Adhyaya 14

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు—హే కృష్ణా! వేదవేత్తలు జీవనసిద్ధికి అనేక శ్రేయోమార్గాలను చెప్పుచున్నారు. ఆ భిన్న దృక్కోణాలలో అన్నీ సమానంగా ముఖ్యమా, లేక ఒక్కటే పరమమా? ప్రభూ, దయచేసి చెప్పుము.

Verse 2

भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥

హే స్వామీ! మీరు నిరపేక్షమైన శుద్ధ భక్తియోగాన్ని స్పష్టంగా వివరించారు; దాని ద్వారా భక్తుడు సమస్త భౌతిక సంగాన్ని తొలగించి తన మనస్సును మీలోనే నిలుపగలడు.

Verse 3

श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ప్రళయ సమయంలో కాలప్రభావంతో వేదసంజ్ఞిత దివ్యవాణి లుప్తమైంది. అందుచేత సృష్టి ఆరంభంలో నేనే బ్రహ్మకు వేదజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాను; ఎందుకంటే వేదాలలో ప్రకటిత ధర్మస్వరూపం నేనే.

Verse 4

तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥

ఆ వేదజ్ఞానాన్ని బ్రహ్మ తన జ్యేష్ఠపుత్రుడైన మనువుకు ఉపదేశించాడు. తరువాత మనువునుండి భృగుముని మొదలైన ఏడు బ్రహ్మమహర్షులు అదే జ్ఞానాన్ని స్వీకరించారు.

Verse 5

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

భృగు మొదలైన పితృఋషులు మరియు బ్రహ్ముని ఇతర కుమారుల నుండి అనేక సంతానాలు పుట్టాయి—దేవతలు, దానవులు, గుహ్యకులు, మనుష్యులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, చారణులు, కిందేవులు, కిన్నరులు, నాగులు, రాక్షసులు, కింపురుషులు మొదలైనవారు. రజస్సు-సత్త్వం-తమస్సు అనే త్రిగుణాల నుండి వారి విభిన్న స్వభావాలు, కోరికలు ఏర్పడ్డాయి; ఆ స్వభావభేదాల వల్ల జీవులలోనూ వారి అధిపతులలోనూ భేదం కలిగింది. అందుకే వేదాలలో అనేక విధాల యజ్ఞకర్మలు, మంత్రాలు, ఫలాలు చెప్పబడ్డాయి.

Verse 6

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

భృగుముని మొదలైన పితృదేవతలు, బ్రహ్ముని ఇతర కుమారుల నుండి అనేక సంతానము పుట్టి, దేవులు, దానవులు, మనుష్యులు, గుహ్యకులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, చారణులు, కిందేవులు, కిన్నరులు, నాగులు, రాక్షసులు, కింపురుషులు మొదలైన విభిన్న రూపాలు ధరించారు. రజః-సత్త్వ-తమో గుణాల నుండి పుట్టిన భిన్న స్వభావాలు, కోరికల వల్ల వారి జాతులు మరియు వారి అధిపతులు వేరువేరుగా అయ్యారు; అందుచేత జీవుల వైవిధ్యానుసారం వైదిక కర్మలు, మంత్రాలు, ఫలాలు కూడా అనేక విధాలుగా ఉన్నాయి.

Verse 7

तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥

త్రిగుణాల నుండి పుట్టిన ప్రకృతి-భేదం వల్ల జీవుల జాతులు మరియు వారి అధిపతులు అనేక విధాలుగా ఉన్నారు. అందుచేత జీవుల స్వభావ వైవిధ్యానుసారం వైదిక కర్మలు, మంత్రాలు, ఫలాలు కూడా బహువిధమని శ్రుతి చెబుతుంది.

Verse 8

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

ఇలా ప్రకృతి వైవిధ్యంవల్ల మనుష్యుల అభిప్రాయాలు భిన్నంగా మారుతాయి. కొందరివి పరంపర, ఆచారం, సంప్రదాయం ద్వారా వచ్చిన ఆస్తిక దర్శనాలు; మరికొందరు ఉపదేశకులు నేరుగా నాస్తిక పాషండ దృష్టికోణాలను సమర్థిస్తారు.

Verse 9

मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! నా మాయచేత మోహితమైన బుద్ధి గల మనుష్యులు తమ తమ కర్మల ప్రకారం, తమ తమ రుచుల ప్రకారం నిజమైన శ్రేయస్సు ఏదో అనే విషయాన్ని అనేక విధాలుగా పలుకుతారు.

Verse 10

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्व‍‍र्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

కొంతమంది ధర్మాచరణమే సుఖమని అంటారు; మరికొందరు యశస్సు, ఇంద్రియసుఖం, సత్యం, దమం, శమం అని చెబుతారు. ఇంకొందరు స్వార్థం, అధికారబలం, ఐశ్వర్యం, త్యాగం లేదా భోగం అని అంటారు; మరికొందరు యజ్ఞం, తపస్సు, దానం, వ్రతాలు, నియమాలు, యమాలు అని చెప్పుతారు—ప్రతి మార్గానికీ తన తన అనుచరులు ఉన్నారు.

Verse 11

आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥

కర్మవలన నిర్మితమైన ఈ లోకాలకు ఆది అంతములు ఉన్నాయి. అవి తుచ్ఛమైనవి, మందబుద్ధి గలవి, తమోగుణనిష్ఠ; ఫలభోగంలోనూ శోకంతో నిండివుండి చివరికి దుఃఖాన్నే ఇస్తాయి.

Verse 12

मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥

హే పండితుడైన ఉద్ధవా! సర్వత్రా నిరపేక్షుడై తన చిత్తాన్ని నాలో అర్పించినవాడు నాతో కలిసి అనుభవించే ఆ ఆత్మసుఖం, విషయభోగాసక్తులకు ఎలా లభిస్తుంది?

Verse 13

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥

ఏమీ కోరని అకించనుడు, ఇంద్రియనిగ్రహంతో శాంతుడు, అన్ని పరిస్థితుల్లో సమచిత్తుడు, నా యందే తృప్తమనస్సు గలవాడు—అతనికి అన్ని దిశలూ సుఖమయమవుతాయి.

Verse 14

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥

నాలో చిత్తాన్ని స్థిరపరచుకున్నవాడు బ్రహ్మపదమో, ఇంద్రాసనమో, భూమిపై సామ్రాజ్యమో, పాతాళాధిపత్యమో, యోగసిద్ధులనో, జననమరణ విముక్తినో కోరడు; నన్ను తప్ప మరొకటి అతనికి కావదు.

Verse 15

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

ప్రియమైన ఉద్ధవా! బ్రహ్మ, శంకరుడు, సంకర్షణుడు, శ్రీలక్ష్మి—ఇంతటితో కాదు, నా స్వయంస్వరూపమూ—నీకంతగా నాకు ప్రియముకాదు.

Verse 16

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्‍‍घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥

నిరపేక్షుడైన, శాంతుడైన, వైరం లేని, సమదర్శి ముని-భక్తుల పాదపద్మరేణువులతో లోకాలు పవిత్రమగునట్లు నేను నిత్యం వారి అడుగుజాడలను అనుసరిస్తాను।

Verse 17

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥

నిష్కించనులు, నా యందే అనురక్తచిత్తులు, శాంతులు, అహంకారరహితులు, సమస్త జీవులపై దయగల మహాత్ములు—విషయకామాలు వారి బుద్ధిని తాకలేవు; వారు నాలోనే ఆ నిరపేక్ష సుఖాన్ని ఆస్వాదిస్తారు, అది ఇతరులకు తెలియదు।

Verse 18

बाध्यमानोऽपि मद्भ‍क्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥

ఉద్ధవా, నా భక్తుడు ఇంద్రియాలను పూర్తిగా జయించకపోయినా విషయవాంఛలు అతనిని వేధించవచ్చు; అయినా నాపై అతని అచంచల భక్తి వల్ల అతడు ఇంద్రియభోగాల చేత ఓడిపోడు।

Verse 19

यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

ఉద్ధవా, ఎలా అయితే జ్వలించే అగ్ని ఇంధనాన్ని భస్మం చేస్తుందో, అలాగే నాపై భక్తి నా భక్తులు చేసిన పాపాలను పూర్తిగా దహించి భస్మం చేస్తుంది।

Verse 20

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥

ఉద్ధవా, యోగం గానీ సాంఖ్యముగానీ ధర్మకర్మలుగానీ, స్వాధ్యాయం, తపస్సు లేదా త్యాగం గానీ—ఇవి నన్ను వశపరచవు; నా భక్తుల నిర్మలమైన, ప్రబలమైన భక్తి మాత్రమే నన్ను వారి అధీనంలోకి తెస్తుంది।

Verse 21

भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥

ఏకనిష్ఠ భక్తి మరియు నాపై సంపూర్ణ శ్రద్ధ ద్వారానే నేను లభ్యుడను. నేను నా భక్తులకు సహజంగా ప్రియుడను; నన్నే ఆశ్రయించిన భక్తి శ్వపాకులనూ జన్మదోషం నుండి పవిత్రం చేస్తుంది.

Verse 22

धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भ‍क्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥

సత్యం, దయ కలిగిన ధర్మాచరణ గానీ, తపస్సుతో పొందిన విద్య గానీ—నా భక్తి లేకపోతే—ఆత్మచైతన్యాన్ని సంపూర్ణంగా శుద్ధి చేయలేవు.

Verse 23

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥

రోమాంచం లేకుండా హృదయం ఎలా కరుగుతుంది? హృదయం కరగకపోతే ప్రేమాశ్రువులు ఎలా ప్రవహిస్తాయి? ఆధ్యాత్మిక ఆనందంతో ఏడుపు లేకుండా ప్రభువుకు ప్రేమభక్తి ఎలా కలుగుతుంది? ఆ భక్తి లేక చిత్తం ఎలా శుద్ధమవుతుంది?

Verse 24

वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्व‍‍चिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भ‍‍क्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

ఎవరి వాక్కు గద్గదమవుతుందో, ఎవరి చిత్తం కరుగుతుందో, ఎవరు పదేపదే ఏడుస్తూ కొన్నిసార్లు నవ్వుతారో, లజ్జతో గట్టిగా పాడి నర్తిస్తారో—అటువంటి నా భక్తిలో యుక్తుడైన భక్తుడు సమస్త లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తాడు.

Verse 25

यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भ‍‍क्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥

అగ్నిలో కరిగించిన బంగారం మలినాలను విడిచి తన స్వచ్ఛమైన ప్రకాశరూపాన్ని పొందినట్లే, భక్తియోగాగ్నిలో లీనమైన ఆత్మ పూర్వకర్మల కలుష-వాసనలను తొలగించి శుద్ధమై తన మూలస్థితిలో నన్ను సేవిస్తుంది.

Verse 26

यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥

రోగగ్రస్తమైన కన్ను ఔషధ అంజనంతో క్రమంగా దృష్టిశక్తిని పొందినట్లే, జీవుడు నా పుణ్యకీర్తనలను శ్రవణ-కీర్తనల ద్వారా హృదయ మలినతను శుద్ధి చేసుకొని, నా సూక్ష్మ దివ్య స్వరూపంలో పరమ సత్యమైన నన్ను దర్శిస్తాడు।

Verse 27

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥

విషయాలను ధ్యానించే వాడి చిత్తం విషయాల్లోనే చిక్కుకుంటుంది; కానీ నన్ను నిరంతరం స్మరించే వాడి చిత్తం నాలోనే లీనమవుతుంది।

Verse 28

तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भ‍ावभावितम् ॥ २८ ॥

కాబట్టి స్వప్నంలోని మనోరథంలాంటి అసత్య భౌతిక ధ్యానాన్ని విడిచి, నా భావంతో భావితమైన మనస్సును నాలోనే సంపూర్ణంగా సమాధానపరచు; నన్ను నిరంతరం చింతించుటవలన శుద్ధి కలుగుతుంది।

Verse 29

स्‍त्रीणां स्‍त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥

ఆత్మస్మృతి కలవాడై స్త్రీలతోను, స్త్రీలతో సన్నిహితంగా ఉండేవారితోను సంగాన్ని దూరంగా విడిచిపెట్టు. భయంలేకుండా సురక్షితమైన ఏకాంతస్థలంలో కూర్చొని, అప్రమత్తంగా నన్ను ధ్యానించు।

Verse 30

न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥

వివిధ ఆసక్తుల వల్ల కలిగే కష్టాలు, బంధనాలలో పురుషునికి స్త్రీసంగం మరియు స్త్రీసంగులకు సన్నిహితసంగం ఎంతటి కష్టం, బంధనమో అంతటి మరొకటి లేదు।

Verse 31

श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष याद‍ृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥

శ్రీ ఉద్ధవుడు అన్నాడు— ఓ పద్మనేత్ర శ్రీకృష్ణా! మోక్షం కోరువాడు ఏ విధానంతో నిన్ను ధ్యానించాలి? నీ ఏ స్వరూపాన్ని ధ్యేయంగా చేసుకోవాలి? ఏ రూపంపై మనస్సు నిలపాలి? దయచేసి ఈ ధ్యానవిషయాన్ని నాకు వివరించు।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

శ్రీభగవానుడు అన్నాడు— ఎత్తు తక్కువ-ఎక్కువ కాని సమతల ఆసనంపై కూర్చొని, శరీరాన్ని నిటారుగా స్థిరంగా ఉంచి సౌకర్యంగా ఉండాలి; రెండు చేతులను ఒడిలో ఉంచి, చూపును ముక్కు చివరపై నిలపాలి।

Verse 33

श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥

పూరక, కుంభక, రేచక అనే ప్రాణాయామ క్రియలతో ప్రాణ మార్గాలను శుద్ధి చేయాలి; తరువాత క్రమాన్ని తిరగబెట్టి (రేచక, కుంభక, పూరక) కూడా నెమ్మదిగా అభ్యసించాలి. ఇంద్రియాలను నియంత్రించి ఇలా దశలవారీగా ప్రాణాయామం చేయాలి।

Verse 34

हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥

హృదయంలో విరామం లేకుండా ఓంకారాన్ని ధ్యానించాలి— అది గంటానాదంలా, కమలదండంలోని తంతువుల్లా సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. ప్రాణంతో దానిని ఉద్ధరించి, తరువాత ఆ స్వరాన్ని మళ్లీ అక్కడే లయపరచాలి।

Verse 35

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्‍त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥

ఇలా ప్రణవం (ఓం)తో యుక్తమైన ప్రాణాన్నే అభ్యసించాలి. ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం— మూడు సంధ్యాకాలాల్లో పది పది సార్లు చేయాలి. ఒక నెలలోనే అతడు ప్రాణవాయువును జయిస్తాడు।