Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
శుకదేవుడు పరిషిత్తునికి, మరణసీమలో ఉన్నవారికి అవసరమైన ఉపదేశానికి సమాధానం చెప్పబడిందని ధృవీకరిస్తాడు. తరువాత కోరికలతో నడిచే వైదిక ఆరాధనను వివరిస్తాడు—బలం, సంతానం, ధనం, యశస్సు, సౌందర్యం, దీర్ఘాయువు, రాజ్యం, స్వర్గారోహణం వంటి ఫలాల కోసం వివిధ దేవతలను ఆశ్రయిస్తారు; ఇది కామం (భౌతిక ప్రేరణ) యొక్క అనేక మార్గాలను చూపే నిర్ధారణ జాబితా. ఆపై అధ్యాయం మలుపు తిరుగుతుంది—ఆధ్యాత్మిక అభివృద్ధికి విష్ణువును లేదా ఆయన భక్తుని పూజించాలి; కోరికలతో ఉన్నవాడు, నిర్కాముడు, మోక్షార్థి—ఉదారబుద్ధి గలవారెవరైనా కేవలం పరమ పురుషుడైన భగవంతునినే భజించాలి. శుద్ధభక్తసంగంతో భగవంతునిపై స్థిరమైన ఆకర్షణే పరమసిద్ధి, హరి జ్ఞానం గుణతరంగాలను నిలిపేదే అని చెప్పబడింది. నైమిషారణ్య సంభాషణలో శౌనకుడు సూతుని కొనసాగించమని కోరుతూ—ఆయుష్షు క్షీణించునప్పుడు హరికథే కాలానికి శ్రేష్ఠ వినియోగం; శ్రవణ-కీర్తనలేని జీవితం ఆధ్యాత్మికంగా మృతసమానమని నిందిస్తాడు. ఇలా కర్మవర్గీకరణ నుండి ఏకాంతభక్తికి మార్గం చూపి, ప్రభువు స్మరణపై తదుపరి ప్రశ్నలకు పునాది వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి అన్నారు: ఓ మహారాజ పరిష్కిత్, మరణ ద్వారంలో నిలిచిన జ్ఞానవంతుడైన మనిషి కర్తవ్యమేమిటో మీరు నన్ను అడిగినట్లే, నేను దానికి ఈ విధంగా సమాధానం చెప్పాను।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
బ్రహ్మతేజస్సును కోరుకునేవారు వేదాలకు అధిపతిని (బ్రహ్మ లేదా బృహస్పతిని) పూజించాలి; ఇంద్రియ సుఖాలను కోరుకునేవారు ఇంద్రుని, మరియు సంతానాన్ని కోరుకునేవారు ప్రజాపతులను పూజించాలి.
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకునేవారు మాయాదేవిని (దుర్గను), తేజస్సును కోరుకునేవారు అగ్నిదేవుని, ధనాన్ని కోరుకునేవారు వసువులను, మరియు వీరత్వాన్ని కోరుకునేవారు రుద్రులను పూజించాలి.
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ఆహార ధాన్యాలను కోరుకునేవారు అదితిని, స్వర్గలోకాలను కోరుకునేవారు అదితి పుత్రులను (దేవతలను) పూజించాలి. రాజ్యాన్ని కోరుకునేవారు విశ్వదేవులను, మరియు ప్రజలలో కీర్తిని కోరుకునేవారు సాధ్యదేవతలను పూజించాలి.
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
దీర్ఘాయువును కోరుకునేవారు అశ్వినీకుమారులను, బలమైన శరీరాన్ని కోరుకునేవారు భూదేవిని (ఇల) పూజించాలి. తమ పదవిలో స్థిరత్వాన్ని కోరుకునేవారు ఆకాశం మరియు భూమిని (రోదసి) పూజించాలి.
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
సౌందర్యాన్ని కోరుకునేవారు గంధర్వులను, మంచి భార్యను కోరుకునేవారు అప్సరసలను మరియు ఊర్వశిని పూజించాలి. అందరిపై ఆధిపత్యాన్ని కోరుకునేవారు విశ్వానికి అధిపతి అయిన బ్రహ్మదేవుని పూజించాలి.
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
బ్రహ్మతేజస్సు కోరువాడు బ్రహ్మణః-పతిని ఆరాధించాలి; ఇంద్రియసుఖం కోరువాడు ఇంద్రుని; సంతానం కోరువాడు ప్రజాపతులను. శ్రీ-సంపద కోరువాడు దేవీ మాయా (దుర్గ)ను; తేజస్సు కోరువాడు అగ్నిని; ధనం కోరువాడు వసువులను; వీర్య-పరాక్రమం కోరువాడు రుద్రులను. ధాన్యసంపద కోసం అదితిని; స్వర్గప్రాప్తి కోసం అదితి పుత్రులను; రాజ్యకాంక్షకు విశ్వదేవులను; ప్రజాప్రియతకు సాధ్యదేవులను. దీర్ఘాయుష్కోసం అశ్వినీకుమారులను; పుష్టదేహం కోసం భూమిని; స్థిరపదవికోసం ద్యావా-పృథివిని. సౌందర్యం కోసం గంధర్వులను; సతీమణి కోసం అప్సర ఉర్వశిని; ఆధిపత్యం కోసం పరమేష్ఠి బ్రహ్మను. యశస్సుకోసం భగవంతుని యజ్ఞాన్ని; కోశసంపద కోసం ప్రచేతస (వరుణ)ను; విద్య కోసం గిరీశ శివుని; దాంపత్యసుఖం కోసం సతి ఉమను ఆరాధించాలి।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
ధర్మం మరియు పరమార్థం కోసం ఉత్తమశ్లోక భగవంతుని ఆరాధించాలి; వంశరక్షణ, కులవృద్ధి కోసం పితృదేవతలను పూజించాలి. రక్షణ కోరువాడు పుణ్యజనులను, ఓజస్సు కోరువాడు మరుద్గణాలను ఆరాధించాలి।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
రాజ్యాధికారం కోరువాడు మనువులను ఆరాధించాలి; శత్రువిజయం కోసం అభిచారం చేయువాడు నిరృతి దేవతను ఆరాధించాలి. భోగకాంక్ష గలవాడు సోముని పూజించాలి; కానీ నిష్కాముడు పరమపురుష భగవంతుని ఆరాధించాలి।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
నిష్కాముడైనా, సర్వకామాలతో నిండినవాడైనా, లేదా మోక్షకాంక్ష కలవాడైనా—ఉదారబుద్ధి గలవాడు తీవ్రమైన భక్తియోగంతో పరమపురుష భగవంతుని ఆరాధించాలి।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
ఇక్కడ యజ్ఞాది ఆరాధనలు చేయువారికి పరమశ్రేయస్సు ఇదే—భాగవతుడు (శుద్ధభక్తుడు) సాంగత్యం వల్ల భగవంతునిపై అచలమైన, స్వయంభూత ప్రేమభావం ఉదయించుట।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
హరితో సంబంధమైన జ్ఞానం గుణాల అలల చక్రాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేస్తుంది. గుణాసక్తి లేనందున అది ఆత్మను ప్రసన్నం చేస్తుంది, కైవల్యమార్గానికీ సమ్మతమే; మరి హరికథలపై రతి ఎవరు చేయరు?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
శౌనకుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పినదంతా విని భరతశ్రేష్ఠుడు రాజా పరీక్షితుడు మళ్లీ కవి-ఋషి, వ్యాసపుత్రుడు శ్రీ శుకదేవ గోస్వామిని ఏమి అడిగాడు?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
ఓ విద్వాన్ సూతా! మేము వినాలని ఆతురంగా ఉన్నాము; దయచేసి దీనిని మరింత వివరించండి. హరికథకు దారితీసే విషయాలు సత్పురుషుల సభలో నిశ్చయంగా చర్చించబడాలి.
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
పాండవ వంశస్థుడు మహారథుడు రాజా పరీక్షితుడు నిజమైన భాగవతుడు. చిన్ననాట నుంచే బొమ్మలతో ఆడుతూ కుటుంబదేవత పూజను అనుకరిస్తూ శ్రీకృష్ణుని ఆరాధించేవాడు.
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
వ్యాసపుత్రుడు శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పరిపూర్ణ జ్ఞానంతో కూడినవాడు, వాసుదేవపరాయణ మహాభక్తుడు. అందువల్ల సత్పురుషుల సమాగమంలో ఉరుగాయుడు—మహిమతో కీర్తింపబడే శ్రీకృష్ణుని—గుణాలే చర్చకు వస్తాయి.
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
ఉదయించి అస్తమించే సూర్యుడు అందరి ఆయుష్షును హరిస్తాడు; కానీ ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని కథావార్తలతో క్షణాన్ని నింపినవాడి కాలం వృథా కాదు।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
చెట్లు జీవించవా? కమ్మరి భస్త్రాలు శ్వాసించవా? గ్రామంలోని ఇతర పశువులు తినవా, వీర్యాన్ని విడిచిపెట్టవా?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
కుక్క, పంది, ఒంటె, గాడిదల వంటి వారు, గదాగ్రజుడైన శ్రీకృష్ణుని నామలీలలు ఎప్పుడూ చెవిలో పడనివాడిని ప్రశంసిస్తారు; అటువంటి మనిషి నిజానికి పశువే।
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
ఉరుక్రముడైన భగవంతుని పరాక్రమాలను చెవుల్లో వినని వాడు, ఉరుగాయుడైన ప్రభువు గాథలను గట్టిగా పాడని వాడు—అతని చెవులు పాము బిళ్లల వంటివి, నాలుక కప్ప నాలుక వంటిది.
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
పట్టు పాగడి, కిరీటంతో అలంకరించిన తల కూడా ముకుందునికి నమస్కరించకపోతే అది భారమే; మెరిసే బంగారు కంకణాలు ఉన్న చేతులు కూడా హరిని సేవించకపోతే శవహస్తాలే.
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
విష్ణువుని రూప-నామ-గుణాది లింగాలను దర్శించని వారి కన్నులు నెమలి ఈకలపై ఉన్న కన్నుల్లాంటివి; హరిని స్మరించే పుణ్యక్షేత్రాలకు నడవని వారి పాదాలు చెట్టు కాండాల్లా భావించబడతాయి।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
భగవద్భక్తుని పాదధూళిని ఎప్పుడూ శిరస్సుపై పొందని మానవుడు జీవించి ఉన్న శవమే; అలాగే శ్రీవిష్ణు పదపద్మాల తులసి సువాసనను ఎరుగని వాడు శ్వాసిస్తున్నా శవమే।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
ఏకాగ్రంగా హరినామాన్ని జపించినప్పటికీ మార్పు చెందని హృదయం నిజంగా ఉక్కులా కఠినమైనది; పరవశత వచ్చినప్పుడు కన్నీళ్లు రాకపోవడం, రోమాంచం కలగకపోవడం దాని లక్షణం।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
ఓ సూత గోస్వామీ, మీరు భాగవతప్రధానులు; మీ వాక్యాలు మా మనస్సుకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి. దయచేసి ఆత్మవిద్యలో నిపుణుడైన మహాభక్తుడు శుకదేవ గోస్వామి, సద్విధంగా ప్రశ్నించబడినప్పుడు మహారాజు పరీక్షిత్తుకు చెప్పినదానిని మాకు వివరించండి।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.