసదేవుని అభిప్రాయం, మరియు నా స్వగురు బృహస్పతి అభిప్రాయం కూడా.
Verse 3
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
హే మానద ప్రభూ, దేవతార్చన విధానమునకు సంబంధించిన ఉపదేశము మొదట మీ కమలముఖమునుండి వెలువడెను. తరువాత భగవాన్ అజుడు బ్రహ్మ భృగు మొదలైన తన కుమారులకు చెప్పెను; అలాగే భగవాన్ శివుడు దేవి పార్వతికి ఉపదేశించెను. ఈ విధానం సమస్త వర్ణాశ్రమములకు సమ్మతమై యోగ్యమైనది; అందుచేత స్త్రీలు, శూద్రులకైనా మీ అర్చామూర్తి పూజనే సమస్త శ్రేయస్సులలో ఉత్తమమని నేను భావించుచున్నాను.
Verse 4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
హే మానద ప్రభూ, దేవతార్చన విధానమునకు సంబంధించిన ఉపదేశము మొదట మీ కమలముఖమునుండి వెలువడెను. తరువాత భగవాన్ అజుడు బ్రహ్మ భృగు మొదలైన తన కుమారులకు చెప్పెను; అలాగే భగవాన్ శివుడు దేవి పార్వతికి ఉపదేశించెను. ఈ విధానం సమస్త వర్ణాశ్రమములకు సమ్మతమై యోగ్యమైనది; అందుచేత స్త్రీలు, శూద్రులకైనా మీ అర్చామూర్తి పూజనే సమస్త శ్రేయస్సులలో ఉత్తమమని నేను భావించుచున్నాను.
Verse 5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
హే కమలపత్రాక్షా, హే విశ్వేశ్వరేశ్వరా, కర్మబంధమునుండి విమోచనమిచ్చు ఈ ఉపాయమును మీ భక్తుడైన, అనురక్త సేవకుడైన నాకు దయచేసి యథావిధిగా వివరించండి।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—హే ఉద్ధవా, అర్చాపూజకు సంబంధించిన వేదకర్మకాండ విధానములు అనంతమై అంతము లేనివి; అందుచేత నేను నీకు యథావిధిగా, క్రమక్రమంగా, సంక్షిప్తంగా వివరించుదును।
Verse 7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
నా యజ్ఞస్వరూపమునకు మూడు విధానములు ఉన్నాయి—వైదికము, తాంత్రికము, మిశ్రము. ఈ మూడింటిలో ఇష్టమైన విధానమునే ఎంచుకొని, ఆ విధి ప్రకారము నన్ను జాగ్రత్తగా సమ్యకంగా ఆరాధించవలెను।
Verse 8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
ఇప్పుడు శ్రద్ధతో విను—వేదవిధానములచే ద్విజత్వం పొందిన పురుషుడు భక్తి, విశ్వాసములతో నన్ను ఏ విధంగా ఆరాధించవలెనో నేను స్పష్టంగా చెప్పుచున్నాను।
Verse 9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
ద్విజుడు కపటము లేకుండా, భక్తితో యుక్తుడై, తగిన ద్రవ్యములతో నన్ను—తన ఆరాధ్య ప్రభువును, స్వగురువును—అర్చించవలెను: అర్చామూర్తిలో, భూమిపై, అగ్నిలో, సూర్యునిలో, జలంలో లేదా తన హృదయంలో।
Verse 10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
మొదట దంతధావన చేసి స్నానం చేసి శరీరశుద్ధి చేసుకోవాలి. తరువాత మట్టి మొదలైనవి పూసుకొని, వైదిక మరియు తాంత్రిక—రెండు విధాల మంత్రాలను జపిస్తూ—రెండవ శుద్ధిని ఆచరించాలి।
Verse 11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
మనస్సును నాలో స్థిరపరచి, వేదముచే విధించబడిన సంధ్యోపాసనాది కర్మల ద్వారా నా పూజకు సమ్యక్ సంకల్పం చేయవలెను. ఇవి ఫలాసక్తి జనిత కర్మఫల ప్రతిక్రియలను శుద్ధి చేస్తాయి।
Verse 12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
ప్రభువు యొక్క ప్రతిమ ఎనిమిది విధాలుగా చెప్పబడింది—శిలామయి, దారుమయి, లోహమయి, మృణ్మయి, లేప్య (రంగు/లేపన) మయి, లేఖ్య (చిత్ర) మయి, సైకతీ (ఇసుక) మయి, మనోమయి లేదా మణిమయి।
Verse 13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
సర్వజీవులకు ఆశ్రయమైన భగవంతుని దేవమూర్తి ప్రతిష్ఠ రెండు విధాలుగా ఉంటుంది—చల (తాత్కాలిక) మరియు అచల (స్థిర). ఓ उद्धవా, స్థిరంగా ఆహ్వానించిన దేవతను ఎప్పటికీ పంపివేయరు।
Verse 14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
తాత్కాలిక ప్రతిష్ఠలో ఆవాహన–ఉద్వాసనలకు ఐచ్ఛికం ఉంటుంది; కానీ నేలపై రేఖించిన దేవతకు ఈ రెండు కర్మలు తప్పనిసరి. స్నానం నీటితోనే చేయాలి; అయితే మట్టి, రంగు లేదా చెక్కతో చేసిన మూర్తికి నీరు వాడకుండా శ్రద్ధగా పరిమార్జనం చేయడం విధి.
Verse 15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
నా ప్రతిమాది రూపాలలో ప్రసిద్ధమైన ఉత్తమ ద్రవ్యాలతో కపటంలేకుండా నన్ను ఆరాధించాలి. అయితే భౌతిక కోరికల నుండి విముక్తుడైన భక్తుడు తనకు లభించినదానితోనే నన్ను పూజించవచ్చు; హృదయంలో భావంతో మానసిక ఉపచారాలతో కూడా నన్ను ఆరాధించవచ్చు।
Verse 16
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
ఓ उद्धవా, ఆలయ అర్చామూర్తి పూజలో స్నానం మరియు అలంకరణ నాకు అత్యంత ప్రీతికరం. పవిత్ర భూమిపై రేఖించిన దేవతకు తత్త్వ-విన్యాసం అత్యంత ప్రియం. అగ్నిలో నెయ్యితో నానబెట్టిన నువ్వులు–యవాల హవిస్సు ప్రీతికరం. సూర్యారాధనలో ఉపస్థానం, అర్ఘ్యాది ప్రీతికరం. జలరూపంలో నన్ను జలంతోనే పూజించాలి. నిజానికి భక్తుడు శ్రద్ధతో అర్పించేది ఏదైనా—కొద్దిపాటి నీరు అయినా—నాకు అత్యంత ప్రియమే।
Verse 17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
ఓ उद्धవా, ఆలయ అర్చామూర్తి పూజలో స్నానం మరియు అలంకరణ నాకు అత్యంత ప్రీతికరం. పవిత్ర భూమిపై రేఖించిన దేవతకు తత్త్వ-విన్యాసం అత్యంత ప్రియం. అగ్నిలో నెయ్యితో నానబెట్టిన నువ్వులు–యవాల హవిస్సు ప్రీతికరం. సూర్యారాధనలో ఉపస్థానం, అర్ఘ్యాది ప్రీతికరం. జలరూపంలో నన్ను జలంతోనే పూజించాలి. నిజానికి భక్తుడు శ్రద్ధతో అర్పించేది ఏదైనా—కొద్దిపాటి నీరు అయినా—నాకు అత్యంత ప్రియమే।
Verse 18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
భక్తి లేనివారు అర్పించిన ఎంత గొప్ప సమర్పణలైనా నన్ను తృప్తిపరచవు. కానీ నా ప్రేమభక్తులు అర్పించే చిన్నదైనా నాకు ప్రీతికరం; సుగంధ తైలం, ధూపం, పుష్పాలు, దీపం, రుచికర నైవేద్యం ప్రేమతో సమర్పిస్తే నేను విశేషంగా సంతోషిస్తాను।
Verse 19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
శుచిగా ఉండి, అవసరమైన పూజా సామగ్రిని సమకూర్చుకొని, కుశ గడ్డి మొనలను తూర్పు వైపు ఉంచి తన ఆసనాన్ని సిద్ధం చేయాలి. తరువాత తూర్పు లేదా ఉత్తర ముఖంగా కూర్చొని ఆరాధించాలి; దేవతా విగ్రహం ఒకచోట స్థిరంగా ఉంటే, నేరుగా విగ్రహం ఎదురుగా కూర్చోవాలి।
Verse 20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
న్యాసం చేసి భక్తుడు మంత్రాలతో తన శరీర భాగాలను స్పర్శించి పవిత్రం చేసుకోవాలి. అలాగే నా అర్చా విగ్రహానికీ న్యాసం చేసి, చేతులతో పాత పుష్పాలు మరియు పూర్వ సమర్పణల అవశేషాలను తొలగించి విగ్రహాన్ని శుభ్రం చేయాలి. తరువాత కలశం మరియు ప్రోక్షణీయ పాత్రను విధివిధానంగా సిద్ధం చేయాలి।
Verse 21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
తరువాత ఆ ప్రోక్షణీయ పాత్రలోని నీటితో దేవారాధన స్థలం, సమర్పించబోయే ద్రవ్యాలు మరియు తన శరీరాన్ని కూడా చల్లించి పవిత్రం చేయాలి. ఆపై నీటితో నిండిన మూడు పాత్రలను వివిధ మంగళద్రవ్యాలతో విధిగా అలంకరించాలి।
Verse 22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
పాద్యము, అర్ఘ్యము, ఆచమనీయం కోసం ఉపాసకుడు మూడు పాత్రలను ఉంచాలి. పాద్య పాత్రను ‘హృదయాయ నమః’, అర్ఘ్య పాత్రను ‘శిరసే స్వాహా’, ఆచమనీయం పాత్రను ‘శిఖాయై వషట్’ మంత్రాలతో అభిమంత్రించాలి; అలాగే మూడు పాత్రలకూ గాయత్రీ మంత్రం జపించాలి।
Verse 23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
వాయు, అగ్నులతో శుద్ధమైన తన దేహంలో హృదయపద్మంలో స్థితమైన నా పరమ సూక్ష్మరూపాన్ని—సర్వ జీవచైతన్యకళల మూలాన్ని—ధ్యానించాలి; అది ఓంకారనాదాంత్యంలో సిద్ధులకు అనుభవమవుతుంది।
Verse 24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
ఆత్మరూపంగా భక్తుని దేహమంతా వ్యాపించిన పరమాత్మను తన అనుభూతికి తగిన రూపంగా భావించి, యథాశక్తి పూజించి తదేకమై ఉండాలి. తరువాత మంత్రాలతో దేవతా అవయవాలను స్పర్శిస్తూ పరమాత్మను ఆహ్వానించి అర్చారూపంలో స్థాపించి నన్ను పూజించాలి।
Verse 25
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
పూజకుడు పాద్యము, ఆచమనీయం, అర్ఘ్యము మొదలైన ఉపచారాలను సిద్ధం చేయాలి. ధర్మ, జ్ఞాన, వైరాగ్య, ఐశ్వర్యాది దేవతామయ రూపాలతోను, నా తొమ్మిది ఆధ్యాత్మిక శక్తులతోను అలంకృతమైన నా ఆసనాన్ని కల్పించాలి. అది కేశర తంతువుల కాంతితో ప్రకాశించే అష్టదళ పద్మమని భావించాలి. తరువాత వేద-తంత్ర విధుల ప్రకారం పాద్యము, ఆచమనీయం, అర్ఘ్యము మొదలైనవి సమర్పించాలి; దీనివల్ల భోగమూ మోక్షమూ రెండూ సిద్ధిస్తాయి।
Verse 26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
పూజకుడు పాద్యము, ఆచమనీయం, అర్ఘ్యము మొదలైన ఉపచారాలను సిద్ధం చేయాలి. ధర్మ, జ్ఞాన, వైరాగ్య, ఐశ్వర్యాది దేవతామయ రూపాలతోను, నా తొమ్మిది ఆధ్యాత్మిక శక్తులతోను అలంకృతమైన నా ఆసనాన్ని కల్పించాలి. అది కేశర తంతువుల కాంతితో ప్రకాశించే అష్టదళ పద్మమని భావించాలి. తరువాత వేద-తంత్ర విధుల ప్రకారం పాద్యము, ఆచమనీయం, అర్ఘ్యము మొదలైనవి సమర్పించాలి; దీనివల్ల భోగమూ మోక్షమూ రెండూ సిద్ధిస్తాయి।
Verse 27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
తరువాత క్రమంగా భగవంతుని సుదర్శన చక్రం, పాంచజన్య శంఖం, గద, ఖడ్గం, ధనుస్సు, బాణాలు మరియు హలం, ముషల ఆయుధం, కౌస్తుభ మణి, పుష్పమాల, అలాగే వక్షస్థలంలోని శ్రీవత్స చిహ్నాన్ని పూజించాలి।
Verse 28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
భగవంతుని పరిషదులు నంద, సునంద, గరుడ, ప్రచండ, చండ, మహాబల, బల, కుముద, కుముదేక్షణులను కూడా పూజించాలి।
Verse 29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
ప్రోక్షణాది అర్పణాలతో దుర్గా, వినాయక, వ్యాస, విష్వక్సేన, గురువులు మరియు వివిధ దేవతలను పూజించాలి; వారు తమ తమ స్థానాలలో ఉండి భగవద్విగ్రహం వైపు ముఖంగా ఉండాలి।
Verse 30
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
సామర్థ్యం ఉన్నప్పుడు ఉపాసకుడు ప్రతిరోజూ చందనం, ఉశీర, కర్పూరం, కుంకుమ, అగురు సువాసన కలిగిన జలాలతో మంత్రోచ్చారణతో భగవద్విగ్రహాన్ని స్నానింపజేయాలి; అలాగే స్వర్ణఘర్మ అనువాక, మహాపురుషవిద్య, పురుషసూక్తం మరియు సామవేదంలోని రాజనాది గానాలను పఠించాలి।
Verse 31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
సామర్థ్యం ఉన్నప్పుడు ఉపాసకుడు ప్రతిరోజూ చందనం, ఉశీర, కర్పూరం, కుంకుమ, అగురు సువాసన కలిగిన జలాలతో మంత్రోచ్చారణతో భగవద్విగ్రహాన్ని స్నానింపజేయాలి; అలాగే స్వర్ణఘర్మ అనువాక, మహాపురుషవిద్య, పురుషసూక్తం మరియు సామవేదంలోని రాజనాది గానాలను పఠించాలి।
Verse 32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
తర్వాత నా భక్తుడు ప్రేమతో విధి ప్రకారం నాకు వస్త్రాలు, ఉపవీతం, వివిధ ఆభరణాలు, తిలకచిహ్నాలు, మాలలు అలంకరించి, సువాసన లేపనాలతో నా దేహాన్ని అనులేపనం చేయాలి।
Verse 33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
ఆరాధకుడు శ్రద్ధతో నాకు పాద్యము, ఆచమనీయం, సుగంధ ద్రవ్యము, పుష్పములు, అక్షతలు, అలాగే ధూపం, దీపం మొదలైన ఉపహారాలు సమర్పించాలి।
Verse 34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
భక్తుడు తన సామర్థ్యానుసారం నాకు నైవేద్యంగా గుడ్డు, పాయసం, నెయ్యి, శష్కులీ, ఆపూప, మోదక, సంయావ, పెరుగు, సూపులు మొదలైన రుచికర ఆహారాలు సమర్పించాలి।
Verse 35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
ప్రత్యేక పర్వదినాల్లో, సాధ్యమైతే ప్రతిరోజూ కూడా, దేవతకు అభ్యంగం-ఉన్మర్దనం చేయించి, అద్దం చూపించి, దంతధావనానికి దాతున్ సమర్పించి, పంచామృతాభిషేకం చేసి, సమృద్ధమైన అన్నభోగాలు అర్పించి, గీత-నృత్యాలతో ఆనందింపజేయాలి।
Verse 36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
శాస్త్రవిధి ప్రకారం నిర్మించిన కుండంలో, మేఖలా, గర్తం, వేదికతో కూడి, భక్తుడు అగ్నిని స్థాపించాలి; తన చేతులతో కట్టెలను చుట్టూ కుప్పగా వేసి అగ్నిని జ్వలింపజేయాలి।
Verse 37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
భూమిపై కుశలను పరచి నీటితో ప్రోక్షణం చేసి, విధి ప్రకారం అన్వాధాన కర్మ చేయాలి। తరువాత ఆహుతి ద్రవ్యాలను అమర్చి, ప్రోక్షణీ పాత్ర జలంతో వాటిని పవిత్రం చేసి, అగ్నిలో నన్ను ధ్యానించాలి।
Verse 38
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
బుద్ధిమంతుడైన భక్తుడు కరిగిన బంగారంలాంటి వర్ణముతో, శంఖ-చక్ర-గదా-పద్మములు ధరించిన, ప్రకాశించే చతుర్భుజుడైన, శాంతస్వరూపుడైన, పద్మకేశర వర్ణ వస్త్రధారియైన ప్రభువును ధ్యానించాలి।
Verse 39
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
ఆ హరిని ధ్యానించాలి—ఆయన కిరీటం, కంకణాలు, కటిసూత్రం, శ్రేష్ఠ అంగదాలు మెరుస్తూ ఉంటాయి; వక్షస్థలంపై శ్రీవత్స చిహ్నం, ప్రకాశించే కౌస్తుభ మణి, వనమాల అలంకారంగా ఉంటాయి।
Verse 40
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
ఇలా ధ్యానించి ఆరాధించిన తరువాత, హవిస్సుతో మరియు నెయ్యితో తడిపిన సమిధలను అగ్నిలో వేయాలి; ఆపై ఆజ్యభాగం, ఆఘార కర్మలు చేసి, నెయ్యితో నిండిన హవిని యథావిధిగా సమర్పించాలి।
Verse 41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
బుద్ధిమంతుడు మూలమంత్రంతో షోడశార్చా విధానానుసారం హోమం చేయాలి; ధర్మాది దేవతలకు యథావిధిగా మంత్రాలతో ‘స్విష్టికృత్’ హవిని సమర్పించాలి।
Verse 42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
తర్వాత ప్రభువును ఆరాధించి నమస్కరించి, ఆయన పార్షదులకు బలి సమర్పించాలి. అనంతరం నారాయణస్వరూప పరబ్రహ్మను స్మరిస్తూ దేవత యొక్క మూలమంత్రాన్ని మృదువుగా జపించాలి।
Verse 43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
మళ్లీ దేవునికి ముఖశుద్ధి కోసం ఆచమన జలాన్ని సమర్పించి, భగవంతుని అన్నపు ఉచ్ఛిష్టాన్ని విష్వక్సేనునికి అర్పించాలి. అనంతరం సువాసనగల ముఖవాసం మరియు సిద్ధం చేసిన తాంబూలాది దేవునికి నివేదించాలి.
Verse 44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
ఇతరులతో కలిసి పాడుతూ, గట్టిగా కీర్తిస్తూ, నర్తిస్తూ, నా దివ్య లీలలను అభినయిస్తూ, నా కథలను వినిపిస్తూ మరియు వింటూ—భక్తుడు కొంతసేపు ఆ ఉత్సవభావంలో పూర్తిగా లీనమవాలి.
Verse 45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
భక్తుడు పురాణాల నుండి, ఇతర ప్రాచీన గ్రంథాల నుండి, అలాగే లోకాచారాల నుండీ వచ్చిన వివిధ స్తవ-స్తోత్రాలతో ప్రభువును స్తుతించాలి. ‘ఓ భగవాన్, కరుణించు’ అని ప్రార్థిస్తూ దండవత్ ప్రణామం చేయాలి.
Verse 46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
దేవుని పాదాల వద్ద తల ఉంచి, తరువాత చేతులు జోడించి ప్రభువు ఎదుట నిలబడి ఇలా ప్రార్థించాలి—“ఓ ఈశ్వరా! నేను నీకు శరణాగతుడను; నన్ను రక్షించు. ఈ సంసారసముద్రానికి నేను భయపడుతున్నాను; నేను మరణపు నోటిలో ఉన్నట్టున్నాను.”
Verse 47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
ఇలా ప్రార్థించిన తరువాత, నేను అతనికి ఇచ్చిన శేషప్రసాదాన్ని గౌరవంతో తన తలపై ధరించాలి. ఆరాధనాంతంలో ఆ దేవతామూర్తిని ఉద్వాసన చేయవలసి ఉంటే, అది చేయాలి—దేవసన్నిధి యొక్క జ్యోతిని మళ్లీ తన హృదయకమలంలోని జ్యోతిలో లీనమయ్యేలా చేయాలి.
Verse 48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
ఎక్కడ ఎప్పుడు నా అర్చామూర్తి లేదా ఇతర ప్రమాణమైన అవతార-ప్రకటనలపై శ్రద్ధ కలుగుతుందో, అక్కడ ఆ రూపంలోనే నన్ను ఆరాధించాలి. నేను సమస్త జీవుల ఆత్మలోనూ, నా స్వరూపంగా వేరుగా కూడా, సర్వాత్మగా నిలిచియున్నాను.
Verse 49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
ఇలా వేద-తంత్రాలలో విధించిన క్రియాయోగ మార్గాల ద్వారా నన్ను ఆరాధించే వాడు, ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ—రెండింటిలో—నన్నుంచి తాను కోరిన సిద్ధిని పొందుతాడు.
Verse 50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
నా అర్చామూర్తిని సక్రమంగా ప్రతిష్ఠించి దృఢమైన మందిరాన్ని నిర్మించాలి; అలాగే నిత్యపూజ, దేవయాత్రలు, ఉత్సవాల కోసం పుష్పాలు అందించే అందమైన పుష్పవనాలను ఏర్పాటు చేయాలి.
Verse 51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
నిత్యపూజలు మరియు మహాపర్వాలు నిరంతరం కొనసాగేందుకు దేవతకు భూమి, మార్కెట్లు, పట్టణాలు, గ్రామాలు దానం చేసే వాడు నా సమానమైన ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతాడు.
Verse 52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
భగవంతుని మూర్తి ప్రతిష్ఠచేత సమస్త భూమికి రాజు అవుతాడు; భగవంతునికి మందిరం నిర్మించుటచేత త్రిలోకాధిపతి అవుతాడు; మూర్తి పూజా-సేవచేత బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు; ఈ మూడింటినీ చేయుటచేత నా సమానమైన దివ్య స్వరూపాన్ని పొందుతాడు.
Verse 53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
ఫలాపేక్ష లేకుండా నిరపేక్ష భక్తియోగంతో నన్నే పొందేవాడు నన్ను పొందుతాడు. నేను చెప్పిన విధానమున నన్ను పూజించువాడు చివరకు నా శుద్ధ భక్తియోగాన్ని పొందుతాడు.
Verse 54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
దేవతలకైనా బ్రాహ్మణులకైనా చెందిన ధనాన్ని—తాను ఇచ్చినదైనా ఇతరులు ఇచ్చినదైనా—దొంగిలించువాడు పరలోకంలో మలంలోని పురుగుగా పుట్టి పది కోట్ల సంవత్సరాలు జీవించవలసి ఉంటుంది.
Verse 55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
దొంగతనం చేసినవాడే కాక, అతనికి సహాయం చేసినవాడు, ప్రేరేపించినవాడు, లేదా కేవలం సమ్మతించినవాడూ—అందరూ పరలోకంలో ఆ కర్మఫలంలో భాగస్వాములు. తమ పాల్గొనుట మేరకు తగిన ఫలితాన్ని అనుభవించవలసి ఉంటుంది.
Frequently Asked Questions
It presents a sequential arcana-vidhi: bodily purification and mantra-based sanctification; arranging seat and paraphernalia; prokṣaṇa (sprinkling) and preparing vessels for pādya, arghya, and ācamanīya; meditation and invocation of the Lord into the Deity; offering regulated upacāras (bath, dress, ornaments, incense, lamp, food); optional homa with prescribed hymns; concluding prayers, honoring prasāda, and (for temporary installations) respectful dismissal.
Because the Bhāgavata frames worship as a relationship grounded in bhakti (faith and loving intention). Material abundance without devotion is external display lacking surrender, whereas even a simple offering—such as water—offered with faith is accepted as the devotee’s love and thus reaches the Lord’s purpose in arcana.
The chapter acknowledges formal Vedic eligibility for detailed procedures (e.g., the twice-born following prescribed rites), yet it also emphasizes the broad appropriateness of Deity worship across social and spiritual orders when grounded in devotion, and it explicitly highlights that sincere worship is beneficial even for those traditionally restricted in other ritual domains.
A temporarily established Deity may be invoked and respectfully dismissed according to need, whereas a permanently installed Deity, once called, is not to be ‘sent away.’ The distinction safeguards the continuity and gravity of temple worship and defines when dismissal rites are appropriate.
Because sustaining arcana depends on protected sacred resources and ethical stewardship. The warning establishes a dharmic perimeter around temple assets and priestly endowments, indicating that violations harm both social order and the worshiper’s spiritual progress, leading to severe karmic reactions.