Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—శ్రీమద్భాగవతంలో పది లక్షణాలు ఉన్నాయి: సర్గము, విసర్గము, స్థానం, భగవంతుని పోషణ, ఊతులు (ప్రవృత్తులు), మన్వంతరాలు, ఈశానుకథ, నిరోధము, ముక్తి, ఆశ్రయము (పరమ తత్త్వము)।

Verse 2

दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥

దశమమైన ఆశ్రయ-తత్త్వం యొక్క విశుద్ధతను స్పష్టపరచుటకై, మిగిలిన తొమ్మిది లక్షణాల సూచనలను మహాత్ములు కొన్నిసార్లు శ్రుతి ఆధారంగా, కొన్నిసార్లు తర్కార్థంగా, మరికొన్నిసార్లు సంక్షేపంగా సులభంగా వివరిస్తారు।

Verse 3

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥

పంచభూతాలు, పంచతన్మాత్రలు, పంచజ్ఞానేంద్రియాలు మరియు మనస్సు—ఈ పదహారు పదార్థాల ఆదిసృష్టి ‘సర్గం’; బ్రహ్మదేవుని ద్వారా గుణవైషమ్యమునుండి కలిగే తదుపరి సృష్టి ‘విసర్గం’ (పౌరుష సృష్టి) అని చెప్పబడింది।

Verse 4

स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥

జీవుల సరైన స్థితి ‘వైకుంఠవిజయం’—భగవంతుని నియమాలకు లోబడి శాంతిని పొందుట; పోషణ ఆయన అనుగ్రహము. మన్వంతరాలు సద్ధర్మ నియమాలు, ఊతులు కర్మవాసన—ఫలాసక్తి—నుండి పుట్టే ప్రేరణలు।

Verse 5

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥

భగవాన్ హరి అవతారాల లీలాచరిత్రమును, అలాగే ఆయనను అనుసరించే మహాభక్తుల కార్యాచరణను—ఇవే ‘ఈశకథ’గా చెప్పబడతాయి; ఇవి అనేక ఉపాఖ్యానాలతో విస్తరించబడతాయి।

Verse 6

निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥

నిరోధము అనగా జీవుడు తన బద్ధప్రవృత్తి మరియు శక్తులతో కూడి మహావిష్ణువు యోగనిద్రలో లయమగుట; ఇదే జగత్‌ప్రపంచ సంహారము. ముక్తి అనగా స్థూల‑సూక్ష్మ దేహాలను విడిచి జీవుడు తన స్వరూపంలో నిత్యంగా స్థితిచెందుట.

Verse 7

आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥

సృష్టి యొక్క ఆభాసము, దాని ఆశ్రయము మరియు దాని నిరోధము—ఇవన్నీ యేనివలన నిర్ణయించబడతాయో, ఆయనే ఆశ్రయుడు. ఆయనే పరబ్రహ్మ, పరమాత్మ అని కీర్తింపబడెను; ఆయనే పరమ సత్యము, సర్వకారణము.

Verse 8

योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥

ఇంద్రియ సాధనాలతో కూడిన జీవుడు అధ్యాత్మిక పురుషుడు. ఇంద్రియాలను నియంత్రించే అధిష్ఠాతృ దేవత అధిదైవిక. ఆ రెండింటి సంయోగ‑విచ్ఛేదముగా కనిపించే స్థూల దేహధారి అధిభౌతిక పురుషుడు.

Verse 9

एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥

ఈ మూడు స్థితులలో ఒకటి లేకపోతే మరొకటి గ్రహించబడదు; ఈ త్రయం పరస్పరాశ్రితము. అయితే వీటన్నిటినీ సాక్షిగా దర్శించి ‘ఆశ్రయానికి కూడా ఆశ్రయము’ అయిన పరమాత్మ స్వతంత్రుడు; ఆయనే పరమాశ్రయుడు.

Verse 10

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥

మహావిష్ణురూప పురుషుడు కారణసముద్రం నుండి బయలుదేరి బ్రహ్మాండాలను వేరు చేసి, ప్రతి బ్రహ్మాండంలో శయనస్థానాన్ని కోరుతూ పవిత్ర గర్భోదక జలాన్ని సృష్టించి అందులో ప్రవేశించాడు.

Verse 11

तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥

భగవంతుడు తన సృష్టించిన జలాలలో సహస్ర సంవత్సరాలు నివసించాడు. పరమ పురుషుని నుండి ఉద్భవించిన జలము ‘నార’ అని, ఆ జలంపై శయనించుటవలన ఆయన ‘నారాయణుడు’ అని ప్రసిద్ధి.

Verse 12

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥

ద్రవ్యము, కర్మ, కాలము, స్వభావము (గుణములు) మరియు జీవులు—ఇవన్నీ ఆయన అనుగ్రహమువలననే ఉంటాయి; ఆయన ఉపేక్షించగానే క్షణంలోనే అవి లయమవుతాయి.

Verse 13

एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥

ఏకైక ప్రభువు యోగనిద్ర శయ్య నుండి లేచి, నానావిధ సృష్టిని వ్యక్తం చేయాలనే సంకల్పంతో, తన మాయాశక్తి ద్వారా స్వర్ణవర్ణమైన పౌరుష వీర్యాన్ని మూడు విధాలుగా సృష్టించాడు.

Verse 14

अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥

ప్రభువు యొక్క ఒకే పౌరుష శక్తి అధిదైవ, అధ్యాత్మ, అధిభూత అని మూడు భాగాలుగా విభజించబడుతుంది; అది ఎలా అనేది నన్ను విను.

Verse 15

अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥

ప్రకటమైన మహావిష్ణువు యొక్క దివ్య శరీరాంతర్గత ఆకాశం నుండి, ఆయన చలనచేష్టల వలన, ఇంద్రియశక్తి, మానసిక సామర్థ్యం, శారీరక బలం పుట్టాయి; తదుపరి మహా ప్రాణము—సమస్త జీవశక్తికి మూలము—ఉద్భవించింది.

Verse 16

अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥

రాజుని అనుచరులు తమ ప్రభువును అనుసరించినట్లే, సమష్టి ప్రాణశక్తి కదిలినప్పుడు సమస్త జీవులు కదులుతారు; అది ప్రయత్నం ఆపినప్పుడు అందరి ఇంద్రియక్రియలు కూడా నిలిచిపోతాయి।

Verse 17

प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्‍मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥

విరాట్-పురుషుని ప్రాణచలనంతో ఆకలి, దాహం ఉద్భవించాయి; ఆయన త్రాగాలని, తినాలని కోరగానే నోరు తెరచి ప్రత్యక్షమైంది।

Verse 18

मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥

నోటి నుండి తాలువు ప్రత్యక్షమైంది, అక్కడే నాలుక కూడా జన్మించింది; ఆపై నాలుక ఆస్వాదించేందుకు నానావిధ రుచులు ఉద్భవించాయి।

Verse 19

विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥

పరముడు మాట్లాడాలని కోరగానే నోటి నుండి వాక్కు ధ్వనించింది; ఆ నోటి నుండే నియంత్రక దేవత అయిన అగ్ని కూడా ప్రదర్శితమైంది. అయితే ఆయన జలంలో శయనించి ఉన్నప్పుడు ఈ కార్యాలు చాలాకాలం నిలిపివేయబడ్డాయి।

Verse 20

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥

తదుపరి పరమ పురుషుడు వాసనలను వాసన చూడాలని కోరగానే నాసారంధ్రాలు, శ్వాస-ప్రశ్వాసం ఉద్భవించాయి; ఘ్రాణేంద్రియం, గంధాలు ఏర్పడ్డాయి మరియు గంధాన్ని మోసే వాయుదేవత కూడా ప్రత్యక్షమయ్యాడు।

Verse 21

यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिद‍ृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥

అన్నీ అంధకారంలో ఉన్నప్పుడు, భగవంతుడు తనను తాను మరియు సృష్టిని చూడాలని కోరాడు. అప్పుడు నేత్రాలు ప్రాకట్యమయ్యాయి; సూర్యుడు జ్యోతిదేవతగా, దృష్టిశక్తి మరియు దర్శనవిషయమూ వెలిసాయి.

Verse 22

बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥

మహర్షులు ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరినప్పుడు, భగవంతునిలో వినాలనే సంకల్పం ఉద్భవించింది. అప్పుడు చెవులు ప్రాకట్యమయ్యాయి; దిక్కులు అధిష్ఠాత్రి, శ్రవణశక్తి మరియు శ్రవ్యవిషయమూ వెలిసాయి.

Verse 23

वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥

పదార్థంలోని మృదుత్వం-కఠినత్వం, తేలిక-భారం, వేడి-చలి వంటి లక్షణాలను అనుభవించాలనే కోరిక కలిగినప్పుడు, స్పర్శాధారం అయిన చర్మం ప్రాకట్యమైంది; చర్మరంధ్రాలు, శరీరరోమాలు మరియు వాటి అధిష్ఠాతలు (వృక్షదేవతలు) కూడా ఉద్భవించాయి. చర్మం లోపల బయట వాయువు ఆవరణగా ఉండి స్పర్శగుణం స్పష్టమైంది.

Verse 24

हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥

తర్వాత పరమపురుషుడు నానావిధమైన కార్యాలు చేయాలని కోరినప్పుడు, ఆయన రెండు చేతులు ప్రాకట్యమయ్యాయి. అలాగే చేతుల బలం, స్వర్గదేవుడు ఇంద్రుడు మరియు రెండింటిపై ఆధారపడే క్రియలు (గ్రహణం మొదలైనవి) కూడా వెలిసాయి.

Verse 25

गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्‍भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥

తర్వాత గమనాన్ని నియంత్రించాలని కోరినందున ఆయన పాదాలు ప్రాకట్యమయ్యాయి; పాదాల నుండి విష్ణు అనే అధిష్ఠాత దేవుడు ఉద్భవించాడు. ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించుటవలన మనుష్యులు తమ తమ కర్మలతో యజ్ఞంలో హవిని అర్పిస్తూ నిమగ్నమై ఉంటారు.

Verse 26

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥

అప్పుడు కామసుఖం, సంతానోత్పత్తి మరియు దివ్య అమృతాస్వాదం కోసం భగవాన్ ఉపస్థం/శిశ్నాన్ని ప్రదర్శించాడు; కామవిషయం మరియు ప్రజాపతి అధిదేవత—ఇద్దరూ దాని ఆశ్రయంలోనే ఉన్నారు।

Verse 27

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥

తర్వాత భగవాన్ భక్ష్యాల మలాన్ని విసర్జించాలనుకున్నప్పుడు గుదం మరియు పాయు ఇంద్రియం ప్రదర్శితమయ్యాయి; వాటి అధిదేవత మిత్రుడూ ప్రాకట్యమయ్యాడు. ఇంద్రియమూ విసర్జ్య పదార్థమూ రెండూ అతని ఆశ్రయంలోనే ఉన్నాయి।

Verse 28

आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥

తర్వాత ఒక దేహం నుంచి మరొక దేహానికి వెళ్లాలనే సంకల్పం కలిగినప్పుడు నాభిద్వారం, అపానవాయువు మరియు మృతి కలిసి సృష్టించబడ్డాయి; నాభి మృతి మరియు విభజనశక్తి—ఇవిరండింటికీ ఆశ్రయం।

Verse 29

आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥

ఆహారం మరియు పానీయాన్ని స్వీకరించాలనే కోరికతో ఉదరం, ఆంత్రాలు మరియు నాడులు ప్రదర్శితమయ్యాయి; నదులు, సముద్రాలు వాటి తృప్తి మరియు పోషణకు ఆధారమయ్యాయి।

Verse 30

निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥

తన స్వీయ ఆత్మమాయా లీలలను ధ్యానించాలనే కోరిక కలిగినప్పుడు హృదయం ప్రదర్శితమైంది; ఆపై మనస్సు, చంద్రుడు (మనస్సు అధిదేవుడు), సంకల్పం మరియు కామం కూడా ప్రాకట్యమయ్యాయి।

Verse 31

त्वक्‍चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥

చర్మపు పలుచని పొర, చర్మం, మాంసం, రక్తం, మేదస్సు, మజ్జ, ఎముక—ఈ ఏడు ధాతువులు భూమి, జలం, అగ్ని మయమైనవి; ప్రాణం ఆకాశం, జలం, వాయువుల వల్ల ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 32

गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥

ఇంద్రియాలు గుణాత్మకమైనవి; గుణాలు భూతాది (అహంకారం) నుండి పుట్టినవి. మనస్సు సమస్త వికారాల ఆశ్రయం; బుద్ధి వివేచన-జ్ఞానరూపిణి.

Verse 33

एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥

ఇలా నేను నీకు భగవంతుని స్థూలరూపాన్ని వివరించాను; అది మహీ మొదలైన ఎనిమిది ఆవరణాలతో బయట నుంచి కప్పబడి ఉంది।

Verse 34

अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्‍मनस: परम् ॥ ३४ ॥

దీనికి ఆపై అత్యంత సూక్ష్మమైన, అవ్యక్తమైన, నిర్విశేష తత్త్వం ఉంది—దానికి ఆది లేదు, మధ్య లేదు, అంతం లేదు; అది నిత్యం, వాక్కు మరియు మనస్సుకు అతీతం।

Verse 35

अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥

నేను భౌతిక దృష్టితో వర్ణించిన భగవంతుని ఈ రెండు రూపాలను—ఆయనను నిజంగా తెలిసిన శుద్ధ భక్తులు మాయాసృష్టమని భావించి రెండింటినీ స్వీకరించరు।

Verse 36

स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥

ఆ భగవంతుడు బ్రహ్మరూపాన్ని ధరించి తన దివ్య నామ-రూప-గుణ-లీలలు, పరివారము మరియు వైవిధ్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు; తాను అకర్తయైనప్పటికీ కార్యాలలో నిమగ్నుడై ఉన్నట్లు కనిపిస్తాడు।

Verse 37

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ఓ రాజా, ప్రజాపతులు, మనువులు, దేవతలు, ఋషులు, పితృగణాలు, సిద్ధ-చారణ-గంధర్వులు, విద్యాధరులు, అసురులు, గుహ్యకులు, కిన్నరులు, అప్సరసలు, నాగ-సర్పులు, కింపురుషులు, మనుష్యులు, మాతృలోకవాసులు, రాక్షసులు, పిశాచులు, ప్రేత-భూత-వినాయకులు, కూష్మాండులు, ఉన్మాదులు, వేతాళులు, యాతుధానులు, గ్రహాదులు—ఇవన్నీ పరమేశ్వరుడు పూర్వకర్మానుసారం సృష్టిస్తాడు।

Verse 38

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ఓ రాజా, కిన్నర-అప్సరసలు, నాగ-సర్పులు, కింపురుషులు, మనుష్యులు, మాతృలోకవాసులు, రాక్షస-పిశాచులు మరియు ప్రేత-భూత-వినాయకులు—ఇవన్నీ పరమేశ్వరుడు పూర్వకర్మానుసారం సృష్టిస్తాడు।

Verse 39

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ఓ రాజా, కూష్మాండులు, ఉన్మాదులు, వేతాళులు, యాతుధానులు, గ్రహాలు; అలాగే పక్షులు, మృగాలు, పశువులు, వృక్షాలు, పర్వతాలు, సరిసృపాలు—ఇవన్నీ పరమేశ్వరుడు కర్మానుసారం సృష్టిస్తాడు।

Verse 40

प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥

ఓ రాజా, జల-స్థల-నభాలలో నివసించే ఇతర జీవులు—ద్వివిధ, చతుర్విధ, శుభ-అశుభ-మిశ్ర స్థితులలో ఉన్నవారు—ఇవి కర్మగతులు; వారు అందరూ తమ పూర్వకర్మానుసారం పరమేశ్వరునిచే సృష్టింపబడతారు।

Verse 41

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥

సత్త్వం, రజసం, తమసం అనే మూడు గుణాల భేదం వల్ల దేవతలు, మనుష్యులు, నరకీయ జీవులు ఏర్పడతారు. ఓ రాజా, ఒక్కో గుణం కూడా మిగతా రెండింటి మిశ్రమంతో మూడుగా విభజింపబడుతుంది; ఒక గుణం ఇతర రెండిచేత కప్పబడితే జీవుని గతి, స్వభావం తదనుగుణంగా మారుతాయి.

Verse 42

स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्‍नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥

ఆయనే జగద్ధాత అయిన భగవంతుడు, ధర్మరూపాన్ని ధరించినవాడు. సృష్టిని స్థాపించి, తిర్యక్‌, మనుష్య, సురాది రూపాల ద్వారా విశ్వాన్ని పోషిస్తూ, అవతారములుగా వచ్చి బద్ధజీవులను తిరిగి రక్షిస్తాడు.

Verse 43

तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥

తర్వాత కల్పాంతంలో భగవంతుడు కాలాగ్ని-రుద్ర స్వరూపుడై తన సృష్టినైన ఈ జగత్తును కాలం వచ్చినప్పుడు సంహరిస్తాడు; గాలి మేఘసమూహాన్ని చెదరగొట్టినట్లుగా.

Verse 44

इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥

ఇలా భగవత్తముడైన భగవంతుని కార్యాలు వర్ణించబడ్డాయి. అయితే శుద్ధభక్తులు ఈ లక్షణాలకన్నా అతీతంగా, మరింత మహిమగల దివ్య దర్శనాన్ని పొందటానికి అర్హులు.

Verse 45

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥

పరమేశ్వరునికి సృష్టి-ప్రళయాది కార్యాలలో ప్రత్యక్ష కర్తృత్వం అనుసంధానించబడదు. వేదాలలో ఆయన ప్రత్యక్ష జోక్యం అని చెప్పబడింది, అది ‘ప్రకృతే కర్త’ అనే భావాన్ని ఖండించుటకే; అది మాయచే ఆరోపితమైన వివరణ.

Verse 46

अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥

ఇది బ్రహ్మదేవుని ఒక దినకాలంలో సృష్టి-ప్రళయ ప్రక్రియకు సంక్షిప్త నియమవిధానం. ఇదే సాధారణ విధి ప్రకృత మరియు వైకృత సర్గాలకు వర్తిస్తుంది; మహత్తత్త్వ సృష్టిలో ప్రకృతి వ్యాప్తి-విసర్జన కూడా ఇదే నియమానుసారం జరుగుతుంది.

Verse 47

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श‍ृणु ॥ ४७ ॥

ఓ రాజా, కాల పరిమాణాన్ని మరియు దాని స్థూల-సూక్ష్మ లక్షణరూపాలను నేను తగిన సమయంలో వివరించెదను; అయితే ఇప్పుడైతే పాద్మ-కల్పాన్ని వినుము.

Verse 48

शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥

శౌనక ఋషి పలికెను—ఓ సూతా, మీరు మాకు ముందుగా చెప్పినట్లు భాగవతోత్తముడైన విదురుడు (క్షత్తా) విడిచిపెట్టుటకు అత్యంత కష్టమైన బంధువులను త్యజించి భూమిపైని తీర్థస్థలాలను సంచరించాడు. అందువల్ల ఇప్పుడు నేను విదురుని విషయమై ప్రశ్నిస్తున్నాను.

Verse 49

क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥

శౌనక ఋషి పలికెను—ఓ సౌమ్యా, విదురుడు (క్షత్తా) మరియు కౌశారవి మైత్రేయుని మధ్య జరిగిన అధ్యాత్మసంబంధ సంభాషణ ఏమిటో, విదురుడు ఏమి ప్రశ్నించాడో, మైత్రేయుడు ఏ తత్త్వాన్ని సమాధానంగా చెప్పాడో మాకు చెప్పుము. అలాగే విదురుడు బంధువులను త్యజించిన కారణం ఏమిటో, మళ్లీ ఇంటికి ఎందుకు వచ్చాడో, తీర్థస్థలాలలో అతడు చేసిన ఆచరణలేమిటో కూడా వివరించుము.

Verse 50

क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥

ఓ సౌమ్యా, విదురుని సమస్త కార్యాచరణలను మాకు చెప్పుము—అతడు బంధువులను త్యజించిన కారణం ఏమిటో, ఎలా మళ్లీ ఇంటికి వచ్చాడో, తీర్థస్థలాలలో అతడు ఏ ఆచరణలు చేశాడో; అలాగే మైత్రేయుని ఉపదేశసారాన్ని కూడా యథార్థంగా వివరించుము.

Verse 51

सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये श‍ृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥

శ్రీ సూత గోస్వామి పలికెను—రాజా పరీక్షితుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు మహాముని చెప్పిన విషయాలనే, ప్రశ్నానుసారంగా క్రమంగా నేను మీకు వివరిస్తాను; శ్రద్ధగా వినండి।