Adhyaya 7

Verse 1

ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—అనంతశక్తిమంతుడైన ప్రభువు లీలగా సమస్తయజ్ఞమయమైన వరాహదేహాన్ని ధరించి, గర్భోదక మహాసముద్రంలో మునిగిన భూమిని పైకి తీయుటకు ఉద్యతుడైనప్పుడు, ఆదిదైత్యుడు హిరణ్యాక్షుడు అంతర్మహారణవంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు; ప్రభువు అతనిని తన దంష్ట్రతో వజ్రధారి ఇంద్రుడు పర్వతాన్ని చీల్చినట్లు చీల్చివేశాడు.

Verse 2

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

ప్రజాపతి రుచికి భార్య ఆకూతి గర్భంలో మొదట సుయజ్ఞుడు జన్మించాడు. తరువాత సుయజ్ఞుడు తన భార్య దక్షిణా గర్భంలో సుయమ మొదలైన దేవతలను కనెను. సుయజ్ఞుడు ఇంద్రుడిగా త్రిలోకాల మహా దుఃఖాలను హరించాడు; అందుకే స్వాయంభువ మనువు అతనిని ‘హరి’ అని పిలిచాడు.

Verse 3

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

తరువాత ప్రభువు కపిలావతారంగా ద్విజ ప్రజాపతి కర్దముని గృహంలో, అతని భార్య దేవహూతి గర్భంలో, తొమ్మిది కుమార్తెలతో కలిసి అవతరించాడు. ఆయన తన తల్లికి ఆత్మసాక్షాత్కార బోధను ఉపదేశించాడు; దానివల్ల ఆమె ఈ జన్మలోనే గుణసంగపు మట్టిమలాన్ని తొలగించి శుద్ధురాలై, కపిలుడు చూపిన మోక్షమార్గాన్ని పొందింది.

Verse 4

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

మహర్షి అత్రి సంతానార్థం ప్రార్థించాడు. ఆయనపై తృప్తిచెందిన భగవాన్ “నేనే దత్తుడనై నీకు లభిస్తాను” అని చెప్పి అత్రి కుమారుడిగా దత్తాత్రేయుడిగా అవతరించాడు. ఆయన పాదపద్మరజస్సుతో పవిత్రులైన యదు, హైహయాదులు భౌతికమూ ఆధ్యాత్మికమూ అయిన వరసిద్ధులను పొందారు।

Verse 5

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

వివిధ లోకాలను సృష్టించేందుకు నేను ఘోర తపస్సు చేశాను. దానితో ప్రసన్నుడైన భగవాన్ ఆదిలో నాలుగు సనులుగా అవతరించాడు—సనక, సనత్కుమార, సనందన, సనాతన. పూర్వకల్ప ప్రళయంలో నశించిన ఆత్మతత్త్వాన్ని వారు అద్భుతంగా బోధించగా మునులు వెంటనే తత్త్వాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించారు।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

తన తపస్సు-నియమాల మార్గాన్ని చూపించేందుకు భగవాన్ ధర్ముని భార్య, దక్షుని కుమార్తె మూర్తి గర్భంలో నారాయణుడు మరియు నరుడు అనే ద్విరూపంగా జన్మించాడు. మన్మథుని సహచరులైన అప్సరసలు ఆయన వ్రతాలను భంగం చేయాలని ప్రయత్నించాయి, కాని విఫలమయ్యాయి; ఎందుకంటే అలాంటి అనేక సౌందర్యాలు స్వయంగా భగవంతుని నుంచే వెలువడుతున్నట్లు వారు చూశారు।

Verse 7

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ा रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

సిద్ధులు క్రోధదృష్టితో కామాన్ని దహించగలరు; కానీ అసహ్యమైన క్రోధాన్ని—తానే దహించేవాడిని—దహించలేరు. అయితే ఆ క్రోధమే నిర్మలాంతఃకరణుడైన భగవంతుని హృదయంలో ప్రవేశించడానికి భయపడుతుంది; మరి కామం ఆయన మనస్సులో ఎలా ఆశ్రయించగలదు?

Verse 8

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

రాజు సమక్షంలోనే సవతి తల్లి కఠిన మాటలతో గాయపడ్డ ధ్రువుడు, బాలుడైనా తపస్సుకోసం అడవులకు వెళ్లాడు. అతని ప్రార్థనతో ప్రసన్నుడైన భగవాన్ అతనికి ధ్రువలోక గతి ప్రసాదించాడు; ఆ దివ్య స్థానాన్ని పైకీ కిందకీ ఉన్న మహామునులు స్తుతిస్తారు।

Verse 9

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

మహారాజు వేనుడు ధర్మమార్గం విడిచి విపథంలో నడిచినప్పుడు, బ్రాహ్మణుల వజ్రసమ శాపంతో అతని పుణ్యప్రతాపం దగ్ధమై నరకానికి పడిపోతుండెను. అప్పుడు భగవంతుడు అహేతుక కృపతో పృథు అనే కుమారరూపంలో అవతరించి వేనుని నరకం నుండి उद्धరించి, భూమిని దోహనం చేసి అన్ని రకాల పంటలు, సంపదలను వెలికి తెచ్చెను।

Verse 10

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

రాజా నాభి భార్య సుదేవి కుమారుడిగా భగవంతుడు ఋషభదేవుడిగా అవతరించాడు. సమదృష్టితో జడయోగాచరణ చేసి మనస్సును సమత్వంలో నిలిపాడు. ఋషులు పరమహంసపదమని చెప్పే—స్వస్థత, శాంతమైన కరణాలు, సంగముక్తి—అనే పరమసిద్ధిని ఆయన ప్రదర్శించాడు।

Verse 11

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

నా (బ్రహ్మ యొక్క) యజ్ఞసత్రంలో భగవంతుడు హయగ్రీవ అవతారంగా సాక్షాత్తుగా ప్రదర్శితుడయ్యాడు. ఆయన స్వర్ణవర్ణ యజ్ఞపురుషుడు, వేదఛందస్సుల స్వరూపుడు, సమస్త దేవతల అంతర్యామి. ఆయన శ్వాసించగానే ఆయన నాసారంధ్రాల నుండి వేదమంత్రాల మధుర ధ్వనులు వెలువడ్డాయి।

Verse 12

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

యుగాంత సమయంలో భగవంతుడు మత్స్యావతారంగా సత్యవ్రతుడు అనే (భవిష్య వైవస్వత) మనువుకు దర్శనమిస్తాడు; భూలోకమువరకు సమస్త జీవులకు ఆయన ఆశ్రయం. మహాప్రళయ జలభయంతో నా (బ్రహ్మ) ముఖం నుండి జారిపోయిన వేదాలను ఆయన తీసుకొని, ఆ విస్తార జలాల్లో విహరిస్తూ వేదమార్గాన్ని రక్షిస్తాడు।

Verse 13

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

క్షీరసాగరంలో దేవతలు, దానవులు అమృతం పొందుటకై మందరపర్వతాన్ని మథనదండంగా చేసి మథనం చేస్తున్నారు. అప్పుడు ఆదిదేవుడు భగవంతుడు కూర్మావతారాన్ని ధరించి మందరగిరిని తన వెన్నుపై నిలిపాడు, అది ధురిగా ఉండేందుకు. పర్వతం ముందుకు వెనుకకు కదలడంతో ఆయన వెన్నుపై రాపిడి వల్ల కండూ (దురద) కలిగింది; అర్ధనిద్రలోనూ ఆ కండూ యొక్క సుఖాన్ని అనుభవించాడు।

Verse 14

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

దేవతల మహాభయాన్ని తొలగించుటకై భగవాన్ నృసింహరూపం ధరించాడు. కోపంతో భ్రుకుటి వంచి, భయంకర దంతముఖం చూపుతూ, గదతో దూసుకొచ్చిన దైత్యేంద్ర హిరణ్యకశిపుని తన తొడలపై పడేసి మెరుస్తున్న నఖాలతో చీల్చివేశాడు।

Verse 15

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

సరస్సులో అధిక బలమున్న గ్రాహం గజేంద్రుని కాలు పట్టుకుంది. తీవ్రంగా బాధపడిన గజేంద్రుడు తొండంలో కమలం పట్టుకొని ఆదిపురుషుడు, అఖిలలోకనాథుడు, తీర్థశ్రవస్సు గల ప్రభువును ఇలా ప్రార్థించాడు—“నీ పవిత్ర నామం వినుటే మంగళం; జపించదగినది అదే।”

Verse 16

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

గజేంద్రుని ఆర్తి విన్న అప్రమేయ హరి, చక్రాయుధుడు, గరుడరాజు రెక్కలపై అధిరోహించి వెంటనే అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు. చక్రంతో గ్రాహం నోరును చీల్చి, తొండ పట్టుకొని భగవాన్ కృపతో గజేంద్రుని రక్షించాడు।

Verse 17

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

అదితి కుమారుల్లో కనిష్ఠుడిగా అవతరించినా భగవాన్ గుణాలలో శ్రేష్ఠుడు; అధియజ్ఞుడై సమస్త లోకాలను వ్యాపించాడు. వామనరూపంలో మూడు అడుగుల భూమి అడిగిన నెపంతో బలి మహారాజు భూములన్నిటిని స్వీకరించాడు; యాచన లేకుండా ఎవరి న్యాయస్వత్తును అధికారమున్నవాడైనా తీసుకోలేడు।

Verse 18

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

బలి మహారాజు ఉరుక్రమ ప్రభువు పదపద్మాలను కడిగిన తీర్థజలాన్ని శిరస్సుపై ధరించాడు. గురువు నిషేధించినా తన ప్రతిజ్ఞ తప్ప మరొకటి ఆలోచించలేదు. ప్రభువు మూడవ అడుగు కొలత నెరవేర్చుటకు తన శరీరాన్నే హరికి అర్పించాడు; అతనికి బలంతో గెలిచిన స్వర్గాధిపత్యమూ విలువలేనిది।

Verse 19

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

హే నారదా, హంసావతారరూపుడైన భగవంతుడు నీ తీవ్రమైన భక్తిభావంతో అత్యంత సంతోషించి, యోగం, జ్ఞానం మరియు భాగవతధర్మమనే ఆత్మతత్త్వదీపాన్ని స్పష్టంగా ఉపదేశించాడు; వాసుదేవశరణాగతులు దానిని సులభంగా గ్రహిస్తారు।

Verse 20

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

మనువవతారంలో భగవంతుడు మనువంశధరుడై నిలిచాడు. తన తేజస్సుతో అన్ని దిశల్లో అడ్డంకులేని చక్రాయుధాన్ని ధరించి, పది మన్వంతరాల్లో దుష్ట రాజులను దమనించాడు; తన లీలాచరిత్రాలతో త్రిలోకమంతటా, సత్యలోకమువరకు కీర్తిని వ్యాపింపజేశాడు।

Verse 21

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

ధన్వంతరి అవతారంలో భగవంతుడు తన కీర్తి మాత్రంతోనే ఎల్లప్పుడూ రోగగ్రస్తులైన జీవుల వ్యాధులను త్వరగా నశింపజేస్తాడు; ఆయన వల్లనే దేవతలకు దీర్ఘాయువు లభిస్తుంది. ఆయన యజ్ఞాల్లో తన భాగాన్ని స్వీకరించి, లోకంలో అవతరించి ఆయుర్వేదం అనే వైద్యశాస్త్రాన్ని ఉపదేశించాడు।

Verse 22

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

క్షత్రియ పాలకులు బ్రాహ్మధర్మాన్ని తృణీకరించి సత్యమార్గం విడిచి నరకాన్ని కోరినప్పుడు, మహాత్ముడైన భగవంతుడు పరశురామ అవతారంలో ఉగ్రవీర్యంతో పదునైన పరశువును ధరించి, భూమికి ముల్లులైన ఆ దుష్ట రాజులను ఇరవై ఒకసారి మూలంతో సహా పెకలించాడు।

Verse 23

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

సర్వజీవులపై నిర్హేతుక కరుణతో భగవంతుడు తన పూర్ణకలలతో ఇక్ష్వాకువంశంలో అవతరించి, సీతాశక్తికి అధిపతిగా ప్రకాశించాడు. తండ్రి దశరథ ఆజ్ఞతో ఆయన భార్యా, అనుజుడితో కలిసి అరణ్యంలో ప్రవేశించి అనేక సంవత్సరాలు నివసించాడు; ఆయనపై వైరం పెట్టిన దశకంధర రావణుడు ఘోర అపరాధం చేసి చివరకు పరాజితుడయ్యాడు।

Verse 24

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ा तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

భగవాన్ రామచంద్రుడు దూరంగా ఉన్న ప్రియసఖి సీతను తలచి వ్యథతో, హరుని వలె దహించే ఎర్రని దృష్టితో రావణపురిని చూచెను. ఆ క్రోధతప్త దృష్టి వేడికి మకరాలు, సర్పాలు, మొసళ్ళు వంటి జలచరాలు కాలిపోవగా, భయంతో కంపించిన సముద్రం వెంటనే మార్గం ఇచ్చెను.

Verse 25

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

యుద్ధంలో రావణుని వక్షస్థలానికి ఢీకొని ఇంద్రవాహనమైన ఐరావత దంతాలు విరిగి చెల్లాచెదురై, వాటి ముక్కలు దిక్కులన్నీ ప్రకాశింపజేశాయి. అందుచేత రావణుడు గర్వంతో, తానే సర్వదిక్విజేతనని భావించి సైన్యమధ్యలో నవ్వుతూ తిరిగెను; కానీ భగవాన్ రామచంద్రుని ధనుస్సు గర్జన వినగానే అతని నవ్వు మరియు ప్రాణం క్షణంలోనే ఆగిపోయాయి.

Verse 26

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

దేవభక్తి లేని రాజుల యుద్ధబలంతో భూమి భారమైపోతే, లోకక్లేశాన్ని తగ్గించుటకై ప్రభువు తన అంసకలతో అవతరిస్తాడు. ఆయన స్వరూపంలో శ్యామకేశాలతో శోభించి వస్తాడు; ఆయన గమనమార్గం జనులకు గ్రహించలేనిది, తన దివ్య మహిమను విస్తరించుటకై అసాధారణ కర్మలను ఆచరిస్తాడు.

Verse 27

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

శ్రీకృష్ణుడు పరమేశ్వరుడనే విషయంలో సందేహమే లేదు. లేకపోతే తల్లి ఒడిలో ఉన్నప్పుడే పూతనా వంటి మహాదైత్యిని సంహరించడం, కేవలం మూడు నెలల వయసులో కాళ్లతో శకటాన్ని తలకిందులు చేయడం, లేదా రింగుతూ ఆకాశాన్ని తాకే యమలార్జున వృక్షజంటను పీకివేయడం ఎలా సాధ్యం? ఇవి భగవంతునికే సాధ్యమైన కార్యాలు.

Verse 28

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

వ్రజంలో గోపబాలులు మరియు వారి పశువులు యమునా విషజలాన్ని త్రాగి మూర్ఛపోయినప్పుడు, భగవాన్ బాల్యములోనే తన కరుణామయ దృష్టివర్షంతో వారిని జీవింపజేశాడు. తరువాత యమునా జలాన్ని శుద్ధి చేయుటకై ఆటలాడుతున్నట్లే నదిలో దూకి, విషతరంగాలు ఉగిలే నాలుక కలిగిన కాలీయ నాగాన్ని శిక్షించాడు. ఇలాంటి మహాపరాక్రమం భగవంతుని తప్ప మరెవరు చేయగలరు?

Verse 29

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

అదే రాత్రి వ్రజవాసులు నిశ్చింతగా నిద్రించుచుండగా, ఎండిన ఆకుల వల్ల అడవిలో దావాగ్ని చెలరేగి అందరి ప్రాణాలకు ముప్పు ఏర్పడింది. అప్పుడు బలరామునితో కూడిన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు కేవలం కన్నులు మూసి వారిని రక్షించాడు—ఇది ఆయన అప్రాప్యవీర్యమైన దివ్యక్రియ.

Verse 30

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

యశోదామాత తన కుమారుని చేతులను తాడుతో కట్టబోయినప్పుడు, ఎంత తాడు కలిపినా అది ఎప్పుడూ తక్కువగానే ఉండి అతనికి సరిపోలలేదు. తరువాత భగవాన్ మెల్లగా జంభించి నోరు తెరిచాడు; గోపీ ఆయన నోటిలో సమస్త బ్రహ్మాండాలను చూచి ఆశ్చర్య-సందేహాలతో కలవరపడింది, కాని కుమారుని యోగమాయా స్వరూపాన్ని గ్రహించి వేరే విధంగా నిశ్చయించబడింది.

Verse 31

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు వరుణుని పాశభయమునుండి నందమహారాజును విడిపించును; అలాగే మయుని కుమారుడు గుహలలో బంధించిన గోపబాలులను కూడా విడుదల చేయును. పగలు కష్టపడి రాత్రి అతిశ్రమంతో నిద్రించే వ్రజవాసులకు ఆయన వైకుంఠలోక ప్రాప్తిని అనుగ్రహించును—ఇవి అన్నీ ఆయన పరమాత్మిక దివ్యక్రియలు.

Verse 32

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

గోపులు కృష్ణుని ఆజ్ఞతో ఇంద్రయాగాన్ని ఆపినప్పుడు, ఇంద్రుడు వ్రజాన్ని ముంచివేయుటకు ఏడు రోజులు ఘోర వర్షం కురిపించాడు. వ్రజవాసులు మరియు పశువులపై అహేతుక కృపతో, కేవలం ఏడు సంవత్సరాల వయసున్న నిర్దోష భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఒక చేతితో ఛత్రంలా ఏడు రోజులు ఎత్తి నిలిపాడు.

Verse 33

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

చంద్రకాంతితో తెల్లబడిన ఆ రాత్రి వనంలో రాసలీలకు సిద్ధమై, భగవాన్ మధురమైన, కోమల పదాలతో కూడిన గీతాలతో వ్రజవధువుల ప్రేమవేదనను మరింత ఉద్దీపింపజేశాడు. అప్పుడు కుబేరుని అనుచరుడైన ధనదానుగ శంఖచూడ అనే దైత్యుడు ఆ గోపికలను అపహరించాడు; భగవాన్ అతని శిరస్సును ధడ నుండి వేరు చేశాడు.

Verse 34

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

ప్రలంబ, ధేనుక, బక, కేశీ, అరిష్ట, చాణూర, ముష్టిక, కువలయాపీడ, కంస, యవన, నరకాసుర, పౌండ్రక మొదలైన దైత్యులు, అలాగే శాల్వ, ద్వివిద, బల్వల, దంతవక్ర, సప్తవృష, శంబర, విదూరథ, రుక్మీ మొదలైనవారు—ఇవన్నీ భగవాన్ హరితో ఘోర సమరంలో యుద్ధం చేసి, హతులై కొందరు బ్రహ్మజ్యోతిలో, కొందరు వైకుంఠధామాన్ని పొందుతారు.

Verse 35

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

యుద్ధంలో నిపుణులై ధనుస్సు ధరించిన కాంబోజ, మత్స్య, కురు, సృంజయ, కైకయ మొదలైన వీరులు కూడా బలరామ, అర్జున, భీమ మొదలైన నామవ్యాజాలతో ప్రవర్తించిన హరితో సమరంలో పోరాడుతారు; హతులై వారు బ్రహ్మజ్యోతిలోనికి గాని, ఆయన వైకుంఠనిలయానికిగాని చేరుతారు.

Verse 36

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

కాలప్రభావంతో బుద్ధి మసకబారిన, ఆయుష్షు స్వల్పమైన మనుష్యులకు వేదమార్గం అతి దుర్గమమని విచారించి, భగవాన్ స్వయంగా సత్యవతీ పుత్రుడైన వ్యాసదేవునిగా అవతరించి, వేదవృక్షాన్ని యుగానుగుణంగా అనేక శాఖలుగా విభజిస్తాడు.

Verse 37

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

దేవద్వేషులు వేదవిజ్ఞానంలో నిష్ఠపడి, మాయ నిర్మితమైన అదృశ్యగామి పుర/యానాలతో ఆకాశంలో సంచరిస్తూ వివిధ లోకవాసులను సంహరించగా, భగవాన్ జనార్దనుడు బుద్ధుని మనోహర వేషం ధరించి వారి మతిని మోహింపజేసి ఉపధర్మాన్ని బోధిస్తాడు.

Verse 38

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

సత్పురుషుల నివాసాల్లో కూడా హరికథలు లేకుండా, ద్విజులు పాషండులై, నృదేవులు (పాలకులు) వృషలస్వభావులై, ‘స్వాహా’, ‘స్వధా’, ‘వషట్’ వంటి యజ్ఞశబ్దాలే తెలియని స్థితి వచ్చినప్పుడు—కలియుగాంతంలో భగవాన్ పరమ శాస్తగా అవతరిస్తాడు.

Verse 39

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

సృష్టి ఆరంభంలో తపస్సు, నేను (బ్రహ్మ), ప్రజాపతులు మరియు తొమ్మిది మహర్షులు ప్రజలను సృష్టిస్తారు; స్థితికాలంలో భగవాన్ విష్ణువు, దేవగణాలు, లోకపాలకులు మరియు వివిధ లోకాల రాజులు ఉంటారు; అంత్యంలో అధర్మం, తరువాత రుద్రుడు మరియు కోపమయ నాస్తికాదులు—ఇవన్నీ పరమ ప్రభువు శక్తికి ప్రతినిధి విభూతులు.

Verse 40

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

ఇక్కడ విష్ణువు వీర్యాన్ని పూర్తిగా ఎవరు వర్ణించగలరు? విశ్వంలోని అణువుల ధూళికణాలను కూడా లెక్కించే పండితుడైనా చేయలేడు; ఎందుకంటే ఆయనే త్రివిక్రమ రూపంలో సులభంగా పాదాన్ని ఎత్తి త్రిపృష్టాన్ని దాటి త్రిగుణ సమ్యస్థితి ధామం వరకు చేరి సమస్తాన్ని కంపింపజేశాడు.

Verse 41

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

నేను, అలాగే నీకంటే ముందుగా జన్మించిన ఈ మునులందరూ మాయాబలమయ పరమపురుషుని అంతాన్ని తెలియము; మరి మా తరువాత పుట్టినవారు ఎలా తెలుసుకోగలరు? ఆదిదేవుడు శేషుడు కూడా వెయ్యి ముఖాలతో ప్రభువు గుణాలను పాడుతూ ఇప్పటికీ ఆయన పరిమితిని చేరలేకపోయాడు.

Verse 42

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

ఎవరిపై ఈ అనంత భగవాన్ కరుణ చూపుతాడో, వారు నిష్కపటంగా సర్వాత్మతో ప్రభువు పాదాశ్రయాన్ని తీసుకొని సేవలో శరణాగతులైతే, వారు దాటలేనంత దేవమాయను దాటి ప్రభువును గ్రహిస్తారు. కానీ చివరికి కుక్కలు-నక్కలు తినే ఈ దేహంలో ‘నేను’ ‘నాది’ అనే బుద్ధి కలవారు గ్రహించలేరు.

Verse 43

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ఓ నారదా, ప్రభువు శక్తులు అచింత్యమూ అపరిమేయమూ అయినప్పటికీ, మేము శరణాగతులమై యోగమాయ ద్వారా ఆయన కార్యరీతిని తెలుసుకుంటాము. అలాగే సర్వశక్తిమంతుడైన శివుడు, దైత్యకులశ్రేష్ఠుడు ప్రహ్లాదుడు, స్వాయంభువ మనువు, అతని భార్య శతరూపా, వారి సంతానం (ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాద, ఆకూతి, దేవహూతి, ప్రసూతి మొదలైనవారు), ప్రాచీనబర్హి, ఋభు, అంగ, ధ్రువ, ఇక్ష్వాకు, ఐల, ముచుకుంద, విదేహ (జనక), గాధి, రఘు, అంబరీష, సగర, గయ, నహుష, మాంధాత, అలర్క, శతధన్వ, అనూ, రంతిదేవ, భీష్మ, బలి, అమూర్త్తరయ, దిలీప, సౌభరి, ఉతంక, శిబి, దేవల, పిప్పలాద, సారస్వత, उद्धవ, పరాశర, భూరిషేణ, విభీషణ, హనుమాన్, శుకదేవ, అర్జున, ఆర్ష్టిషేణ, విదుర, శ్రుతదేవ మొదలైనవారూ ఆయన శక్తులను తెలుసుకున్నారు.

Verse 44

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ఓ నారదా, భగవంతుని యోగమాయా శక్తులు అజ్ఞేయమూ అపరిమేయమూ అయినా, మేము శరణాగత భక్తులమై ఆయన యోగమాయ ద్వారా చేసే లీలాకార్యాన్ని తెలుసుకొంటాము. అలాగే సర్వశక్తిమంతుడైన శివుడు, దైత్యకులశ్రేష్ఠుడు ప్రహ్లాదుడు, స్వాయంభువ మనువు, శతరూపా మరియు వారి సంతానం, ప్రాచీనబర్హి, ఋభు, అంగ, ధ్రువుడు మొదలైనవారూ దానిని తెలుసుకొంటారు.

Verse 45

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ఇక్ష్వాకు, ఐల, ముచుకుంద, విదేహ (జనక), గాధి, రఘు, అంబరీష, సగర, గయ, నాహుష, మాంధాత, అలర్క, శతధన్వ, అనువు, రంతిదేవ, దేవవ్రత (భీష్మ), బలి, అమూర్త్తరయ, దిలీపుడు—ఇవన్నీ కూడా భగవంతుని యోగమాయా శక్తిని తెలుసుకొంటారు.

Verse 46

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

స్త్రీలు, శూద్రులు, హూణులు, శబరులు వంటి పాపజీవులైనవారైనా, శుద్ధ భక్తుల శరణు పొంది వారి అడుగుజాడల్లో భక్తిసేవను అనుసరిస్తే భగవద్జ్ఞానాన్ని తెలుసుకొని దేవమాయా బంధనాన్ని దాటి విముక్తి పొందగలరు; మరి శ్రుతిని ధారించే వారెంత సులభంగా!

Verse 47

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

శాశ్వతమూ, పరమశాంతమూ, నిర్భయమూ, కేవలం చైతన్యస్వరూపమూ, శుద్ధమూ, సమమూ అయిన—సత్ అసత్‌లకు అతీతమైనదే పరమాత్మ తత్త్వం. అక్కడ ఫలాపేక్షకర్మార్థమైన శబ్దప్రపంచం లేదు; ఆయనకు అభిముఖమైతే మాయ లజ్జతో తొలగిపోతుంది. అదే పరమ పురుషుడైన భగవంతుని పరమపదం—‘బ్రహ్మ’ అని జ్ఞానులు చెప్పేది—అఖండానందమయమూ శోకరహితమూ.

Verse 48

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

ఆ పరమాతీత స్థితిలో జ్ఞానులు, యోగులు చేసే కృత్రిమ మనోనిగ్రహం, తర్కవిచారం లేదా ధ్యానం అవసరం ఉండదు; సాధకుడు వాటిని ఇంద్రుడు బావి తవ్వే శ్రమను వదిలినట్లే విడిచిపెడతాడు.

Verse 49

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

సర్వ శ్రేయస్సులకు అధిపతి ఆ విభువు భగవానుడే; జీవుడు భౌతికమో ఆధ్యాత్మికమో చేసిన కర్మఫలాలు ఆయనచేతనే ప్రసిద్ధి పొందుతాయి. దేహధాతువులు క్షయమైనా అజ జీవుడు ఆకాశంలోని వాయువులా నశించడు।

Verse 50

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

ప్రియ కుమారా, నేను సంక్షేపంగా విశ్వాన్ని పోషించే ఆ భగవానుని చెప్పాను. హరి తప్ప సత్-అసత్ అనే ఉభయ అస్తిత్వాలకు మరే కారణమూ లేదు।

Verse 51

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

ఓ నారదా, ‘భాగవతం’ అనే ఈ భగవద్విజ్ఞానం నాకు భగవానుడు సంక్షేపంగా ఉపదేశించాడు; ఇది ఆయన విభిన్న విభూతుల సంగ్రహం. నీవు దీనిని విస్తరించు।

Verse 52

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

దృఢ సంకల్పంతో ఇలా వర్ణించు—మనుష్యులకు సర్వాత్మ, అఖిలాధారుడైన భగవాన్ హరి పట్ల భక్తి వికసించునట్లు।

Verse 53

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

ఆ ఈశ్వరుని మాయాశక్తులతో కూడిన లీలలను ఆయన అనుమతికి అనుగుణంగా వర్ణించాలి. ఎవడు శ్రద్ధతో నిత్యం వింటాడో, అతని ఆత్మ మాయచేత మోహింపబడదు।