Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
ఉద్ధవునికి క్రమబద్ధంగా ఉపదేశిస్తూ ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు వానప్రస్థ విధి నుండి పరిపక్వ సన్న్యాసధర్మం, చివరికి పరమహంస స్థితి వరకు వివరిస్తాడు. అడవికి వెళ్లి వన్య ఫలమూలాలతో జీవనం, దేహతపస్సు, హింసలేని పరిమిత వైదిక కర్మలు, నిల్వచేయకపోవడం వంటి నియమాలు చెప్పబడతాయి. వానప్రస్థ పరిపక్వతకు వచ్చాక హృదయంలో అగ్నిని స్థాపించి ధ్యానదాహం చేయడం లేదా అంతరంగంలో యజ్ఞాగ్నిని ఉపసంహరించి సన్న్యాసం స్వీకరించడం అనే మార్గాలు సూచిస్తాడు. దేవతలు మోహక రూపాలతో పరీక్షించవచ్చని హెచ్చరించి, బాహ్య చిహ్నాలకన్నా వాక్సంయమం, కర్మశుద్ధి, ప్రాణనిగ్రహం వంటి అంతర్గత శాసనాలే నిజ సన్న్యాస లక్షణమని నిర్ధారిస్తాడు. తరువాత అహింస, సమత్వం, వినయం, సమదర్శనం—ఒకే ప్రభువు సమస్త జీవుల్లో నివసిస్తాడనే సిద్ధాంతంపై స్థాపించబడతాయి. చివరగా వర్ణాశ్రమ కర్తవ్యాలను కృష్ణార్పణగా నిష్కామంగా చేసినప్పుడు అవి జీవనాన్ని శుద్ధి చేసి త్వరగా భక్తి మరియు పరమగతిని ప్రసాదిస్తాయని సమన్వయంగా ముగుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—వానప్రస్థాశ్రమాన్ని స్వీకరించదలచినవాడు శాంతమనస్సుతో అరణ్యానికి వెళ్లాలి; భార్యను ప్రౌఢ కుమారుల వద్ద ఉంచి, లేక ఆమెను వెంట తీసుకొని, ఆయుష్షు యొక్క మూడవ భాగం అరణ్యంలోనే నివసించాలి।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
వానప్రస్థాశ్రమాన్ని స్వీకరించినవాడు అరణ్యంలో లభించే శుద్ధమైన కందమూలఫలాలతో జీవనోపాధిని ఏర్పరచుకోవాలి. వస్త్రంగా చెట్టు తొక్క, గడ్డి‑ఆకులు లేదా మృగచర్మం ధరించవచ్చు।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
వానప్రస్థుడు తల, శరీరం, ముఖంలోని కేశరోమాలను అలంకరించకూడదు, గోళ్లను కత్తిరించకూడదు, దంతశుద్ధికి ప్రత్యేక ప్రయత్నం చేయకూడదు. మలమూత్ర విసర్జనను నియమంగా చేసి, రోజుకు మూడుసార్లు స్నానం చేసి, నేలపై శయనించాలి.
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
ఇలా వానప్రస్థవ్రతంలో నిలిచి, గ్రీష్మంలో నాలుగు వైపుల అగ్నులు మరియు పై సూర్య తాపంతో పంచాగ్ని తపస్సు చేయాలి; వర్షాకాలంలో బయటే ఉండి ధారావర్షాన్ని సహించాలి; శిశిరంలో మెడవరకు నీటిలో మునిగి తపస్సు చేయాలి.
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
అగ్నితో వండిన ధాన్యాదిని తినవచ్చు, లేదా కాలంతో పండిన ఫలాదిని భుజించవచ్చు. ఆహారాన్ని ఉలూఖల-రాయి తో నూరి తినవచ్చు, లేక తన దంతాలనే ఉలూఖలంలా చేసి నమిలి తినవచ్చు.
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
వానప్రస్థుడు తన శరీర పోషణకు కావలసినదంతా తానే సేకరించాలి; దేశం, కాలం, తన బలం తెలుసుకొని. భవిష్యత్తుకోసం నిల్వ చేయకూడదు, ఇతరులు తెచ్చినదాన్ని ఎప్పుడూ స్వీకరించకూడదు.
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
వనాశ్రయుడైన వానప్రస్థుడు కాలానుసారం అడవిలో లభించే ధాన్యాలతో చరు, పురోడాశములు మొదలైనవి సమర్పించి ఋతుయాగాలు చేయాలి. అయితే వేదాలలో చెప్పబడిన శ్రౌత పశుయాగంతో కూడ నా పూజను ఎప్పుడూ చేయకూడదు.
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
వానప్రస్థుడు గృహస్థాశ్రమంలో చేసినట్లే అగ్నిహోత్రం, దర్శ, పౌర్ణమాస యాగాలను చేయాలి. అలాగే వేదవేత్తలు వానప్రస్థాశ్రమానికి విధించిన చాతుర్మాస్య వ్రతాలు, యజ్ఞాలు కూడా భక్తితో ఆచరించాలి.
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
ఇలా తీవ్రమైన తపస్సుతో క్షీణించి, కేవలం కనీస అవసరాలనే స్వీకరించే వానప్రస్థ ముని చర్మం-ఎముకల మాదిరిగా కనిపిస్తాడు. ఈ తపోమయ ఆరాధనతో అతడు మహర్లోకము (ఋషిలోకము) చేరి, చివరకు నన్నే ప్రత్యక్షంగా పొందుతాడు.
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
దీర్ఘ ప్రయత్నంతో చేయబడే ఈ కష్టసాధ్యమైన కానీ పరమ శ్రేయస్సును ఇచ్చే, మోక్షదాయకమైన తపస్సును తుచ్ఛమైన ఇంద్రియసుఖం కోసం వినియోగించేవాడు పరమ మూర్ఖుడు; అతనికంటే మూర్ఖుడు మరెవరు?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
వృద్ధాప్యంతో వణికిపోతూ నియమిత కర్తవ్యాలు చేయలేని స్థితి వచ్చినప్పుడు, వానప్రస్థుడు ధ్యానముచే యజ్ఞాగ్నిని తన హృదయంలో స్థాపించాలి. ఆపై నాపై మనస్సు నిలిపి అగ్నిలో ప్రవేశించి దేహాన్ని విడిచిపెట్టాలి.
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
కర్మఫల విపాకాల వల్ల లభించే లోకాలు—బ్రహ్మలోకమూ సహా—దుఃఖస్వరూపమని గ్రహించి సంపూర్ణ వైరాగ్యం కలిగినప్పుడు, వానప్రస్థుడు అగ్నిని త్యజించి ప్రవ్రజ్యను స్వీకరించవచ్చు; అనగా సన్యాసాశ్రమంలో ప్రవేశించవచ్చు.
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
శాస్త్రోపదేశానుసారం నన్ను ఆరాధించి, తన సర్వస్వాన్ని ఋత్విజునికి దానమిచ్చి, యజ్ఞాగ్నిని తన ప్రాణాలలో స్థాపించాలి; ఆపై సంపూర్ణ నిరాసక్తితో సన్న్యాసాశ్రమంలో ప్రవ్రజించాలి।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
సన్న్యాసం స్వీకరించిన బ్రాహ్మణుని మార్గంలో దేవతలు భార్య మొదలైన రూపాలు ధరించి అడ్డంకులు కలిగిస్తారు—“ఇతడు మమ్మల్ని దాటి పరమధామానికి చేరతాడు” అని; కానీ సన్న్యాసి వాటిని లెక్కచేయకూడదు।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
సన్న్యాసి కౌపీనము తప్ప మరేదైనా ధరించాలనుకుంటే, కౌపీనాన్ని కప్పేందుకు నడుము చుట్టూ మరో వస్త్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు; లేకపోతే అత్యవసరం లేకపోతే దండం మరియు కమండలువు తప్ప మరేదీ స్వీకరించకూడదు।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
సాధువు కంటితో పరిశీలించి మాత్రమే పాదం నేలపై ఉంచాలి, ఏ జీవికీ హాని కలగకూడదు; వస్త్రంతో వడకట్టి మాత్రమే నీరు త్రాగాలి; సత్యపవిత్రమైన మాటలే పలకాలి; అలాగే మనస్సు శుద్ధమని నిర్ధారించిన కార్యాలే చేయాలి।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
మౌనం (వ్యర్థ వాక్యత్యాగం), అనీహ (వ్యర్థ క్రియత్యాగం) మరియు ప్రాణాయామం—ఇవి వాక్కు, దేహం, చిత్తానికి దండాలు. ఇవి లేనివాడు కేవలం వెదురు దండాలు మోసినంత మాత్రాన యతి (సన్న్యాసి) కాడు।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
అశుచిగా, అస్పృశ్యంగా భావించబడే ఇళ్లను వదలి, భిక్షువు అవసరానుసారం నాలుగు వర్ణాల ఇళ్లకు వెళ్లవచ్చు. ముందస్తు లెక్క లేకుండా ఏడు ఇళ్లకు వెళ్లి, అక్కడ లభించినదానితోనే తృప్తి చెందాలి.
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
భిక్షగా సేకరించిన ఆహారాన్ని తీసుకొని జనావాసం వెలుపల నిశ్శబ్దమైన జలాశయానికి వెళ్లాలి. అక్కడ స్నానం చేసి చేతులు బాగా కడిగి మౌనంగా ఉండాలి; అడిగేవారికి భాగాలు పంచాలి. తరువాత మిగిలినదాన్ని శుద్ధి చేసి, తెచ్చినదంతా తినాలి; రేపటికి ఏదీ దాచకూడదు.
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
భౌతిక ఆసక్తి లేకుండా, ఇంద్రియాలను పూర్తిగా నియంత్రించి, సాధువు ఒంటరిగా భూమిపై సంచరించాలి. భగవంతుని అనుభూతి మరియు ఆత్మసంతృప్తిలో ఉత్సాహంగా ఉండి, సమదృష్టితో ఆధ్యాత్మిక స్థితిలో స్థిరంగా ఉండాలి.
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
సురక్షితమైన, ఏకాంత ఆశ్రయంలో నివసిస్తూ, నన్ను నిరంతరం స్మరించడంతో మనస్సు నిర్మలమైన ముని, ఆత్మపైనే ఏకాగ్రత పెట్టాలి; ఆ ఆత్మను నాతో అభేదంగా గ్రహించి ధ్యానించాలి.
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండి ముని ఆత్మ బంధనమూ మోక్షమూ ఏవో స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి. ఇంద్రియాలు విషయసుఖాల వైపు చెదరిపోవడం బంధనం; వాటి సంపూర్ణ నియంత్రణే మోక్షం.
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
కాబట్టి ఇంద్రియాలు మరియు మనస్సు—ఈ షడ్వర్గాన్ని కృష్ణభావనతో పూర్తిగా నియమించి ముని జీవించాలి. తుచ్ఛ భోగాల పట్ల విరక్తుడై ఆత్మలో మహాసుఖాన్ని పొందాలి.
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
ముని పుణ్యక్షేత్రాలలో, ప్రవహించే నదీ తీరాలలో, పర్వతాలు మరియు అడవుల ఏకాంతంలో సంచరించాలి. నగరాలు, గ్రామాలు, పశుచారణ ప్రాంతాలలో కేవలం భిక్షార్థమే ప్రవేశించాలి.
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
వానప్రస్థ ఆశ్రమంలో ఉన్నవాడు ఎల్లప్పుడూ భిక్షావృత్తిని ఆచరించాలి; దానివల్ల మోహం తొలగి త్వరగా ఆధ్యాత్మిక సిద్ధి కలుగుతుంది. వినయంగా పొందిన ధాన్యంతో జీవించేవాడు తన సత్త్వాన్ని శుద్ధి చేసుకుంటాడు.
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
స్పష్టంగా నశించే భౌతిక వస్తువులను పరమసత్యంగా చూడకూడదు. ఆసక్తిరహిత చిత్తంతో ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ భౌతిక అభివృద్ధి కోసం చేసే కార్యాల నుండి విరమించాలి.
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
తర్కబద్ధంగా ఇలా భావించాలి: ప్రభువులోనే స్థితమైన ఈ జగత్తు, అలాగే మనస్సు, వాక్కు, ప్రాణాలతో కూడిన ఈ దేహం—ఇవన్నీ మాయాశక్తి ఫలితాలే. ఆత్మలో స్థిరమై వీటిపై విశ్వాసాన్ని విడిచి, ఇకపై వీటిని ధ్యానవిషయంగా చేయకూడదు.
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
జ్ఞాననిష్ఠుడై విరక్తుడైనవాడైనా, మోక్షాశ లేకున్న నా భక్తుడైనా—ఇద్దరూ బాహ్య లింగ-ఆశ్రమ ధర్మాలు, కర్మకాండ విధులను విడిచి, నియమాలకు అతీతంగా సంచరిస్తారు.
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
పరమహంస అత్యంత బుద్ధిమంతుడైనా బాలుడిలా క్రీడించాలి; అత్యంత నిపుణుడైనా జడుడిలా ప్రవర్తించాలి; అత్యంత పండితుడైనా ఉన్మత్తుడిలా పలకాలి; వేదవిధి తెలిసినా నిర్బంధం లేక సంచరించాలి.
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
భక్తుడు వేదాల కర్మకాండ ఫలాశ్రుతిలో ఆసక్తి చూపకూడదు; పాషండిగా మారి వేదవిధులకు విరోధంగా మాట్లాడకూడదు; శుష్క తర్కవాదిగా ఉండకూడదు; వ్యర్థ వాదవివాదాల్లో ఏ పక్షాన్నీ ఆశ్రయించకూడదు.
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
ధీరుడు జనుల వల్ల కలత చెందకూడదు, జనులను కలతపెట్టకూడదు. ఇతరుల దూషణలను సహించాలి, ఎవరినీ తక్కువ చేయకూడదు, శరీరాన్ని ఉద్దేశించి పశువులా ఎవరికీ శత్రుత్వం పెట్టకూడదు.
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
ఒక్క పరమాత్మనే సమస్త భౌతిక దేహాలలోను, ప్రతి జీవాత్మలోను నివసిస్తున్నాడు. ఎన్నో నీటి పాత్రల్లో చంద్రుడు ప్రతిబింబించినట్లే, ఒకే భగవంతుడు అందరిలో ఉన్నాడు; అందువల్ల ప్రతి దేహం ఆ ఏక పరమేశ్వర శక్తితోనే నిర్మితమైంది.
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
కొన్నిసార్లు తగిన ఆహారం లభించకపోయినా నిరుత్సాహపడకూడదు; రుచికరమైన ఆహారం లభించినా అతిగా ఆనందించకూడదు. ధైర్యంగా రెండూ భగవదాధీనమని గ్రహించాలి।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
అవసరమైతే ఆహారం కోసం యుక్తమైన ప్రయత్నం చేయాలి; ప్రాణధారణకు అది అవసరం. ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ప్రాణవాయువు సమర్థంగా ఉన్నప్పుడు తత్త్వాన్ని విచారించగలం; తత్త్వాన్ని తెలిసి విముక్తి పొందగలం।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
యదృచ్ఛగా వచ్చిన ఆహారం ఉత్తమమైనదైనా తక్కువదైనా ముని స్వీకరించి భుజించాలి. అలాగే వస్త్రం, శయ్యా—ఏది లభిస్తే అది లభించినట్లే సంతృప్తితో స్వీకరించాలి।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
శౌచం, ఆచమనం, స్నానం మొదలైన నియమాలను జ్ఞాని బలవంతంగా కాదు, స్వేచ్ఛతో ఆచరించాలి. నేను పరమేశ్వరుడు లీలగా నియమకర్మలు నిర్వహించునట్లే, నన్ను తెలిసినవాడు కూడా అలాగే చేయాలి।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
నన్ను సాక్షాత్కరించినవాడికి ‘భేదం’ అనే కల్పన నశిస్తుంది; అతడు ఏదీ నన్ను విడిగా చూడడు. శరీర-మనస్సు పూర్వాభ్యాసం వల్ల కొన్నిసార్లు అది మళ్లీ కనిపించినట్లు అనిపించవచ్చు; కానీ మరణ సమయంలో అతడు నాతో సమానమైన ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతాడు।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
ఇంద్రియభోగాల ఫలితం దుఃఖమే అని తెలిసి విరక్తుడైన, ఆత్మసంయమి, ఆధ్యాత్మిక సిద్ధిని కోరుకునే కానీ నన్ను పొందే విధానాన్ని గంభీరంగా విచారించని వాడు—శాస్త్రజ్ఞుడైన సద్గురువు మునిని ఆశ్రయించాలి.
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
భక్తుడు శ్రద్ధతో, గౌరవంతో, అసూయలేకుండా—నాతో అభిన్నుడైన గురువును ఆదరించి వ్యక్తిగత సేవ చేయాలి; బ్రహ్మతత్త్వాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించే వరకు అలా కొనసాగించాలి.
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
కామం, క్రోధం, లోభం, ఉన్మాద ఉత్సాహం, అహంకారం, మత్తు—ఈ ఆరు వికారాలను అదుపు చేయని వాడు; ఇంద్రియాల సారథి అయిన బుద్ధి విషయాసక్తితో ఉగ్రంగా లాగబడుతున్న వాడు; జ్ఞానం-వైరాగ్యాలు లేని వాడై త్రిదండాన్ని జీవిక కోసం ధరించేవాడు; దేవతలను, తన ఆత్మను, తనలో నివసించే పరమేశ్వరుడైన నన్ను నిరాకరించి ధర్మాన్ని నాశనం చేసేవాడు—ఇలాంటి అపక్వ కలుషంతో ఉన్నవాడు ఈ లోకములోను పరలోకములోను పతనమవుతాడు.
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
కామం, క్రోధం, లోభం, ఉన్మాద ఉత్సాహం, అహంకారం, మత్తు—ఈ ఆరు వికారాలను అదుపు చేయని వాడు; ఇంద్రియాల సారథి అయిన బుద్ధి విషయాసక్తితో ఉగ్రంగా లాగబడుతున్న వాడు; జ్ఞానం-వైరాగ్యాలు లేని వాడై త్రిదండాన్ని జీవిక కోసం ధరించేవాడు; దేవతలను, తన ఆత్మను, తనలో నివసించే పరమేశ్వరుడైన నన్ను నిరాకరించి ధర్మాన్ని నాశనం చేసేవాడు—ఇలాంటి అపక్వ కలుషంతో ఉన్నవాడు ఈ లోకములోను పరలోకములోను పతనమవుతాడు.
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
భిక్షువు (సన్న్యాసి) యొక్క ధర్మం శమం మరియు అహింస; వానప్రస్థునికి తపస్సు మరియు దేహ-ఆత్మ వివేకదృష్టి ప్రధానము; గృహస్థుని ధర్మం సమస్త జీవులకు ఆశ్రయం ఇవ్వడం మరియు యజ్ఞం చేయడం; బ్రహ్మచారి (ద్విజ) యొక్క ప్రధాన కర్తవ్యం ఆచార్య సేవ.
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
గృహస్థుడైనా సంతానోత్పత్తి కోసం నియత ఋతువులోనే భార్యను సమీపించాలి; ఇతర సమయాల్లో బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, మనస్సు-శరీర శౌచం, స్వస్థితిలో సంతృప్తి, సమస్త జీవుల పట్ల స్నేహభావం ఆచరించాలి. వర్ణాశ్రమ భేదాలు లేకుండా అందరూ నా ఉపాసన చేయాలి.
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
తన స్వధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ నిత్యం అనన్యభావంతో నన్ను భజించి, సమస్త జీవుల్లో నా సన్నిధిని భావించే వాడు నా పట్ల అచంచలమైన దృఢ భక్తిని పొందుతాడు.
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
ఉద్ధవా! నేను సమస్త లోకాల పరమేశ్వరుణ్ని; ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించి లయింపజేసేది నేనే, ఉద్భవ-లయాలకు పరమ కారణమైన బ్రహ్మ కూడా నేనే. అందువల్ల అచంచల భక్తితో నన్ను ఆరాధించే వాడు నన్నే చేరుకుంటాడు.
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
ఇలా స్వధర్మాచరణతో తన సత్త్వాన్ని శుద్ధి చేసుకొని, నా పరమ స్థితిని సమ్యకంగా గ్రహించి, శాస్త్రజ్ఞానం మరియు అనుభవజ్ఞానంతో సమృద్ధుడైన వాడు త్వరలోనే నన్ను చేరుకుంటాడు.
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
వర్ణాశ్రమాన్ని అనుసరించే వారి ధర్మం అధికారిక ఆచార పరంపరల లక్షణంగా ఇదే. అదే వర్ణాశ్రమ కర్తవ్యాలు ప్రేమభక్తితో నాకే అర్పితమైతే, అవే పరమ శ్రేయస్సు—జీవిత పరిపూర్ణతను ప్రసాదిస్తాయి.
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
ఓ సాధు ఉద్ధవా! నీవు అడిగినట్లే నేను చెప్పాను—స్వధర్మంలో నిష్ఠగా ఉన్న నా భక్తుడు ఎలా నన్ను, పరమ పురుషోత్తముని, చేరుతాడో.
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.