Adhyaya 22

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు— ఓ విశ్వేశ్వర ప్రభూ! ఋషులు సృష్టి తత్త్వాలను ఎన్ని అని లెక్కించారు? నేను మీ నుండి నవ, ఏకాదశ, పంచ, త్రీణి— అంటే ఇరవై ఎనిమిది తత్త్వాల వివరణ విన్నాను. కానీ కొందరు ఇరవై ఆరు, మరికొందరు ఇరవై ఐదు; కొందరు ఏడు, తొమ్మిది, ఆరు, నాలుగు, పదకొండు; ఇంకొందరు పదిహేడు, పదహారు లేదా పదమూడు అంటారు. ఈ భిన్న లెక్కల వెనుక వారి ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? ఓ నిత్య పరమేశ్వరా, దయచేసి నాకు వివరించండి.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు— ఓ విశ్వేశ్వర ప్రభూ! ఋషులు సృష్టి తత్త్వాలను ఎన్ని అని లెక్కించారు? నేను మీ నుండి నవ, ఏకాదశ, పంచ, త్రీణి— అంటే ఇరవై ఎనిమిది తత్త్వాల వివరణ విన్నాను. కానీ కొందరు ఇరవై ఆరు, మరికొందరు ఇరవై ఐదు; కొందరు ఏడు, తొమ్మిది, ఆరు, నాలుగు, పదకొండు; ఇంకొందరు పదిహేడు, పదహారు లేదా పదమూడు అంటారు. ఈ భిన్న లెక్కల వెనుక వారి ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? ఓ నిత్య పరమేశ్వరా, దయచేసి నాకు వివరించండి.

Verse 3

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు— ఓ విశ్వేశ్వర ప్రభూ! ఋషులు తత్త్వాలను ఎన్ని అని లెక్కించారు? నేను మీ నుండి నవ, ఏకాదశ, పంచ, త్రీణి— మొత్తం ఇరవై ఎనిమిది తత్త్వాలు విన్నాను. కానీ కొందరు ఇరవై ఆరు, మరికొందరు ఇరవై ఐదు; కొందరు ఏడు, తొమ్మిది, ఆరు, నాలుగు, పదకొండు; ఇంకొందరు పదిహేడు, పదహారు లేదా పదమూడు అంటారు. ఈ సంఖ్యాభేదాలను వారు ఏ ఉద్దేశంతో వేర్వేరుగా పాడుతారో, దయచేసి మాకు చెప్పండి, ఓ శుభప్రదా।

Verse 4

श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను— సమస్త భౌతిక తత్త్వాలు ఎక్కడైనా ఉన్నందున, బ్రాహ్మణ పండితులు వాటిని వేర్వేరు విధాలుగా విశ్లేషించడం సమంజసం. వారు అందరూ నా మాయాశక్తి ఆశ్రయంతోనే మాట్లాడారు; అందువల్ల సత్యానికి విరోధం లేకుండా వారు ఏదైనా చెప్పగలిగారు.

Verse 5

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

నీవు చెప్పినట్లు ఇది కాదు; నేను చెప్పినదే యథార్థం. తర్కించే వారి విశ్లేషణ భేదాలకు ప్రేరణ నా దురతిక్రమ శక్తులే.

Verse 6

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

నా శక్తుల పరస్పర సంయోగం వల్ల వక్తలలో వివిధ అభిప్రాయాలు పుడతాయి. కానీ బుద్ధిని నాపై స్థిరపరచి ఇంద్రియనిగ్రహం చేసినవారికి భేదదృష్టి తొలగి, వాదానికి కారణమే శాంతిస్తుంది.

Verse 7

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, సూక్ష్మ-స్థూల తత్త్వాలు పరస్పరం ప్రవేశించుట వలన, తత్త్వవేత్తలు తమ తమ అభిప్రాయం ప్రకారం మూల తత్త్వాల సంఖ్యను ముందూ వెనకా లెక్కిస్తారు.

Verse 8

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

ఒకే తత్త్వంలోనూ ఇతర తత్త్వాలు ప్రవేశించినట్లు కనిపిస్తాయి. పూర్వ కారణంలోనైనా, పర ఫలితంలోనైనా—సర్వత్ర తత్త్వాలలో తత్త్వాలు ఉన్నవే.

Verse 9

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

కాబట్టి ఈ ఆలోచకులలో ఎవరు మాట్లాడినా, వారు లెక్కలో తత్త్వాలను పూర్వ సూక్ష్మ కారణాలలో చేర్చినా లేదా పర ప్రాకట్య ఫలితాలలో చేర్చినా—ప్రతి సిద్ధాంతానికి తర్కసమ్మత వివరణ సాధ్యమైందున, వారి నిర్ణయాలను నేను ప్రామాణ్యంగా స్వీకరిస్తాను.

Verse 10

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

అనాది అవిద్యతో కప్పబడిన జీవుడు స్వయంగా ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందలేడు; అందుకే పరతత్త్వజ్ఞుడైన ఇతరుడు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాలి।

Verse 11

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

ఇక్కడ జీవుడికీ పరమ నియంతకీ అణుమాత్రమైన గుణభేదం లేదు; వారి భేదకల్పన వ్యర్థం, ఎందుకంటే ఈ జ్ఞానమూ ప్రకృతి గుణమే।

Verse 12

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

ప్రకృతి మొదట మూడు గుణాల సమ్యస్థితిగా ఉంటుంది; గుణాలు ఆత్మకు కాదు, ప్రకృతికే. సత్త్వ, రజస్, తమస్—సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాలకు కారణాలు।

Verse 13

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

ఈ లోకంలో సత్త్వం జ్ఞానమని, రజస్ కర్మమని, తమస్ అజ్ఞానమని చెప్పబడుతుంది. గుణాల కలతపెట్టే పరస్పర చర్యే కాలం; సమస్త ప్రవృత్తుల సమష్టి ఆద్య ‘సూత్ర’ (మహత్తత్త్వం)గా వ్యక్తమవుతుంది।

Verse 14

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

నేను తొమ్మిది మూల తత్త్వాలను వివరించాను—భోగ్తా పురుషుడు, ప్రకృతి, ప్రకృతியின் ఆద్య వ్యక్తీకరణ మహత్తత్త్వం, అహంకారం, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి।

Verse 15

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

హే ఉద్ధవా! శ్రవణం, స్పర్శ, దర్శనం, ఘ్రాణం, రుచి—ఇవి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు. వాక్కు, చేతులు, ఉపస్థం, పాయువు, పాదాలు—ఇవి ఐదు కర్మేంద్రియాలు. మనస్సు రెండింటికీ చెందుతుంది.

Verse 16

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

శబ్దం, స్పర్శ, రుచి, గంధం, రూపం—ఇవి జ్ఞానేంద్రియాల విషయాలు. గమనం, వాక్యం, విసర్జనం, శిల్పం/నిర్మాణం—ఇవి కర్మేంద్రియాల కార్యాలు.

Verse 17

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

సృష్టి ఆరంభంలో ప్రకృతి సత్త్వ-రజ-తమ గుణాల ద్వారా కారణ-కార్య రూపంగా, సూక్ష్మ-స్థూల సమస్త జగత్తు రూపాన్ని ధరిస్తుంది. పరమ పురుషుడు, అవ్యక్త పరమాత్మ, దానిలో ప్రవేశించడు; కేవలం దృష్టి వేస్తాడు.

Verse 18

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

మహత్-తత్త్వం మొదలైన భౌతిక తత్త్వాలు పరమేశ్వరుని దృష్టి వల్ల పరిణమించి తమ తమ శక్తులను పొందుతాయి. తరువాత ప్రకృతి బలంతో అవి సమ్మిళితమై సామర్థ్యం పొంది విశ్వాండాన్ని సృష్టిస్తాయి.

Verse 19

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

కొంతమంది తత్త్వవేత్తలు ఏడు తత్త్వాలు అంటారు—భూమి మొదలైన ఐదు (భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం), చైతన్యాత్మ, మరియు రెండింటికీ ఆధారమైన పరమాత్మ. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం దేహం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణవాయువు మరియు సమస్త భౌతికాలు ఈ ఏడు తత్త్వాల నుంచే ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 20

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

కొంతమంది తత్త్వవేత్తలు ఆరు తత్త్వాలు అంటారు—ఐదు మహాభూతాలు మరియు ఆరవది పరమ పురుషుడైన భగవాన్. ఆయన తన నుండే ఉద్భవించిన తత్త్వాలతో యుక్తుడై ఈ జగత్తును సృష్టించి, తరువాత స్వయంగా అందులో ప్రవేశిస్తాడు।

Verse 21

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

కొంతమంది నాలుగు తత్త్వాలు అంటారు—ఆత్మ నుండే తేజస్సు, జలం, అన్నం (భూమి) ఉద్భవిస్తాయి. అవి ఉనికిలోకి వచ్చి ఈ జగత్తు సృష్టిని కలిగిస్తాయి; అందులోనే సమస్త భౌతిక సృష్టి జననం, విస్తారం జరుగుతుంది।

Verse 22

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

కొంతమంది పదిహేడు తత్త్వాలు లెక్కిస్తారు—ఐదు మహాభూతాలు, ఐదు తన్‌మాత్రలు (విషయాలు), ఐదు ఇంద్రియాలు, మనస్సు మరియు ఆత్మ; ఈ విధంగా ఆత్మ పదిహేడు వ తత్త్వంగా చెప్పబడుతుంది।

Verse 23

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

అదేవిధంగా పదహారు సంఖ్యలో ఆత్మనే మనస్సు అని అంటారు. అలాగే ఐదు భూతాలు, ఐదు ఇంద్రియాలు, మనస్సు, జీవాత్మ మరియు పరమ పురుషుడిని పరిగణిస్తే మొత్తం పదమూడు తత్త్వాలు అవుతాయి।

Verse 24

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

పదకొండు లెక్కలో ఆత్మ, మహాభూతాలు మరియు ఇంద్రియాలు ఉంటాయి. అలాగే ఎనిమిది స్థూల-సూక్ష్మ ప్రకృతులు మరియు పురుషుడు (పరమేశ్వరుడు) కలిపి తొమ్మిది అని కొందరు అంటారు।

Verse 25

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

ఇలా మహర్షులు తత్త్వాలను అనేక విధాలుగా విశ్లేషించారు. సమృద్ధమైన తర్కంతో చెప్పబడినందున వారి ప్రతిపాదనలు అన్నీ న్యాయసమ్మతమే; నిజమైన పండితులకు ఇలాంటి తాత్త్విక ప్రతిభ సహజమే.

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు: ఓ కృష్ణా, ప్రకృతి మరియు పురుషుడు (జీవుడు) స్వరూపంగా వేరైనా, పరస్పర ఆశ్రయంగా ఉన్నట్లు కనిపించుట వల్ల వారిలో భేదం కనిపించదు. ఆత్మ ప్రకృతిలోనూ, ప్రకృతి ఆత్మలోనూ ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది.

Verse 27

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

హే పుండరీకాక్షా, హే సర్వజ్ఞ ప్రభూ, నా హృదయంలో ఉన్న ఈ మహా సందేహాన్ని మీ తర్కనైపుణ్యంతో నిండిన వాక్యాలతో దయచేసి తొలగించండి.

Verse 28

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

జీవుల జ్ఞానం మీ నుంచే ఉద్భవిస్తుంది; మీ శక్తిచేతనే ఆ జ్ఞానం ఇక్కడ హరించబడుతుంది. నిజంగా, మీ ఆత్మమాయ యొక్క గమనాన్ని మీరే తప్ప మరెవ్వరూ తెలుసుకోలేరు.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

శ్రీభగవానుడు అన్నాడు: ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, ‘ప్రకృతి’ మరియు ‘పురుషుడు’ అనే భేదం స్పష్టమే. ఈ వ్యక్త సృష్టి వికారమయమైనది; ప్రకృతి గుణాల కలత-మిశ్రమంపై ఆధారపడి నిరంతరం మార్పులకు లోనవుతుంది.

Verse 30

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

ప్రియమైన ఉద్ధవా! నా త్రిగుణమయమైన మాయ ఆ గుణాల ద్వారానే అనేక విధాల సృష్టిని, అలాగే దానిని గ్రహించే వివిధ చైతన్యాలను ప్రదర్శిస్తుంది. భౌతిక పరిణామపు ఫలితం మూడు రూపాలలో గ్రహించబడుతుంది—అధ్యాత్మ, అధిదైవ, అధిభూత।

Verse 31

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

దృష్టి, దృశ్యరూపం, కన్ను రంధ్రంలో సూర్యుని ప్రతిబింబం—ఇవి పరస్పరం ఒకదానిని ఒకటి వెల్లడిస్తాయి; కానీ ఆకాశంలో ఉన్న అసలు సూర్యుడు స్వయంప్రకాశుడు. అలాగే సమస్త సత్త్వాలకు ఆదికారణమైన పరమాత్మ, వాటికి భిన్నుడై, తన దివ్యానుభవపు ప్రకాశంతో పరస్పరంగా ప్రదర్శితమయ్యే సమస్త వస్తువులకు పరమ మూలమవుతాడు।

Verse 32

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

అలాగే చర్మం, చెవులు, కళ్ళు, నాలుక, ముక్కు అనే ఇంద్రియాలు; అలాగే సూక్ష్మదేహ కార్యాలు—బద్ధ చైతన్యం, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం—ఇవన్నీ ఇంద్రియం, విషయము, అధిదేవత అనే త్రివిధ భేదంతో విశ్లేషించవచ్చు।

Verse 33

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

ప్రకృతిలోని మూడు గుణాలు కదిలినప్పుడు, అవ్యక్త ప్రధానమూలం నుండి పుట్టిన మహత్తత్త్వం నుండి ఒక వికారం ప్రదర్శితమవుతుంది—అహంకారం. అది మూడు దశలుగా ఉంటుంది—సాత్త్వికం (వైకారిక), రాజసం (ఐంద్రియ), తామసం. ఇదే భౌతిక మోహం మరియు ద్వైతవికల్పాలకు కారణం అవుతుంది।

Verse 34

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

పరమాత్మను పూర్తిగా తెలియకపోవడం వల్ల తత్త్వవాదుల వాదం—“ఈ లోకం నిజం”, “కాదు, నిజం కాదు”—భౌతిక ద్వైతభేదాలను గ్రహించడానికే నిలుస్తుంది. ఆ వాదం వ్యర్థమైనదైనా, నన్ను—తమ నిజ స్వరూపాన్ని—వదిలి దృష్టిని మళ్లించినవారు దానిని విడిచిపెట్టలేరు।

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—హే ప్రభో, ఫలాపేక్షతో కర్మచేసేవారి బుద్ధి మీ నుండి దూరమవుతుంది. వారు తమ కర్మల వల్ల ఎలా ఉన్నత-నీచ దేహాలను పొందుతూ, తరువాత విడిచిపెడతారు?

Verse 36

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

హే గోవిందా, దయచేసి ఇది నాకు వివరించండి; ఆత్మజ్ఞానం లేనివారికి ఇది గ్రహించడం అత్యంత కష్టం. ఈ లోకంలో మాయచేత మోసపోయినవారు—చాలాసార్లు పండితులైనా—ఇది తెలుసుకోరు.

Verse 37

श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

శ్రీభగవానుడు అన్నాడు—మనుష్యుల మనస్సు కర్మఫలాలచే రూపుదిద్దుకుంది; అది ఐదు ఇంద్రియాలతో కూడి ఉంటుంది. అది ఒక దేహం/లోకం నుండి మరొక దేహం/లోకానికి ప్రయాణిస్తుంది; ఆత్మ వేరైనా దానిని అనుసరిస్తుంది.

Verse 38

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

కర్మబంధనంతో బంధించబడిన మనస్సు, చూసినవీ వేదశ్రుతమైనవీ అయిన ఇంద్రియవిషయాలను ధ్యానిస్తుంది. అందువల్ల అది తన విషయాలతో పాటు పుట్టి నశిస్తున్నట్లుగా కనిపించి, స్మృతి శక్తి క్షీణిస్తుంది.

Verse 39

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

విషయాసక్తి వల్ల జీవుడు మళ్లీ తన పూర్వ గుర్తింపును స్మరించడు. ఏ కారణం చేతనైనా పూర్వ దేహానుభవం పూర్తిగా మరచిపోవడమే ‘మరణం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 40

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

హే మహాదానీ ఉద్ధవా! జన్మ అని చెప్పేది, జీవుడు కొత్త దేహాన్ని సంపూర్ణంగా ‘నేనే’ అని తాదాత్మ్యపడటమే. స్వప్నం లేదా మనోరథ అనుభవాన్ని నిజమని పూర్తిగా అంగీకరించినట్లే, కొత్త దేహాన్నీ నిజమని స్వీకరిస్తాడు.

Verse 41

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

స్వప్నం లేదా మనోరథంలో ఉన్నవాడు తన పూర్వ స్వప్నాలను గుర్తు పెట్టుకోనట్లే, ప్రస్తుత దేహంలో ఉన్న జీవుడు ముందే ఉన్నప్పటికీ, తాను ఇప్పుడే పుట్టినట్టు భావిస్తాడు.

Verse 42

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

ఇంద్రియాలకు ఆశ్రయమైన మనస్సు దేహ-తాదాత్మ్యాన్ని సృష్టించినందువల్ల, ఆత్మ యొక్క నిజత్వంలోనూ ఉన్నత-మధ్య-నీచ అనే త్రివిధ భౌతిక భేదం ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. ఇలా జీవుడు బాహ్య-అంతర్గత ద్వైతాన్ని తానే సృష్టిస్తాడు; చెడ్డ కుమారుణ్ని కనిన మనిషిలాగా.

Verse 43

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

హే ప్రియ ఉద్ధవా! భౌతిక దేహాలు నిరంతరం సృష్టి మరియు లయలో ఉంటాయి; ఇది కాలశక్తి యొక్క కనిపించని వేగంతో జరుగుతుంది. కానీ కాలం సూక్ష్మమైనందువల్ల ఎవ్వరూ దానిని చూడలేరు.

Verse 44

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

దీపశిఖ, నదీప్రవాహం లేదా వృక్షఫలాల మార్పు దశలు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే సమస్త భౌతిక దేహాలలో వయస్సు మరియు స్థితుల మార్పులు జరుగుతాయి.

Verse 45

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

దీపంలోని అనేక కాంతిరేఖలు క్షణక్షణం పుట్టి, మారి, నశిస్తుంటాయి; అయినా మోహబుద్ధి గలవాడు ఒక క్షణం కనిపించిన వెలుగును చూసి “ఇదే దీపపు వెలుగు” అని అబద్ధంగా అంటాడు. ప్రవహించే నదిలో నిత్యం కొత్త నీరు వెళ్లిపోతున్నా, మూర్ఖుడు ఒక చోట చూసి “ఇదే నది నీరు” అని చెబుతాడు. అలాగే దేహం నిరంతరం పరిణమిస్తున్నా, మాయలో ఉన్నవారు దేహస్థితినే తమ నిజ స్వరూపమని భావిస్తారు।

Verse 46

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

జీవుడు నిజంగా తన కర్మబీజం వల్ల జన్మించడు; అమరుడైనందున మరణించడూ లేదు. భ్రాంతివల్ల అతడు జన్మించి మరణిస్తున్నట్టు కనిపిస్తుంది; కట్టెలతో సంబంధంలో అగ్ని వెలిగినట్టు, కట్టెలు తరిగితే ఆగ్ని ఆగినట్టు కనిపించునట్లే।

Verse 47

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

గర్భాధానం, గర్భస్థితి, జననం, శైశవం, బాల్యం, యౌవనం, మధ్యవయస్సు, జరా, మరణం—ఇవి దేహానికి చెందిన తొమ్మిది స్థితులు.

Verse 48

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

ఈ ఉన్నత-నిమ్న దేహస్థితులు మనోరథమయమైనవే. గుణసంగం వల్ల కలిగిన అజ్ఞానంతో జీవుడు వాటిని తనవిగా స్వీకరిస్తాడు; కొన్నిసార్లు భాగ్యవంతుడు ఆ మనోకల్పనను విడిచిపెడతాడు.

Verse 49

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

తండ్రి లేదా తాత మరణాన్ని చూసి మనిషి తన మరణాన్ని ఊహించగలడు; కుమారుని జన్మతో తన జన్మస్థితిని గ్రహించగలడు. ఈ విధంగా దేహాల సృష్టి-నాశాలను యథార్థంగా తెలిసినవాడు ఇక ఈ ద్వంద్వాలకు లోబడడు.

Verse 50

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

విత్తనమునుండి వృక్ష జననమును, పక్వత తర్వాత దాని నాశమును జ్ఞాని చూచినప్పుడు, అతడు వృక్షమునకు భిన్నమైన సాక్షిగా నిలుచును; అలాగే దేహ జనన-మరణాల సాక్షి దేహమునకు వేరే.

Verse 51

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

అబుద్ధిమంతుడు ప్రకృతినుండి తనను వేరు చేయక, ప్రకృతినే తత్త్వంగా నిజమని భావిస్తాడు; దాని స్పర్శసంబంధంతో పూర్తిగా మోహితుడై సంసారచక్రంలో పడతాడు.

Verse 52

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

కర్మఫలములచేత తిప్పబడే జీవుడు సత్త్వసంగముతో ఋషులలో గాని దేవతలలో గాని జన్మిస్తాడు; రజస్సంగముతో అసురుడుగాని మనిషిగాని అవుతాడు; తమస్సంగముతో భూతయోనిలో గాని తిర్యక్ (జంతు) యోనిలో గాని పుడతాడు.

Verse 53

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

నర్తిస్తూ పాడుతూ ఉన్నవారిని చూసి ఎవరో వారిని అనుకరించునట్లు, అలాగే ఆత్మ కర్త కాకపోయినా బుద్ధిగుణాలను చూసి ఆకర్షితుడై వాటిని అనుకరించబడుతుంది.

Verse 54

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

కదిలే నీటిలో ప్రతిబింబించిన చెట్లు కూడా కదులుతున్నట్లు కనిపించునట్లు, కళ్లను తిప్పినప్పుడు భూమి తిరుగుతున్నట్లు కనిపించునట్లు; అలాగే, ఓ దాశార్హ, మనోకల్పనచేత విషయానుభవం అసత్యం—స్వప్నదృశ్యంలాగా ఆత్మకు సంసారం కూడా అట్లే.

Verse 55

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

హే దాశార్హ వంశజా! ఆత్మ యొక్క భౌతిక సంసారం, ఇంద్రియవిషయానుభవం నిజానికి అసత్యమే. కదిలే నీటిలో ప్రతిబింబించిన చెట్లు కదులుతున్నట్లు కనిపించునట్లు, కళ్లను తిప్పితే భూమి తిరుగుతున్నట్లు అనిపించునట్లు, అలాగే కల్పన‑స్వప్నంలా ఈ జగత్తు భ్రమ మాత్రమే.

Verse 56

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

వాస్తవంగా అర్థం లేకపోయినా, విషయభోగాన్ని ధ్యానించే వానికి సంసారం తొలగదు; స్వప్నంలో కలిగే అనర్థానుభవాలు అసత్యమైనా తొలగనట్లే.

Verse 57

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

కాబట్టి, హే उद्धవా! అసత్యమైన భౌతిక ఇంద్రియాలతో విషయభోగాన్ని ప్రయత్నించకు. ద్వంద్వాలపై ఆధారపడిన ఈ వైకల్పిక భ్రమ ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని ఎలా అడ్డుకుంటుందో చూడు.

Verse 58

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

దుష్టులచే నిర్లక్ష్యింపబడి, అవమానింపబడి, ఎగతాళి చేయబడి లేదా ఈర్ష్యకు గురై; కొట్టబడి, కట్టివేయబడి, లేదా వృత్తి నుంచి దూరం చేయబడి; అజ్ఞులచే ఉమ్మివేయబడి లేదా మూత్రంతో అపవిత్రం చేయబడి—ఇలా అనేక విధాలుగా కుదిపివేయబడినా, పరమశ్రేయస్సు కోరువాడు కష్టస్థితిలోనూ బుద్ధితో తనను తాను ఆధ్యాత్మిక స్థితిలో నిలబెట్టుకొని పైకి ఎత్తుకోవాలి.

Verse 59

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

దుష్టులచే నిర్లక్ష్యింపబడి, అవమానింపబడి, ఎగతాళి చేయబడి లేదా ఈర్ష్యకు గురై; కొట్టబడి, కట్టివేయబడి, లేదా వృత్తి నుంచి దూరం చేయబడి; అజ్ఞులచే ఉమ్మివేయబడి లేదా మూత్రంతో అపవిత్రం చేయబడి—ఇలా అనేక విధాలుగా కుదిపివేయబడినా, పరమశ్రేయస్సు కోరువాడు కష్టస్థితిలోనూ బుద్ధితో తనను తాను ఆధ్యాత్మిక స్థితిలో నిలబెట్టుకొని పైకి ఎత్తుకోవాలి.

Verse 60

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—హే వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, నేను దీనిని సమ్యకంగా ఎలా గ్రహించాలో దయచేసి చెప్పండి.

Verse 61

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

హే విశ్వాత్మా, అజ్ఞులచే తనపై జరిగే అసత్కారాన్ని సహించడం అత్యంత దుర్భరమని నేను భావిస్తున్నాను; ప్రకృతి నిజంగా బలవంతమైనది. మీ ధర్మసేవలో స్థిరంగా ఉండి, మీ కమలపాదాల ఆశ్రయంలో శాంతిని పొందిన మీ భక్తులే అటువంటి అపరాధాలను సహించగలరు.