Adhyaya 6

Verse 1

ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥

బ్రహ్ముడు పలికెను—విరాట్‌పురుషుని ముఖమే వాక్కు ఉద్భవస్థానం; దానికి అధిష్ఠాత దేవుడు అగ్ని. ఆయన చర్మం మరియు మరి ఆరు పొరలు వేద ఛందస్సుల ఉద్భవస్థానాలు; ఆయన జిహ్వ దేవతలకు, పితృదేవతలకు, ప్రజలకు అర్పించే హవ్య-కవ్య, అమృతము మరియు వివిధ ఆహారరసాల ఉత్పత్తికేంద్రం.

Verse 2

सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥

ఆయన రెండు నాసికలు మన ప్రాణవాయువు మరియు ఇతర సమస్త వాయువుల ఉద్భవస్థానాలు. ఆయన ఘ్రాణశక్తి నుండి అశ్వినీకుమార దేవతలు మరియు నానావిధ ఔషధులు ప్రాకట్యమవుతాయి; ఆయన శ్వాసశక్తి నుండి వివిధ సుగంధాలు ఉత్పన్నమవుతాయి।

Verse 3

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥

ఆయన నేత్రాలు సమస్త రూపాల ఉద్భవస్థానాలు; అవి తేజస్సుతో మెరుస్తూ ప్రకాశింపజేస్తాయి. ఆయన నేత్రగోళాలు సూర్యుని మరియు దివ్యలోకాలను తలపిస్తాయి. ఆయన కర్ణాలు అన్ని దిశల నుండి వినగలవు, సమస్త వేదాలకు ఆశ్రయములు; ఆయన శ్రవణేంద్రియం ఆకాశం మరియు నానావిధ శబ్దాల ఉద్భవకేంద్రం.

Verse 4

तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥

ఆయన దేహతలం సమస్త వస్తువుల క్రియాశీల తత్త్వాలకు మరియు అన్ని విధాల శుభసౌభాగ్యాలకు ఆధారం. ఆయన చర్మం చలించే వాయువులా, స్పర్శేంద్రియానికి సంబంధించిన అనేక రకాల స్పర్శభావాల ఉద్భవస్థానం; అలాగే వివిధ యజ్ఞకర్మలు నిర్వహించే స్థలమూ అదే.

Verse 5

रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥

భగవంతుని దేహరోమాల నుంచే సమస్త వృక్షలతాదులు, ముఖ్యంగా యజ్ఞానికి అవసరమైన వృక్షజాతులు ఉద్భవిస్తాయి. ఆయన కేశ-శ్మశ్రువులు మేఘాలకు ఆధారం; ఆయన నఖాలు శిల, లోహధాతు మరియు విద్యుత్తుకు జన్మస్థానం.

Verse 6

बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥

భగవంతుని భుజాలు లోకపాల దేవతలకూ, ప్రాణులను కాపాడే నాయకులకూ క్షేమకార్యాలు సాగించే ఫలప్రదమైన కర్మక్షేత్రాలుగా ఉంటాయి.

Verse 7

विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥

భగవంతుని ముందడుగులు భూర్-భువః-స్వః లోకాలకు, అలాగే మన క్షేమానికి మరియు శరణ్యానికి ఆశ్రయం. సమస్త కోరికల వరమూ అక్కడే. హరి కమలపాదాలు అన్ని భయాల నుండి రక్షణగా నిలుస్తాయి.

Verse 8

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥

భగవంతుని ఉపస్థం నుంచే జలము, వీర్యము, సృష్టిశక్తి, వర్షము మరియు ప్రజాపతులు ఉద్భవిస్తారు. ఆయన ఉపస్థం సంతానోత్పత్తి క్లేశాన్ని శమింపజేసే ఆనందానికి కారణం.

Verse 9

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥

ఓ నారదా, విరాట్రూప భగవంతుని పాయువు యముడి మరియు మిత్రుడి అధిష్ఠానం. అలాగే ఆయన గుదం హింస, నైరృతి, మృతి, నరకాది వాటి స్థానం అని స్మరించబడింది.

Verse 10

पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्‍चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥

ప్రభువు పృష్ఠభాగం అధర్మం, అజ్ఞానం, తమస్సు యొక్క పరాభవస్థానం. ఆయన నాడుల నుండి మహానదులు, ఉపనదులు ప్రవహిస్తాయి; ఆయన ఎముకలపై మహాపర్వతాలు నిలిచివున్నాయి.

Verse 11

अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥

ప్రభువు అవ్యక్త స్వరూపమే మహాసముద్రాల ఆశ్రయం; ఆయన ఉదరం ప్రళయంలో లీనమైన జీవుల విశ్రాంతి స్థానం అని తెలిసింది. ఆయన హృదయం జీవుల సూక్ష్మదేహాలకు, మనస్సుకు ఆధారం—ఇది బుద్ధిమంతులు గ్రహిస్తారు.

Verse 12

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥

ఆ మహాపురుషుని చైతన్యమే ధర్మానికి ఆశ్రయం—నాది, నీది, నాలుగు కుమారులది, భవుడు (శివుడు) దానికీ. అదే చైతన్యం సత్యం, సత్త్వం మరియు పరమ విజ్ఞానానికి కూడా పరమ ఆధారం.

Verse 13

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

నన్ను (బ్రహ్మను) మొదలుకొని నీవు మరియు భవుడు (శివుడు) వరకు, నీకు ముందుగా జన్మించిన మునులు; దేవతలు-అసురులు, మనుషులు, నాగులు, పక్షులు, మృగాలు, సరిసృపాలు; గంధర్వ-అప్సరలు, యక్షులు, రాక్షసులు, భూతగణాలు, ఉరగాలు, పశువులు, పితృలు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, చారణులు, వృక్షాలు; జల-స్థల-నభవాసులైన ఇతర అనేక జీవులు; గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, కేతువులు, తారలు, మెరుపు, గర్జన—భూత-భవిష్యత్-వర్తమానమై ఉన్నదంతా పురుషుని (ప్రభువు విశ్వరూపం) చేత ఎల్లప్పుడూ ఆవరించబడి ఉంది; అయినా ఆయన వాటన్నిటికీ అతీతుడై, నిత్యం విస్తి-ప్రమాణ (తొమ్మిది అంగుళాలు) రూపంలో అధిష్ఠితుడై ఉన్నాడు.

Verse 14

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

నన్ను (బ్రహ్మను) మొదలుకొని నీవు మరియు భవుడు (శివుడు) వరకు, నీకు ముందుగా జన్మించిన మునులు; దేవతలు-అసురులు, మనుషులు, నాగులు, పక్షులు, మృగాలు, సరిసృపాలు; గంధర్వ-అప్సరలు, యక్షులు, రాక్షసులు, భూతగణాలు, ఉరగాలు, పశువులు, పితృలు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, చారణులు, వృక్షాలు; జల-స్థల-నభవాసులైన ఇతర అనేక జీవులు; గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, కేతువులు, తారలు, మెరుపు, గర్జన—భూత-భవిష్యత్-వర్తమానమై ఉన్నదంతా పురుషుని (ప్రభువు విశ్వరూపం) చేత ఎల్లప్పుడూ ఆవరించబడి ఉంది; అయినా ఆయన వాటన్నిటికీ అతీతుడై, నిత్యం విస్తి-ప్రమాణ (తొమ్మిది అంగుళాలు) రూపంలో అధిష్ఠితుడై ఉన్నాడు.

Verse 15

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

నన్ను (బ్రహ్మను) మొదలుకొని నీవు మరియు భవుడు (శివుడు) వరకు, అలాగే నీకు ముందుగా జన్మించిన మహర్షులు; దేవులు-అసురులు, నాగులు, మనుష్యులు, పక్షులు, మృగాలు, సరీసృపాలు—మరియు గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, ధూమకేతువులు, తారలు, మెరుపు, గర్జన—ఇవన్నీ; గంధర్వులు, అప్సరసలు, యక్షులు, రాక్షసులు, భూతగణాలు, ఉరగాలు, పశువులు, పితృదేవతలు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, చారణులు, వృక్షాలు మరియు జల-స్థల-నభోచర జీవులు—భూత-భవిష్యత్-వర్తమానమంతా—సర్వదా భగవంతుని పురుష విరాట్స్వరూపంలో ఆవరించబడి ఉన్నాయి; ఆయనే ఈ విశ్వాన్ని వ్యాపించి ధరిస్తాడు.

Verse 16

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

భూతం, భవిష్యత్తు, వర్తమానం—ఈ జగత్తులో ఉన్నదంతా—భగవంతుడైన పురుషుడే; ఆయన విరాట్స్వరూపంగా స్థితుడై ఉన్నాడు. చరాచరమంతా ఆయనచేత ఆవరించబడి ఉంది; ఆ అనంత ప్రభువు అంతరంగములోనూ బాహ్యములోనూ సమస్తాన్ని అధిష్ఠిస్తాడు.

Verse 17

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥

సూర్యుడు తన కిరణాలను విస్తరించి లోపల బయట రెండింటినీ ప్రకాశింపజేసినట్లే, పరమ పురుషుడైన భగవంతుడు తన విరాట్స్వరూపాన్ని విస్తరించి సృష్టిలో అంతర్భాగములోనూ బాహ్యములోనూ సమస్తాన్ని పోషించి ప్రకాశింపజేస్తాడు.

Verse 18

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥

ఆ పరమ పురుషుడు అమృతత్వానికి, అభయానికి అధిపతి; ఆయన మృత్యువును మరియు కర్మఫలరూప భోగ్యాన్నాన్ని అతిక్రమించినవాడు. ఓ బ్రాహ్మణ నారదా! అందువల్ల ఆ పురుషోత్తముని మహిమను కొలవడం దుర్లభం.

Verse 19

पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥

జ్ఞానులు తెలుసుకొనునది ఏమనగా—భగవంతుడైన పురుషుని పాదాలలో సమస్త జీవులు స్థితులై ఉన్నారు; అది ఆయన శక్తిలో ఒక పాదభాగపు ఆశ్రయం. అమృతత్వం, క్షేమం, అభయం—జరా-వ్యాధి చింతలేని పరమధామంలో—త్రిలోకములకన్నా పైగా, భౌతిక ఆవరణాలకు అతీతంగా ఉంది.

Verse 20

पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्‍व्रत: ॥ २० ॥

ప్రభువు శక్తిలోని త్రిపాద భాగమైన ఆధ్యాత్మిక లోకం ఈ భౌతిక జగత్తుకు అవతల ఉంది; అది ముఖ్యంగా పునర్జన్మ లేని భక్తుల కోసం. కానీ గృహమేధి ఆసక్తితో ఉండి బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని కఠినంగా పాటించని వారు త్రిలోకములలోనే నివసించవలసి ఉంటుంది।

Verse 21

सृती विचक्रमे विश्वङ्‍साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥

సర్వవ్యాపి భగవంతుడు తన శక్తుల ద్వారా నియంత్రణ (శాసనం) మరియు భక్తిసేవ అనే రెండు మార్గాలలో సమగ్రంగా వ్యవహరిస్తాడు. అవిద్యా మరియు విద్యా—ఈ రెండింటికీ పరమాధిపతి ఆయనే, రెండింటికీ ఆశ్రయమైన పురుషోత్తముడూ ఆయనే।

Verse 22

यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥

ఆ పురుషోత్తముని నుండే విరాటాండము మరియు భూత-ఇంద్రియ-గుణాలతో కూడిన విశ్వరూపము ఉద్భవించాయి. అయినా ఆయన ఆ భౌతిక వికృతుల నుండి అసంగుడై, అతీతుడై ఉంటాడు—సూర్యుడు తన కిరణాలు, తాపం నుండి వేరుగా ఉన్నట్లుగా।

Verse 23

यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥

నేను ఆ మహాత్ముడు మహావిష్ణువు నాభికమలము నుండి జన్మించినప్పుడు, యజ్ఞకార్యాలకు కావలసిన సామగ్రి నాకు ఏదీ లభించలేదు. ఆ మహాపురుషుని దేహావయవాలే నాకు యజ్ఞసామగ్రిగా నిలిచాయి।

Verse 24

तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥

యజ్ఞం నిర్వహించడానికి పశువులు, సవన వనస్పతులు, కుశ మొదలైన సామగ్రి అవసరం; అలాగే దేవయజన వేదిక (యజ్ఞవేదిక) మరియు గుణసంపన్నమైన అనుకూల కాలం—వసంత ఋతువులాంటి సమయం—కూడా కావాలి।

Verse 25

वस्तून्योषधय: स्‍नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥

ఇతర అవసరాలు—పాత్రాలు, ధాన్య-ఔషధులు, ఘృతాది స్నేహాలు, మధ్వాది రసాలు, స్వర్ణాది లోహం, మట్టి, జలం; అలాగే ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం మరియు యాగానికి నాలుగు ఋత్వికులు—ఓ సత్తమా!

Verse 26

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥

దేవతల నామాల ఆహ్వానం, వాటికి మంత్రాలు, దక్షిణలు మరియు వ్రతాలు; దేవతానుక్రమం, కల్పం, సంకల్పం మరియు తంత్రము—ఇవీ ఇతర అవసరాలు.

Verse 27

गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥

గతులు, భావనలు, ప్రాయశ్చిత్తం మరియు సమర్పణ—ఈ యజ్ఞసంభారమంతా నేను భగవాన్ పురుషుని అవయవాల నుంచే సమకూర్చాను.

Verse 28

इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥

ఇలా పురుషుని అవయవాల నుంచే యజ్ఞసంభారాన్ని సమకూర్చి, ఆ పురుష-ఈశ్వరునినే యజ్ఞరూపంగా భావించి, ఆయనద్వారానే నేను ఆ ప్రభువును యజించాను.

Verse 29

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥

ఆ తరువాత, ఓ కుమారా, ప్రాణుల అధిపతులైన నీ తొమ్మిది సోదరులు అత్యంత సమాహితచిత్తులై, వ్యక్తమూ అవ్యక్తమూ అయిన పురుష-భగవంతుని తృప్తిపరచుటకు యజ్ఞం చేశారు.

Verse 30

ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥

ఆ తరువాత కాలానుగుణంగా మనువులు, మహర్షులు, పితృదేవతలు, విద్యావంతులైన దేవగణాలు, దైత్యులు మరియు మనుష్యులు—విభువైన పరమేశ్వరుని ప్రసన్నం చేయుటకు అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహించారు।

Verse 31

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥

ఈ సమస్త విశ్వం భగవాన్ నారాయణునిలోనే స్థితమై ఉంది. ఆయన తన మహాశక్తి మాయను స్వయంగా స్వీకరిస్తాడు; సృష్టి ఆరంభంలో గుణాలతో సంబంధమున్నట్లు కనిపించినా, స్వభావతః ఆయన నిత్య నిర్గుణుడు।

Verse 32

सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥

ఆయన ఆజ్ఞచేత నేను సృష్టి చేస్తాను; ఆయన వశంలో హరుడు (శివుడు) లయాన్ని చేస్తాడు; మరియు ఆయనే పురుషస్వరూపంగా, త్రిశక్తులను ధరించి, విశ్వాన్ని పరిరక్షిస్తాడు।

Verse 33

इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥

ప్రియ కుమారా, నీవు అడిగినట్లే అన్నిటినీ నేను వివరించాను. కారణమైయినా కార్యమైయినా, భౌతికమో ఆధ్యాత్మికమో—ఏది ఉన్నా అది అంతా భగవానుపైనే ఆధారపడినది; ఆయనకు భిన్నంగా ఏదీ లేదు।

Verse 34

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्‍वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥

ఓ నారదా, నేను మహా ఆతురతతో హరి యొక్క కమలపాదాలను ఆశ్రయించినందున నా వాక్యం ఎప్పుడూ అసత్యంగా తేలలేదు. నా మనస్సు గతి కూడా భ్రమించదు; నా ఇంద్రియాలు తాత్కాలిక భౌతికాసక్తి అనే అసత్పథంలో పడవు।

Verse 35

सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥

నేను బ్రహ్మను, వేద పరంపరలో సిద్ధుడను, తపస్సుతో నిండినవాడను, యోగంలో నిపుణుడను; ప్రజాపతులు నమస్కరించినా, నా జన్మకు మూలమైన ఆ పరమేశ్వరుణ్ని తత్త్వంగా గ్రహించలేను।

Verse 36

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥

కాబట్టి నేను ఆయన పాదాలకు శరణు వెళ్తాను; అవే పునర్జన్మ–మరణ దుఃఖాన్ని ఛేదించేవి, పరమ మంగళకరమైన శుభమార్గం. ఆకాశమే తన విస్తారపు హద్దును కొలవలేనప్పుడు, ప్రభువు తన పరిమితిని అగమ్యంగా ఉంచితే, ఇతరులు ఎలా తెలుసగలరు?

Verse 37

नाहं न यूयं यद‍ृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥

ఆధ్యాత్మిక ఆనందపు పరమ గమ్యాన్ని నేను గానీ, మీరు గానీ, వామదేవుడు (శివుడు) గానీ, ఇతర దేవతలు గానీ తెలుసుకోలేరు. పరమేశ్వరుని బాహ్య మాయ వల్ల మన బుద్ధి మోహితమై ఉంది; అందువల్ల మన సామర్థ్యానికి తగినట్లుగా ఈ వ్యక్తమైన జగత్తునే చూస్తున్నాం।

Verse 38

यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥

మేము స్తుతి కోసం ఎవరి అవతారకార్యాలను, లీలలను గానము చేస్తామో, అయినా ఆయనను తత్త్వంగా పూర్తిగా తెలుసుకోలేము; ఆ పరమ భగవంతునికి నమస్కారం।

Verse 39

स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥

ఆయనే ఆద్య పురుషుడు, అజన్ముడైన భగవంతుడు; ప్రతి కల్పంలో ఈ జగత్తును సృష్టిస్తాడు. సృష్టి ఆయనలోనే జరుగుతుంది; పదార్థమూ, ప్రకటనలూ అన్నీ ఆయన విస్తారమే. కొంతకాలం ఆయన పోషించి, చివరికి మళ్లీ తనలోకే లయింపజేస్తాడు।

Verse 40

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

భగవంతుడు సంపూర్ణంగా విశుద్ధుడు, భౌతిక కలుషం లేనివాడు. ఆయన పరమసత్యం, పరిపూర్ణ జ్ఞానస్వరూపుడు—అనాది-అంతరహితుడు, నిర్గుణుడు, నిత్యుడు, అద్వితీయుడు।

Verse 41

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

ఓ ఋషి నారదా! మనస్సు, ఇంద్రియాలు ప్రశాంతంగా ఉండి భౌతిక ఆశల నుండి విముక్తులైన మునులే భగవంతుణ్ని తెలుసుకోగలరు. అసార తర్కవాదాలతో అన్నీ వికృతమై, ప్రభువు దృష్టికి దూరమవుతాడు।

Verse 42

आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्‍नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥

కారణార్ణవశాయీ విష్ణువు పరమపురుషుని ఆద్య అవతారం. ఆయనే కాలం, స్వభావం, కారణ-కార్యాలు, మనస్సు, తత్త్వాలు, వికారం, గుణాలు, ఇంద్రియాలు, విరాట్ రూపం, గర్భోదకశాయీ విష్ణువు మరియు స్థావర-జంగమ సమస్త జీవసమష్టికి అధిపతి।

Verse 43

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

నేను బ్రహ్మ, భవుడు (శివుడు), యజ్ఞుడు (విష్ణువు), దక్షాది ప్రజాపతులు, మీరు నారదాదులు, అలాగే స్వర్గ-ఆకాశ-భూమి-పాతాళ లోకపాలకులు—ఇవన్నీ భగవంతుని దివ్యశక్తి యొక్క అంసమాత్ర ప్రకాశమే।

Verse 44

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

గంధర్వ-విద్యాధర-చారణాధిపతులు, యక్ష-రాక్షస-ఉరగ-నాగనాథులు, ఋషిశ్రేష్ఠులు మరియు పితృలోకాధిపతులు, దైత్యేంద్ర-సిద్ధేశ్వర-దానవేంద్రులు, అలాగే ప్రేత-పిశాచ-భూత-కూష్మాండ, జలచర, మృగ, పక్ష్యాధిపతులు—ఇవన్నీ కూడా ఆ ప్రభువు శక్తి యొక్క అంసాలే।

Verse 45

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

నేను బ్రహ్మను, భవుడు (శివుడు), యజ్ఞుడు, దక్షాది ప్రజాపతులు, మీరు నారద-కుమారులు, ఇంద్ర-చంద్రాదులు వంటి స్వర్గలోకపాలకులు, భూర్లోక-నృలోక-తలలోకాల అధిపతులు, గంధర్వ-విద్యాధర-చారణాధిపతులు, యక్ష-రాక్షస-ఉరగ-నాగనాథులు, మహర్షులు, పితృదేవతలు, దైత్యేంద్ర-దానవేంద్ర-సిద్ధేశ్వరులు, అలాగే ప్రేత-పిశాచ-భూత-కూష్మాండ, జలచర-మృగ-పక్ష్యాధిపతులు—లోకంలో అత్యంత తేజస్సు, బలం, క్షమ, శ్రీ-హ్రీ-విభూతి, అద్భుతత్వం కలిగి రూపమో అరూపమోగా కనిపించేదంతా భగవంతుని పరతత్త్వం స్వయంగా కాదు; అది ఆయన పరాశక్తి యొక్క అంసమాత్రమే.

Verse 46

प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥

హే నారదా, ఇప్పుడు ఋషులు ప్రధానంగా చెప్పిన పురుషోత్తమ భగవంతుని లీలావతారాలను నేను ఒక్కొక్కటిగా వివరిస్తాను. వారి లీలలను వినడం చెవుల్లో చేరిన మలరసాన్ని ఎండబెడుతుంది; అవి వినుటకు మధురమైనవి, మనోహరమైనవి, అందుకే నా హృదయంలో నిలిచాయి.