Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
పరమాత్మగా భగవంతుని గూఢసన్నిధిని తెలుసుకోవాలనే ఉద్ధవుని ఆతురత ఈ అధ్యాయంలో కొనసాగుతుంది. ఉద్ధవుడు శ్రీకృష్ణుని అనాది-అనంతుడు, సమస్త జీవుల ప్రాణమని స్తుతించి, భక్తితో లభించే సిద్ధులు మరియు ఋషులు ఆరాధించే వివిధ దివ్యరూపాల గురించి అడుగుతాడు. భగవాన్ కురుక్షేత్రంలో అర్జునుడు అడిగిన పూర్వప్రశ్నను గుర్తుచేసి, గీతా సంప్రదాయంలోని ‘విభూతి’ పరంపరతో అనుసంధానం చేస్తాడు. తరువాత వేదాలు, ఛందస్సులు, దేవతలు, ఋషులు, రాజులు, దివ్యసత్త్వాలు, ప్రకృతి శక్తులు, కాలవిభాగాలు, గుణాలు, తత్త్వాలు—ఇవన్నిటిలో ఏది శ్రేష్ఠం, సుందరం, శక్తిమంతం, పవిత్రం అయితే అది తన ఐశ్వర్య విస్తారమేనని వివరిస్తాడు. చివరగా శుద్ధబుద్ధితో వాక్కు, మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల నియంత్రణను ఆజ్ఞాపిస్తాడు; నియంత్రణ లేకపోతే వ్రతతపస్సులు కాల్చని కుండలోని నీటిలా కారిపోతాయి. ‘అన్నీ ఆయన విభూతులే’ అనే జ్ఞానంనుంచి ‘కాబట్టి నియమం, శరణాగతి’ అనే సాధనకు ఇది మార్గం వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—ప్రభూ! మీరు సాక్షాత్ పరబ్రహ్మ, ఆద్యంతరహితులు, ఏదీ మిమ్మల్ని పరిమితం చేయదు. సమస్త భవాల రక్షకుడు, స్థితికారుడు, సంహారకుడు, అలాగే ఉద్భవకారణమూ మీరు.
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
హే భగవన్! ఉన్నత-నిమ్న సృష్టులన్నిటిలో మీరు స్థితులై ఉన్నారని దుష్టచిత్తులకు గ్రహించడం కష్టం; అయినా వేదాంతతత్త్వజ్ఞులైన బ్రాహ్మణులు యథార్థంగా మిమ్మల్ని ఉపాసిస్తారు।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
మహర్షులు భక్తితో మీ ఏ ఏ రూపాలను ఉపాసిస్తారో, ఆ ఉపాసన వల్ల వారు పొందే సిద్ధులను నాకు చెప్పండి; అలాగే వారు మీ ఏ ఏ రూపాలను ఆరాధిస్తారో కూడా దయచేసి వివరించండి।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
హే భూతాత్మా, హే భూతభావన! మీరు సమస్త జీవులలో గూఢంగా సంచరిస్తారు; మీరు వారిని చూస్తూనే ఉంటారు, కానీ మీ మాయచేత మోహితులైన జీవులు మిమ్మల్ని చూడలేరు।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
హే మహావిభవుడా! భూమిలో, స్వర్గంలో, పాతాళంలో మరియు అన్ని దిక్కులలో నీవు ప్రదర్శించే అనేక విభూతులను దయచేసి నాకు వివరించు. సమస్త తీర్థాలకు ఆశ్రయమైన నీ పద్మపాదాలకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—ప్రశ్న విధిని తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా! ఇదే నిజం; ఇంతకుముందు కూడా నన్ను ఇదే ప్రశ్నించారు. కురుక్షేత్రం అనే వినాశకర యుద్ధభూమిలో, ప్రత్యర్థులతో యుద్ధం చేయదలచిన అర్జునుడు నన్ను ఇదే ప్రశ్న అడిగాడు।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
అర్జునుడు బంధువులను చంపడం నిందనీయం, అధర్మం, అది కేవలం రాజ్యలాభ కోరికతోనే జరుగుతుందని భావించాడు. అందుకే యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగి—“నేనే హంతకుడనవుతాను; వారు నశిస్తారు” అని ఆలోచించాడు. ఇలా అతడు లోకిక చైతన్యంతో బాధపడ్డాడు।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
అప్పుడు పురుషవ్యాఘ్రమైన అర్జునుని నేను యుక్తియుక్తమైన తర్కాలతో బోధించాను. యుద్ధముందుభాగంలో అతడు నన్ను, నీవు ఇప్పుడు అడుగుతున్నట్లే, ప్రశ్నలతో సంభాషించాడు।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
ప్రియమైన उद्धవా! నేను సమస్త జీవుల పరమాత్మను; అందువల్ల సహజంగా వారి శుభచింతకుడను, పరమ నియంత్రకుడను. సమస్త భూతాల సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమైనవాడిని; కాబట్టి నేను వారితో భిన్నుడను కాను।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
నేను పురోగతి కోరువారికి పరమగతి; నియమం పాటించువారిలో నేను కాలము. గుణములలో నేను సమత్వము, పుణ్యులలో నేను సహజ సద్గుణము.
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
గుణములు కలిగిన వాటిలో నేను ప్రకృతியின் మూలసూత్రము; మహత్తరాలలో నేను మహత్తత్త్వము. సూక్ష్మాలలో నేను జీవాత్మను; జయించుట కష్టమైన వాటిలో నేను మనస్సు.
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
వేదములలో నేను వారి ఆదిగురువు హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ); మంత్రాలలో నేను త్రివృత్ ప్రణవమైన ‘ఓం’. అక్షరాలలో నేను ‘అ’; ఛందస్సులలో నేను గాయత్రీ.
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
సర్వ దేవతలలో నేను ఇంద్రుడు; వసువులలో నేను హవ్యవాహుడు (అగ్ని). ఆదిత్యులలో నేను విష్ణువు; రుద్రులలో నేను నీలలోహితుడు (శివుడు).
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
బ్రహ్మర్షులలో నేను భృగువు; రాజర్షులలో నేను మనువు. దేవర్షులలో నేను నారదుడు; గోవులలో నేను కామధేనువు.
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
సిద్ధేశ్వరులలో నేను కపిలుడను; పక్షులలో నేను సుపర్ణుడైన గరుడను. ప్రజాపతులలో నేను దక్షుడను; పితృదేవతలలో నేను ఆర్యమాను.
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
ఉద్ధవా, దైత్యులలో నన్ను ప్రహ్లాద మహారాజుగా—అసురులలో సద్భక్తాధిపతిగా—తెలుసుకో. నక్షత్రాలు, ఔషధులలో నేను సోముడైన చంద్రుడు; యక్ష-రాక్షసులలో నేను ధనాధిపతి కుబేరుడు.
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
గజేంద్రులలో నేను ఐరావతము; జలచరులలో సముద్రాధిపతి వరుణుడు నేను. తాపమిచ్చి ప్రకాశింపజేసేవాటిలో నేను సూర్యుడు; మనుష్యులలో నేను రాజును.
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
గుర్రాలలో నేను ఉచ్చైశ్రవసు; లోహాలలో నేను కాంచనమైన బంగారం. శిక్షించి నియమించేవారిలో నేను యమరాజు; సర్పాలలో నేను వాసుకి.
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
నిర్మలుడైన ఉద్ధవా, నాగేంద్రులలో నేను అనంతదేవుడను; పదునైన కొమ్ములు లేదా దంతాలు గల జంతువులలో నేను మృగేంద్రుడైన సింహం. ఆశ్రమాలలో నేను నాల్గవది—సన్యాసాశ్రమం; వర్ణాలలో నేను మొదటిది—బ్రాహ్మణ వర్ణం.
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
తీర్థాలూ ప్రవహించే స్రోతసులలో నేను పవిత్ర గంగా; స్థిర జలరాశులలో నేను సముద్రం. ఆయుధాలలో నేను ధనుస్సు; ధనుర్ధారులలో త్రిపురఘ్నుడు భగవాన్ శివుడు నేనే.
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
నివాసస్థానాలలో నేను మేరుపర్వతం; దుర్గమ ప్రదేశాలలో నేను హిమాలయాలు. వృక్షాలలో నేను పవిత్ర అశ్వత్థం; ఔషధి-వనస్పతులలో నేను యవము (ధాన్యవర్గం).
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
పురోహితులలో నేను వసిష్ఠ ముని; వేదసంస్కృతిలో అత్యున్నతులలో నేను బృహస్పతి. మహాసేనాధిపతులలో నేను స్కందుడు (కార్తికేయుడు); ఉత్తమ మార్గంలో ముందుకు సాగే వారిలో నేను భగవాన్ అజుడు—బ్రహ్మ.
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
యజ్ఞాలలో నేను బ్రహ్మయజ్ఞం—వేదాధ్యయనం; వ్రతాలలో నేను అహింస. శుద్ధి చేయువాటిలో నేను వాయువు, అగ్ని, సూర్యుడు, జలం మరియు వాక్కు-రూప ఆత్మ; శుచులలోనూ నేను పరమ శుచిని.
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
యోగాలలో నేను ఆత్మసంరోధం—సమాధి; అందులో ఆత్మ మాయ నుండి పూర్తిగా వేరుపడుతుంది. విజయాన్ని కోరువారిలో నేను నీతియుక్తమైన మంత్రణ (రాజనీతి సలహా). నిపుణ విచారణా ప్రక్రియలలో నేను ఆన్వీక్షికీ—ఆత్మవిద్య; దానివల్ల ఆత్మ-జడ భేదం తెలిసేది. తర్కవాదులలో నేను దృష్టుల వైవిధ్యం.
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
స్త్రీలలో నేను శతరూప, పురుషులలో ఆమె భర్త స్వాయంభువ మనువు. మునులలో నేను నారాయణుడు, బ్రహ్మచారులలో సనత్కుమారుడు.
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ధర్మసూత్రాలలో నేను సన్న్యాసం; క్షేమాలలో నేను అంతరాత్మపై చైతన్యం. రహస్యాలలో నేను మధుర సత్యవాక్యం మరియు మౌనం; జంటలలో నేను అజుడు (బ్రహ్మ).
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
జాగ్రత్త కాలచక్రాలలో నేను సంవత్సరం; ఋతువులలో మధు-మాధవం అంటే వసంతం. నెలలలో నేను మార్గశీర్షం; నక్షత్రాలలో శుభమైన అభిజిత్.
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
యుగాలలో నేను కృత (సత్య) యుగం; ధీర మునులలో నేను దేవలుడు మరియు అసితుడు. వేదాలను విభజించిన వ్యాసులలో నేను కృష్ణ ద్వైపాయన వేదవ్యాసుడు; కవులలో నేను ఆత్మవంతుడైన కావ్యుడు (శుక్రాచార్యుడు).
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
భగవంతుడని పిలువబడేవారిలో నేను వాసుదేవుడు; భక్తులలో, ఓ ఉద్ధవా, నీవే నా ప్రతినిధి. కింపురుషులలో నేను హనుమంతుడు; విద్యాధరులలో నేను సుదర్శనుడు.
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
రత్నాలలో నేను పద్మరాగము (రూబీ)ను, సుందరమైన వాటిలో నేను పద్మకోశమును. గడ్డి జాతులలో నేను పవిత్ర కుశను, హవిష్యాలలో నేను గవ్యం ఘృతము మొదలైనవాడను॥३०॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
ఉద్యమశీలులలో నేను లక్ష్మీ (సంపద)ను, మోసగాళ్లలో నేను జూదము (ఛలగ్రహము)ను. సహనశీలులలో నేను క్షమను, సత్త్వగుణులలో నేను వారి సత్త్వమును॥३१॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
బలవంతులలో నేను ఓజస్సు మరియు సహము—శరీరమానస బలం; నా భక్తులైన సాత్వతుల కర్మను భక్తిక్రియలుగా నన్నే తెలుసుకో. సాత్వతులు పూజించే తొమ్మిది మూర్తులలో నేను పరమ ఆదిమూర్తి వాసుదేవుడను॥३२॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
గంధర్వులలో నేను విశ్వావసువును, అప్సరసులలో నేను పూర్వచిత్తిని. పర్వతాలలో నేను స్థైర్యమును, భూమిలో నేను సువాసనమాత్రమును॥३३॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
జలాలలో నేను పరమ రసము—మధుర రుచి; తేజస్సులలో నేను విభావసువు (సూర్యుడు). సూర్యచంద్రతారల ప్రభ నేను, మరియు ఆకాశంలో నాదించే పరాత్పర శబ్దము నేను॥३४॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
బ్రాహ్మణ్యధర్మానికి అంకితులలో నేను విరోచనపుత్రుడు బలి మహారాజును; వీరులలో నేను అర్జునుని. సమస్త జీవుల సృష్టి, స్థితి, ప్రళయమూ నేనే.
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
నేను ఐదు కర్మేంద్రియాల—పాదాల గతి, వాక్కు, మలవిసర్జన, చేతుల గ్రహణం, ఉపస్థ—క్రియలును; అలాగే ఐదు జ్ఞానేంద్రియాల—స్పర్శ, దర్శనం, ఆస్వాదం, శ్రవణం, ఘ్రాణం—అనుభూతులును నేనే. ప్రతి ఇంద్రియం తన విషయాన్ని అనుభవించేందుకు ఉన్న శక్తి కూడా నేనే.
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
నేను రూపం, రసం, గంధం, స్పర్శ, శబ్దం; అహంకారం, మహత్తత్త్వం; భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం; జీవుడు, అవ్యక్త ప్రకృతి; సత్త్వ-రజస్-తమస్ గుణాలు; మరియు పరమేశ్వరుడును నేనే. వీటి విశ్లేషణ, లక్షణజ్ఞానం, ఆ జ్ఞానంతో కలిగే స్థిర తత్త్వనిశ్చయమూ నేనే.
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
పరమేశ్వరుడైన నేను జీవునికి, ప్రకృతి గుణాలకు, మహత్తత్త్వానికి ఆధారము. అందువల్ల నేను సమస్తమును; నన్ను లేక ఏదియు ఎక్కడా ఉండదు.
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
కాలప్రవాహంలో నేను విశ్వంలోని పరమాణువులను లెక్కించగలనేమో; కానీ కోటానుకోట్ల బ్రహ్మాండాలలో నేను ప్రదర్శించే నా విభూతులను లెక్కించలేను.
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
ఎక్కడెక్కడ తేజస్సు, శ్రీ, కీర్తి, ఐశ్వర్యం, హ్రీ, త్యాగం, సౌభాగ్యం, భాగ్యం, వీర్యం, తితిక్ష, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం ఉన్నాయో—అవి అన్నీ నా ఐశ్వర్య విస్తారమే.
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
ఇవి అన్నీ నా విభూతులను నేను నీకు సంక్షేపంగా చెప్పాను; అలాగే సృష్టిలో కనిపించే అసాధారణ భౌతిక లక్షణాలు కూడా మనస్సు వికారాలే, పరిస్థితిని బట్టి వాక్యంతో వేర్వేరు రీతుల్లో నిర్వచించబడతాయి.
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
కాబట్టి వాక్కును నియంత్రించు, మనస్సును అదుపులో పెట్టు, ప్రాణవాయువును జయించి ఇంద్రియాలను నియమించు; శుద్ధ బుద్ధితో నీను నీవే వశపరచుకో—అప్పుడు నీవు మళ్లీ సంసార మార్గంలో పడవు.
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
శ్రేష్ఠ బుద్ధితో వాక్కు, మనస్సును పూర్తిగా నియంత్రించని యతి యొక్క వ్రతం, తపస్సు, దానం—కాల్చని మట్టి కుండలోని నీరు కారిపోవునట్లు వృథా అవుతాయి.
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
కాబట్టి నన్ను శరణు పొందినవాడు వాక్కు, మనస్సు, ప్రాణాన్ని నియంత్రించాలి; ఆపై నా భక్తితో యుక్తమైన బుద్ధితో జీవన లక్ష్యాన్ని సంపూర్ణంగా నెరవేర్చాలి.
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’