Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
ద్వితీయ స్కంధం ఐదవ అధ్యాయంలో నారదుడు భక్తితో బ్రహ్మను సమీపించి—జీవాత్మ-పరమాత్మ భేదజ్ఞానం, ప్రదర్శిత జగత్తు యొక్క ఆది, సృష్టి-స్థితి-నియమనం మరియు అధికారం గురించి యథార్థ వివరణ కోరుతాడు. సాలీడు ఉపమానంతో బ్రహ్మ స్వాతంత్ర్యాన్ని పరీక్షిస్తూ ‘మీ శక్తితోనే సృష్టి జరుగుతుందా?’ అని ప్రశ్నిస్తాడు. బ్రహ్మ సమాధానం—సర్వ మహిమ వాసుదేవునిదే; నా సృజనశక్తి ప్రభువు తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తుంది, ద్వితీయ కర్తను పరమంగా భావించేవారిని మాయ మోహింపజేస్తుంది. తరువాత సర్గ–విసర్గ క్రమం—పురుషావతారం, మహత్తత్త్వం, కాలం, గుణాలు, అహంకార వికారాలు, పంచమహాభూతాలు మరియు ఇంద్రియాల ఉద్భవం, అలాగే బ్రహ్మాండాలకు ప్రాణం పోసేందుకు భగవంతుని ప్రవేశం అవసరం అని వివరిస్తాడు. చివరికి విరాట్రూపంలో వర్ణాలు, లోకవ్యవస్థ ప్రభువు విశ్వదేహంతో అనుసంధానించబడతాయి.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
నారదుడు పలికెను—ఓ దేవదేవా, ఓ భూతభావనా, ఓ పూర్వజా, నీకు నమస్కారము. దయచేసి జీవాత్మ-పరమాత్మ తత్త్వాన్ని స్పష్టంగా చూపించే ఆ పరమజ్ఞానాన్ని నాకు తెలియజేయుము।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
హే పితృప్రభూ, ఈ ప్రదర్శిత జగత్తు యొక్క రూపం ఏమిటి, దాని ఆధారం ఏమిటి, ఇది ఏ మూలం నుండి సృష్టించబడింది, ఎలా నిలుపబడుతోంది, మరియు ఎవరి అధీనంలో సమస్తం జరుగుతోంది—తత్త్వంగా చెప్పండి।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
హే పితృప్రభూ, గతం-భవిష్యత్తు-వర్తమానం అన్నీ మీరు తెలుసు; మీ విజ్ఞానంలో సమస్త విశ్వం చేతిలోని ఉసిరికాయిలా స్పష్టంగా, మీ వశంలోనే ఉంది।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
హే తండ్రీ, మీ జ్ఞానానికి మూలం ఏమిటి? మీరు ఎవరి ఆశ్రయంలో నిలిచారు? ఎవరి అధీనంలో మీరు కార్యం చేస్తున్నారు? మీ నిజ స్థితి ఏమిటి? మీరు మీ ఆత్మమాయతో భూతతత్త్వాల ద్వారా ఒంటరిగా సమస్త జీవులను సృష్టిస్తున్నారా?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
హే ఆత్మన్, మీరు స్వయంగా వాటిని ప్రదర్శిస్తారు; ఇతరులచే ఓడిపోరు. సాలీడు తన శక్తితో అలసట లేకుండా జాలం నేయునట్లు, మీరు ఆత్మశక్తిని ఆశ్రయించి సృష్టి చేస్తారు।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
హే విభో, నాకు శ్రేష్ఠం, హీనం, సమం—ఇవేవీ నిజంగా తెలియవు; నామ-రూప-గుణాల ద్వారా గ్రహించబడే ఏదైనా—సత్ గానీ అసత్ గానీ, నిత్యం గానీ అనిత్యం గానీ—అది మీ తప్ప మరే మూలం నుండి కాదు, మీ నుండే ఉద్భవిస్తుంది।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
మీరు పరమ ఏకాగ్రతతో ఘోర తపస్సు ఆచరించారు; అందువల్ల సృష్టికార్యంలో సమర్థుడైన మీరు ఉన్నప్పటికీ, మీకన్నా శక్తిమంతుడు మరెవరో ఉన్నాడేమో అనే సందేహం మాకు కలుగుతోంది.
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
హే సర్వజ్ఞా, సకలేశ్వరా! నేను అడిగినదంతా దయచేసి నాకు ఉపదేశంగా చెప్పండి, మీ శిష్యుడిగా నేను దానిని సరిగా గ్రహించగలుగునట్లు.
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
బ్రహ్ముడు పలికెను—హే వత్స నారదా, నీవు కరుణామయుడవు; నీ ఈ సందేహం సముచితమే, ఎందుకంటే హే సౌమ్యా, నన్ను కూడా భగవంతుని పరాక్రమాన్ని దర్శించేందుకు ప్రేరేపించారు.
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
హే భోః! నాపై నీవు చెప్పినది అసత్యం కాదు; ఎందుకంటే నన్ను మించిన పరమ తత్త్వమైన భగవంతుని తెలియక, నా ఐశ్వర్యాన్ని చూసి జీవుడు తప్పక మోహపడతాడు.
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
య whose స్వప్రభతో విశ్వం ప్రకాశించిందో, ఆయన తేజస్సుతోనే నేనూ సృష్టిని ప్రకాశింపజేస్తాను; సూర్యుని వల్ల అగ్ని, చంద్రుడు, ఆకాశమండలం, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు తమ కాంతిని వెలిగించునట్లు.
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
ఆ భగవాన్ వాసుదేవ శ్రీకృష్ణునికి నమస్కరిస్తూ ధ్యానిస్తాను; ఆయన అజేయ మాయ వల్ల జనులు నన్ను జగద్గురువని అంటారు।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
ఆయన మాయ లజ్జతో ఆయన దృష్టిపథంలో నిలవలేను; కానీ ఆ మాయచే మోహితులైన దుర్బుద్ధులు ‘నేనే’ ‘నాదే’ అంటూ అర్థంలేని మాటలు చెబుతారు।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
ద్రవ్యం, కర్మ, కాలం, స్వభావం, జీవుడు—ఇవన్నీ వాసుదేవుని విభిన్న అంసాలు; ఓ బ్రహ్మన్, నిజంగా వీటిలో వేరే స్వతంత్ర తత్త్వం లేదు।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
వేదాలు నారాయణపరములు; దేవతలు నారాయణుని అంగజులు, సేవకులు; లోకాలు నారాయణపరములు, యజ్ఞాలు నారాయణుని తృప్తికోసమే।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
యోగం నారాయణపరము, తపస్సు నారాయణపరము; జ్ఞానం నారాయణపరము, పరమగతి నారాయణునిలోనే।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
ఆ ద్రష్టా ఈశ్వరుడు, కూటస్థుడు, అఖిలాత్ముడు—ఆయన కేవల దృష్టిచేత ప్రేరితుడనై, ఆయన సృష్టించినదానినే నేను సృష్టిగా విస్తరింపజేస్తాను; నేనూ ఆయనచేతనే సృష్టింపబడినవాడను.
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
నిర్గుణ విభువు భగవానుడు సత్త్వం, రజసం, తమసం అనే మూడు గుణాలను తన మాయాశక్తిచేత జగత్తు సృష్టి, స్థితి, లయార్థం స్వీకరిస్తాడు.
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
ఈ మూడు గుణాలు ద్రవ్య, జ్ఞానం, క్రియలుగా విస్తరించి, నిత్యముక్తుడైన జీవుణ్ని కార్య-కారణ బంధంలో పడేసి కర్తృత్వ బాధ్యతను మోపుతాయి.
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
ఓ బ్రాహ్మణ నారదా! ఈ అధోక్షజ భగవానుడు ఈ మూడు గుణలక్షణాల వలన జీవుల ఇంద్రియాలకు అందనివాడు; అయినా తన స్వలక్షణ గమనంతో తెలిసేవాడు, అందరికీ—నాకూ—ఈశ్వరుడు.
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
హే ఆత్మన్! మాయాధీశుడైన భగవానుడు తన స్వమాయాశక్తిచేత కాలం, కర్మ (జీవుల విధి) మరియు వారి స్వభావాన్ని సృష్టిస్తాడు; తన స్వతంత్ర ఇచ్ఛతో వాటిని ప్రదర్శించి మళ్లీ లయపరుస్తాడు.
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
ఆద్య పురుషుడు (కారణార్ణవశాయీ విష్ణువు) అవతరించిన తరువాత మహత్తత్త్వం ప్రాదుర్భవించింది. ఆపై కాలం వ్యక్తమైంది; కాలప్రవాహంలో స్వభావతః త్రిగుణవ్యత్యికరం, పరిణామం కలిగి, పురుషాధిష్ఠానమునుండి కర్మల జననం జరిగింది.
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
మహత్తత్త్వం కదిలి విక్షోభితమవడం వల్ల భౌతిక క్రియలు పుట్టుకొస్తాయి. మొదట రజస్సు–సత్త్వాల సంయోగంతో పరివర్తనం జరుగుతుంది; తరువాత తమోగుణ ప్రాధాన్యంతో ద్రవ్యం, దాని జ్ఞానం, మరియు ఆ జ్ఞానసంబంధ క్రియలు ప్రాదుర్భవిస్తాయి.
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
అది వికారం పొందుతూ ‘అహంకారం’ అని చెప్పబడింది; అది మూడు విధాలుగా ఏర్పడింది—వైకారికం, తైజసం, తామసం. ప్రభో, ఈ భేదం ద్రవ్యశక్తి, జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి అని ప్రసిద్ధం. నారదా, నీవు దీన్ని గ్రహించగల సమర్థుడవు.
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
తామస అహంకారం (భూతాది) వికారం పొందినప్పుడు పంచభూతాలలో మొదటిది అయిన ఆకాశం జన్మించింది. దాని సూక్ష్మమాత్ర ‘శబ్ద’ గుణం; అది ద్రష్టా–దృశ్య సంబంధానికి లింగంలా ఉంటుంది.
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ఆకాశం వికారం పొందగా స్పర్శగుణమున్న వాయువు జన్మించింది; పూర్వాన్వయంగా వాయువులో శబ్దమూ ఉండి, ప్రాణం, ఓజస్సు, సహం, బలం వంటి ఆధారతత్త్వాలు కూడా కలిగాయి. వాయువు వికారం పొందగా కాల–కర్మ–స్వభావానుసారంగా రూపగుణమున్న తేజస్సు పుట్టింది; దానిలో స్పర్శ, శబ్ద గుణాలూ ఉన్నాయి. తేజస్సు వికారం పొందగా రసాత్మకమైన జలం ప్రాదుర్భవించింది; దానిలో రూప, స్పర్శ, శబ్దమూ ఉన్నాయి. జలం విశేషంగా వికారం పొందగా గంధగుణమున్న పృథివి ఏర్పడింది; పూర్వాన్వయంగా రసం, స్పర్శ, శబ్దం, రూపం గుణాలతో కూడింది.
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ఆకాశ వికారం వల్ల స్పర్శగుణమున్న వాయువు పుట్టింది; పూర్వాన్వయంగా అందులో శబ్దమూ ఉండి, ప్రాణం, ఓజస్సు, సహం, బలం వ్యక్తమయ్యాయి. వాయువు వికారం కాల–కర్మ–స్వభావాల ప్రకారం తేజస్సు (అగ్ని) జన్మించింది; అది రూపంతో పాటు స్పర్శ, శబ్ద గుణాలు కలది. తేజస్సు వికారం వల్ల రసాత్మకమైన జలం ప్రదర్శితమైంది; అది రూప, స్పర్శ, ఘోష (నాద) గుణాలతో కూడింది. జల వికారం వల్ల భూమి గంధవతిగా ఏర్పడి, పూర్వవత్ రస, స్పర్శ, శబ్ద, రూప గుణాలతో సమృద్ధిగా నిలిచింది.
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
తేజస్సు వికారం వల్ల రసాత్మకమైన జలం ప్రదర్శితమైంది; పూర్వాన్వయంగా అది రూప, స్పర్శ మరియు ఘోష (నాద) గుణాలతో కూడింది.
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
జల వికారం వల్ల ప్రత్యేకంగా భూమి గంధవతిగా ఏర్పడింది; పూర్వాన్వయంగా అది రస, స్పర్శ, శబ్ద, రూప గుణాలతో కూడింది.
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
సత్త్వ (వైకారిక) నుండి మనస్సు జన్మించింది; అలాగే శరీరచలనాలను నియంత్రించే వైకారిక దశ దేవతలు ప్రదర్శితమయ్యారు—దిక్పాలకులు, వాయు, సూర్య, ప్రచేత (వరుణ), అశ్వినీకుమారులు, అగ్ని, ఇంద్ర, ఉపేంద్ర (వామన/విష్ణు), మిత్ర మరియు ప్రజాపతి (బ్రహ్మ).
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
రజోగుణం (తైజస) వికారం వల్ల పది ఇంద్రియాలు పుట్టాయి; అలాగే జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి, బుద్ధి మరియు ప్రాణం కూడా తైజస నుంచే వ్యక్తమయ్యాయి. అవి—చెవి, చర్మం, ముక్కు, కన్ను, నాలుక, వాక్కు, చేతులు, జననేంద్రియం, పాదాలు, పాయువు.
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
హే నారదా, బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడా! భూతాలు, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ప్రకృతి గుణాలు విడివిడిగా ఉన్నంతవరకు దేహాధార నిర్మాణం జరగదు.
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
అప్పుడు అవన్నీ భగవంతుని శక్తి ప్రేరణతో పరస్పరం ఏకమై, సత్-అసత్ అనే ప్రాథమిక-ద్వితీయ కారణాలను స్వీకరించి ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించాయి.
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
ఇలా వేల యుగసమూహాల వరకు ఆ బ్రహ్మాండాలు కారణజలంలో నిద్రించాయి; తరువాత కాలం, కర్మ, స్వభావానికి అధిష్ఠాత అయిన జీవేశ్వరుడు వాటిలో ప్రవేశించి నిర్జీవాన్ని సజీవం చేశాడు.
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
ఆ పురుషుడు (మహావిష్ణువు) కారణజలంలో శయనించి ఉన్నప్పటికీ అక్కడి నుంచే ప్రकटమై, అండాన్ని ఛేదించి హిరణ్యగర్భరూపంగా ప్రతి బ్రహ్మాండంలో ప్రవేశించి విరాట్రూపాన్ని ధరించాడు—వేల కాళ్లు, చేతులు, కన్నులు, ముఖాలు, శిరస్సులతో।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
మహామునులు ఈ విశ్వంలోని సమస్త లోకాలు భగవంతుని విరాట్దేహంలోని వివిధ అవయవాల ప్రకాశమేనని భావిస్తారు—కటి మొదలైన అవయవాల కింద ఏడు లోకాలు, జఘన మొదలైన అవయవాల పై ఏడు లోకాలు।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
భగవంతుని ముఖము బ్రాహ్మణులు, భుజములు క్షత్రియులు, తొడలు వైశ్యులు, పాదముల నుండి శూద్రులు జన్మించారు.
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
భూలోకాది అధోలోకాలు భగవంతుని పాదాలలో; భువర్లోకము ఆయన నాభిలో; స్వర్లోకము హృదయంలో; మహర్లోకము మహాత్ముని ఉరస్థలంలో స్థితమై ఉన్నాయి.
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
ప్రభువు విరాట్రూపంలో ఉరస్థల ముందుభాగం నుండి గ్రీవ వరకు జనలోకము, తపోలోకము; మస్తకంలో సత్యలోకము. అయితే బ్రహ్మలోకము (ఆధ్యాత్మిక ధామం) శాశ్వతము.
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
ప్రియ నారదా! పద్నాలుగు లోకాలలో ఏడు అధోలోకాలు ఉన్నాయి. ప్రభువు కటిలో అతల, తొడల్లో వితల, మోకాళ్లలో సుతల, కాళ్ల మోచేతుల భాగంలో తలాతల, మడమల్లో మహాతల, పాదాల పైభాగంలో రసాతల, పాదతలంలో పాతాళం స్థితమై ఉన్నాయి. ఇలా విరాట్పురుషుడు లోకమయుడు.
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
ప్రియ నారదా! పద్నాలుగు లోకాలలో ఏడు అధోలోకాలు ఉన్నాయి. ప్రభువు కటిలో అతల, తొడల్లో వితల, మోకాళ్లలో సుతల, కాళ్ల మోచేతుల భాగంలో తలాతల, మడమల్లో మహాతల, పాదాల పైభాగంలో రసాతల, పాదతలంలో పాతాళం స్థితమై ఉన్నాయి. ఇలా విరాట్పురుషుడు లోకమయుడు.
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
కొంతమంది సమస్త లోకవ్యవస్థను మూడు భాగాలుగా విభజిస్తారు—పాదాల వరకు భూలోకం, నాభి వద్ద భువర్లోకం, వక్షస్థలం నుండి శిరస్సు వరకు స్వర్లోకం; ఇదే లోకకల్పన।
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.