Adhyaya 1

Verse 1

श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు చెప్పెను—హే రాజా, నీ ప్రశ్న అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది, లోకహితకరమైనది. వినవలసిన విషయాలలో ఇది పరమమైనది; ఆత్మజ్ఞులు దీనిని సమ్మతిస్తారు।

Verse 2

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥

హే రాజేంద్రా, ఆత్మతత్త్వాన్ని చూడని, గృహమేధులుగా గృహాసక్తిలో మునిగిన వారికి మనుష్యలోకంలో వినవలసిన మొదలైన విషయాలు వేలకొద్దీ ఉంటాయి।

Verse 3

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥

హే రాజన్, ఇలాంటి అసూయగల గృహస్థుని ఆయుష్షు రాత్రి నిద్రలో గానీ విషయభోగంలో గానీ హరించబడుతుంది; పగలు ధనార్జనలో గానీ కుటుంబపోషణలో గానీ గడుస్తుంది।

Verse 4

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥

దేహం, సంతానం, భార్య మొదలైన నశ్వరమైన ‘ఆత్మసైన్య’ంపై మమకారంతో ఆత్మతత్త్వం లేని వారు జీవనసమస్యలను విచారించరు; అనుభవం ఉన్నా తమ అనివార్య నాశనాన్ని చూచినా చూడరు।

Verse 5

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥

కాబట్టి హే భారతవంశజా, అభయం (దుఃఖనివృత్తి) కోరువాడు సర్వాత్ముడు, ఈశ్వరుడు, భగవాన్ హరిని శ్రవణం చేయాలి, కీర్తించాలి, స్మరించాలి।

Verse 6

एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥

సాంఖ్యజ్ఞానం, యోగసాధన లేదా స్వధర్మంలో పరిపూర్ణ నిష్ఠ—ఏ మార్గమైనా మానవజన్మ యొక్క పరమ లాభం ఇదే: అంత్యకాలంలో నారాయణుని స్మృతి కలగడం।

Verse 7

प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥

హే రాజా పరీక్షిత్, సాధారణంగా విధి-నిషేధాలకు అతీతంగా, నిర్గుణస్థితిలో ఉన్న మునులు కూడా హరి మహిమలను వర్ణించడంలో ఆనందిస్తారు।

Verse 8

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥

ద్వాపరయుగాంతంలో నేను బ్రహ్మసమ్మితమైన ‘భాగవతం’ అనే ఈ మహాపురాణాన్ని నా తండ్రి శ్రీ ద్వైపాయన వ్యాసదేవుని వద్ద అధ్యయనం చేసితిని।

Verse 9

परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥

ఓ రాజర్షీ! నేను నిర్గుణ తత్త్వంలో పరిపూర్ణంగా స్థితుడనైనప్పటికీ, ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుని లీలావర్ణన నా చిత్తాన్ని ఆకర్షించింది; ఆ కథనమే నేను అధ్యయనం చేసితిని।

Verse 10

तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥

అదే శ్రీమద్భాగవతాన్ని నేను మీకు ఉపదేశించుదును; మీరు మహాపౌరుషిక భక్తుడు. శ్రద్ధతో గౌరవంతో వినువారికి ముకుందునందు శాశ్వతమైన మతి త్వరగా స్థిరపడును।

Verse 11

एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥

ఓ నృపా! విరక్తులకైనా, భోగాకాంక్షులకైనా, జ్ఞానతృప్త యోగులకైనా—అందరికీ సందేహరహితమైన, భయరహితమైన సిద్ధిమార్గం హరినామానుకీర్తనమే అని నిర్ణయించబడింది।

Verse 12

किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥

ప్రమాదంలో కాలం వృథా చేసుకునేవానికి ఇక్కడ అనుభవం లేని అనేక సంవత్సరాల వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? శ్రేయస్సుకు దారి చూపే ఒక జాగృత క్షణమే శ్రేష్ఠం।

Verse 13

खट्‍वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥

ఖట్వాంగుడు అనే రాజర్షి తన ఆయుష్షు కేవలం ఒక ముహూర్తమే మిగిలిందని తెలిసిన వెంటనే, సమస్త భౌతిక కార్యాలను విడిచి అభయప్రదుడైన భగవాన్ హరిని శరణు పొందాడు।

Verse 14

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥

కౌరవ పరীক্ষితా! ఇప్పుడు నీ జీవితం ఏడు రోజులకు పరిమితం; కాబట్టి ఈ కాలంలో పరలోక శ్రేయస్సుకు అవసరమైన సమస్తాన్ని సిద్ధం చేసి ఆచరించు।

Verse 15

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥

జీవితాంత్యంలో మరణం సమీపించినప్పుడు మనిషి భయపడకుండా ధైర్యంగా ఉండాలి; అలాగే అసంగమనే శస్త్రంతో దేహంపై, దేహసంబంధమైన వాటిపై ఉన్న ఆసక్తి మరియు కోరికలను కోసివేయాలి।

Verse 16

गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥

ధీరుడు గృహాన్ని విడిచి ప్రవ్రజితుడై ఉండాలి; పుణ్యతీర్థ జలంలో స్నానం చేసి, శుచియైన ఏకాంత స్థలంలో విధివిధానంగా సిద్ధం చేసిన ఆసనంపై కూర్చోవాలి।

Verse 17

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥

ఇలా కూర్చుని మనసుతో పరమ పవిత్రమైన త్రివృద్ బ్రహ్మాక్షరం ‘అ-ఉ-మ్’ ను అభ్యసించాలి; శ్వాసను నియంత్రించి మనస్సును వశపరచాలి, బ్రహ్మబీజాన్ని మరువకూడదు।

Verse 18

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥

మనస్సు క్రమంగా ఆధ్యాత్మికమవుతున్నప్పుడు దానిని విషయభోగాల నుండి వెనక్కి తీసి, బుద్ధి అనే సారథితో ఇంద్రియాలను నియంత్రించాలి. కర్మలలో మునిగిన మనస్సును భగవంతుని సేవలో నియోగిస్తే అది సంపూర్ణ దివ్యచైతన్యంలో స్థిరమవుతుంది.

Verse 19

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥

ఆపై అవిచ్ఛిన్నమైన చిత్తంతో విష్ణువు అవయవాలను ఒక్కొక్కటిగా ధ్యానించాలి; అయితే సంపూర్ణ దేహభావన నుండి తప్పకూడదు. ఇలా మనస్సును విషయరహితంగా చేసి మరేదీ స్మరించకూడదు; ఎందుకంటే విష్ణువు పరమపదమే మనస్సు పూర్తిగా ప్రసన్నమయ్యే స్థానం.

Verse 20

रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥

రజోగుణం, తమోగుణం చేత లాగబడిన జీవుని మనస్సు ఎల్లప్పుడూ కలతచెంది మోహపడుతుంది. కానీ ధీరుడు విష్ణు-సంబంధ ధారణ ద్వారా దానిని నియంత్రించగలడు; ఆ ధారణ వాటి వల్ల ఏర్పడిన మలినాన్ని తొలగించి మనస్సును శాంతింపజేస్తుంది.

Verse 21

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥

ఓ రాజా, ఈ ధారణలో స్థిరంగా ఉండి, సర్వమంగళమయమైన ప్రభువు యొక్క సాకార స్వరూపాన్ని దర్శించే అలవాటు కలిగిన యోగి, అతి త్వరగా భక్తిలక్షణ యోగాన్ని పొందుతూ ప్రభువు ప్రత్యక్ష ఆశ్రయంలో నిలుస్తాడు.

Verse 22

राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । याद‍ृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥

రాజు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా, ధారణను ఎలా చేయాలి, అది ఎక్కడ సమ్మతమైంది, మరియు అది ఏ విధంగా ఉంటే మనిషి మనోమలాన్ని త్వరగా తొలగిస్తుందో—ఇవన్నీ దయచేసి విస్తారంగా చెప్పండి.

Verse 23

श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఆసనాన్ని జయించి, ప్రాణాయామంతో శ్వాసను నియంత్రించి, సంగాన్ని, మనస్సును, ఇంద్రియాలను జయించి, బుద్ధితో భగవంతుని స్థూల విరాట్-రూపంలో మనస్సును నిలిపివేయాలి।

Verse 24

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥

ఈ సమస్త స్థూల జగత్-ప్రపంచమే పరమసత్యుని వ్యక్తిగత విరాట్ దేహము; ఇందులో భూతం, భవిష్యత్, వర్తమానం అనే భౌతిక కాలఫలితాలు అనుభవించబడతాయి।

Verse 25

अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥

సప్త ఆవరణాలతో కూడిన ఈ బ్రహ్మాండ-కోశ శరీరంలో ఉన్న వైరాజ పురుషుడు—భగవంతుడు—విరాట్ భావన (ధారణ)కు ఆశ్రయమూ విషయమూ.

Verse 26

पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥

సాక్షాత్కారులు చెబుతారు—విశ్వపురుషుని పాదమూలం పాతాళ లోకాలు; మడమలు, వేళ్లు రసాతల; మడమల పై భాగం (గుల్ఫాలు) మహాతల; ఆయన జంఘలు తలాతల లోకాలు।

Verse 27

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥

విశ్వమూర్తి యొక్క రెండు మోకాళ్లు సుతల లోకాలు; రెండు తొడలు వితల మరియు అతల లోకాలు; నితంబ ప్రాంతం మహీతల; మరియు ఆకాశతలం ఆయన నాభి-సరస్సు/గర్భంగా స్తుతించబడుతుంది।

Verse 28

उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥

విరాట్-పురుషుని ఉరస్థలం జ్యోతిర్మయ గ్రహమండలం; ఆయన గ్రీవ మహర్లోకం, ముఖం జనోలోకం, నుదురు తపోలోకం. సహస్రశిరస్సు గల ఆ ప్రభువుని శిరస్సే సత్యలోకం।

Verse 29

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥

ఇంద్రాది దేవతలు ఆయన భుజాలు; దశదిక్కులు ఆయన చెవులు, శబ్దమే ఆయన శ్రవణవిషయం. ఆయన నాసారంధ్రాలు అశ్వినీకుమారులు; గంధం ఆయన ఘ్రాణవిషయం; ఆయన ముఖం జ్వలించే అగ్ని.

Verse 30

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥

ఆకాశం ఆయన కంటి గుహలు; సూర్యుడు ఆయన దర్శనశక్తి గల నేత్రగోళం. విష్ణువుని కనురెప్పలు పగలు-రాత్రులు; ఆయన భ్రూకదలికల్లో బ్రహ్మాది పరమాధికారుల నివాసస్థానాలు. ఆయన తాలువు వరుణుడు; సమస్త రససారం ఆయన నాలుక.

Verse 31

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्‍नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥

వేద ఛందస్సులు అనంత ప్రభువుని మస్తిష్కమార్గమని చెబుతారు; ఆయన దంతజవడాలు పాపులను శిక్షించే యముడు. స్నేహకళ ఆయన దంతాలు; జనులను మోహింపజేసే మాయ ఆయన చిరునవ్వు. ఈ దురంత సృష్టిసముద్రం ఆయన కటాక్షమాత్రమే.

Verse 32

व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥

లజ్జ ఆయన పై పెదవి; లోభం ఆయన చుబుకు. ధర్మం ప్రభువుని స్థనం; అధర్మం ఆయన వెన్ను. జగత్తులో జీవులను సృష్టించే బ్రహ్మా ఆయన జననేంద్రియము; మిత్ర-వరుణులు ఆయన రెండు వృషణాలు. సముద్రం ఆయన నడుము; పర్వతాలు ఆయన ఎముకల సమూహం.

Verse 33

नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥

ఓ నృపేంద్రా, నదులు ఆ విరాట్దేహంలోని నాడులు, వృక్షాలు ఆయన రోమాలు; సర్వశక్తిమంతుని శ్వాసే వాయువు. యుగాల ప్రవాహం ఆయన గతి, ఆయన క్రియలు త్రిగుణ ప్రవాహ ఫలితాలు.

Verse 34

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥

ఓ కురుశ్రేష్ఠా, జలాన్ని మోసే మేఘాలు ఆయన కేశాలు; దిన-రాత్రి సంధ్యలు ఆయన వస్త్రం. అవ్యక్త కారణం ఆయన హృదయ-బుద్ధి, ఆయన మనస్సే చంద్రుడు—సర్వ వికారాల నిలయం.

Verse 35

विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥

పండితుల ప్రకారం, సర్వాత్ముడైన ప్రభువు యొక్క విజ్ఞానశక్తియే మహత్తత్త్వం; గిరిత్రుడు (రుద్రదేవుడు) ఆయన అహంకారం. గుర్రం, ఖచ్చర్, ఒంటె, ఏనుగు ఆయన నఖాలు; సమస్త మృగాలు మరియు చతుష్పదాలు ఆయన కటి-ప్రదేశంలో ఉన్నాయి.

Verse 36

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥

వివిధ పక్షులు ఆయన అద్భుత కళాభావనకు సూచనలు. మనువు ఆయన స్థిర బుద్ధికి చిహ్నం, మానవజాతి ఆయన నివాసం. గంధర్వులు, విద్యాధరులు, చారణులు, అప్సరసలు ఆయన స్వర-లయకు ప్రతిరూపాలు; అసురసేన ఆయన ఆశ్చర్యకర పరాక్రమానికి ప్రతినిధి.

Verse 37

ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्‌घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥

విరాట్పురుషుని ముఖం బ్రాహ్మణులు, భుజాలు క్షత్రియులు; తొడలు వైశ్యులు, శూద్రులు ఆయన పాదాశ్రితులు. పూజ్య దేవతాగణమంతా కూడా ఆయనలోనే వ్యాపించి ఉన్నారు; కాబట్టి అందరూ యథాశక్తి ద్రవ్యాలతో యజ్ఞకర్మ చేసి ప్రభువును ప్రసన్నం చేయాలి.

Verse 38

इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥

నేను నీకు భగవంతుని విరాట్ స్థూల రూప నిర్మాణాన్ని వివరించాను. మోక్షాన్ని కోరువాడు బుద్ధితో ఈ స్థూల రూపంలోనే మనస్సును నిలిపి ధ్యానించాలి; భౌతిక లోకంలో దీనికంటే మించినది లేదు.

Verse 39

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥

ఆ పరమాత్మనే అన్ని బుద్ధివృత్తుల్లో సర్వత్ర అనుభూతమవుతాడు; స్వప్నంలో ఒకడే అనేక రూపాలుగా కనిపించునట్లు. ఆ సత్యమైన ఆనందనిధి ప్రభువును భజించాలి; ఇతరత్ర ఆసక్తి పడకూడదు, అది ఆత్మపాతానికి దారి తీస్తుంది.