Adhyaya 9

Verse 1

मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिद‍ृक्षया गत: ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను: ఉరుక్రముడైన భగవానుడు ధైర్యం చెప్పినందున దేవతలు భయరహితులై నమస్కరించి త్రివిష్టపానికి వెళ్లారు. ఆపై సహస్రశీర్ష అవతారంతో అభేదమైన ప్రభువు గరుడుని మీద ఎక్కి, తన భక్తసేవకుడు ధ్రువుని దర్శించుటకు మధువనానికి వెళ్లాడు।

Verse 2

स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥

తీవ్ర యోగసాధన పరిపాకంతో ధ్రువ మహారాజు హృదయపద్మకోశంలో మెరుపువలె ప్రకాశించే భగవద్రూపం స్ఫురించింది; అకస్మాత్తుగా అది అంతర్ధానమైంది. ధ్రువుడు కలవరపడి ధ్యానం భంగమైంది; కాని కన్నులు తెరిచిన వెంటనే, హృదయంలో చూచినట్లే బయట సాక్షాత్తుగా పరమపురుషుడిని చూశాడు।

Verse 3

तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । द‍ृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥

ప్రభువును ఎదురుగా దర్శించగానే ధ్రువ మహారాజు భక్తిభావంతో కంపించాడు. భూమిపై దండవత్‌గా పడి సాష్టాంగ ప్రణామం చేశాడు. పరవశంలో అతడు కన్నులతో ప్రభువును త్రాగుతున్నట్లూ, నోటితో పద్మపాదాలను ముద్దుపెడుతున్నట్లూ, భుజాలతో ఆలింగనం చేస్తున్నట్లూ అనిపించింది।

Verse 4

स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥

ధ్రువుడు చిన్న బాలుడు; ప్రభువును స్తుతించాలనుకున్నాడు గాని అనుభవలేమితో తగిన మాటలు రాలేదు. అందరి హృదయాల్లో నివసించే హరి అతని స్థితిని గ్రహించాడు. చేతులు జోడించి నిలిచిన ఆ బాలుని నుదుటిపై/కపోలంపై కరుణతో తన బ్రహ్మమయ శంఖాన్ని తాకించాడు।

Verse 5

स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥

అప్పుడే ధ్రువ మహారాజు దివ్య వాణిని పొందుతూ వేదసార నిర్ణయాన్ని, పరమాత్మ తత్త్వాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించాడు. సర్వత్ర ప్రసిద్ధుడైన శ్రీహరి భక్తిమార్గానికి అనుగుణంగా, భవిష్యత్తులో ప్రళయకాలంలోనూ నశించని ధ్రువలోకాన్ని పొందబోయే ధ్రువుడు, ఆతురత లేకుండా స్థిరంగా నిర్ణయాత్మక ప్రార్థనలు అర్పించాడు।

Verse 6

ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥

ధ్రువుడు అన్నాడు: నా ప్రభూ, మీరు సర్వశక్తిమంతులు. మీరు నా అంతరంలో ప్రవేశించి నిద్రించిన నా వాక్శక్తిని జీవింపజేస్తారు; అలాగే చేతులు, కాళ్లు, శ్రవణం, స్పర్శ మొదలైన అన్ని ఇంద్రియాలను మరియు ప్రాణశక్తిని మీ స్వధామ తేజస్సుతో సజీవం చేస్తారు. ఓ భగవాన్ పరమపురుషా, మీకు నమస్కారం।

Verse 7

एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥

హే భగవన్, నీవే ఏకైక పరముడు; నీ ఆత్మశక్తి అయిన మాయా అనే విస్తృత గుణమయ శక్తితో మహత్తత్త్వాది సమస్త జగత్తును సృష్టిస్తావు. సృష్టించి పురుషుడై అందులో అంతర్యామిగా ప్రవేశించి, ప్రకృతి యొక్క అసత్ గుణాల ప్రకారం నానావిధంగా ప్రకాశిస్తావు; వివిధ ఆకారాల కట్టెల్లో అగ్ని ప్రవేశించి విభిన్నంగా మండినట్లుగా।

Verse 8

त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥

హే నాథా, నీవిచ్చిన జ్ఞానంతో నీకు శరణాగతుడైన బ్రహ్మా ఈ సమస్త విశ్వాన్ని నిద్రనుండి మేల్కొన్నవాడు తన కర్తవ్యాన్ని స్పష్టంగా చూసినట్లుగా దర్శిస్తాడు. మోక్షాన్ని కోరువారికి నీ పాదమూలమే ఏకైక ఆశ్రయం, నీవు ఆర్తుల మిత్రుడవు; అటువంటి సంపూర్ణ జ్ఞానవంతుడు నిన్నెట్లా మరచగలడు?

Verse 9

नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥

ఈ చర్మపు సంచిలాంటి దేహభోగం కోసం నిన్ను పూజించేవారి బుద్ధి నిశ్చయంగా నీ మాయచేత అపహరించబడింది. జననమరణ విమోచకుడవు, కల్పవృక్షసమానుడవు అయిన నిన్ను పొందినా, వారు (నావంటి మూర్ఖులు) ఇంద్రియసుఖ వరాలను కోరుతారు—అవి నరకస్థులకూ లభిస్తాయి।

Verse 10

या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥

హే నాథా, నీ పద్మపాదాల ధ్యానముచేత గానీ, నీ శుద్ధభక్తుల ద్వారా నీ మహిమకథలను శ్రవణముచేత గానీ దేహధారులకు కలిగే పరమానందం అపారమైనది; అది నిరాకార బ్రహ్మంలో లీనమయ్యానని భావించే బ్రహ్మానందానికీ అతీతం. భక్తిసేవానందం ముందు బ్రహ్మానందమే ఓడిపోతే, కాలఖడ్గం చేత ఛేదింపబడి విమానంనుండి పడినట్లు చివరికి క్షీణించే స్వర్గసుఖం గురించి ఏమనాలి?

Verse 11

भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥

ధ్రువ మహారాజు పలికెను: హే అనంత ప్రభూ, నీపై నిరంతరం నదీ తరంగాలవలె ప్రవహించే ప్రేమభక్తి కలిగిన మహాత్ముల, అమలహృదయుల సత్సంగం నాకు కలుగునట్లు అనుగ్రహించు. ఆ భక్తిసాధనచేత అగ్నివలె మండే విపత్తుల తరంగాలతో నిండిన ఈ భవసాగరాన్ని నేను నిశ్చయంగా దాటుదును; ఎందుకంటే నీ గుణలీలామృతకథను పానముచేసి నేను మత్తుడనవుతున్నాను।

Verse 12

ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥

హే పద్మనాభ ప్రభూ! నీ పాదపద్మ సౌరభాన్ని కోరే భక్తుని సాంగత్యం ఎవరికైతే కలుగుతుందో, వారు దేహాన్ని గాని దేహసంబంధమైన సంతానం, మిత్రులు, గృహం, ధనం, భార్యను గాని—భోగులకు అత్యంత ప్రియమైనవైనా—అసలు పట్టించుకోరు।

Verse 13

तिर्यङ्‌नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥

హే అజా, పరమేశ్వరా! జంతువులు, వృక్షాలు, పక్షులు, సర్పాలు, దేవతలు, దైత్యులు, మనుష్యులు మొదలైన అనేక జీవరాశులు మహత్తత్త్వాది కారణంగా విశ్వమంతా వ్యాపించి, కొన్నిసార్లు వ్యక్తమై కొన్నిసార్లు అవ్యక్తమై ఉంటాయని నాకు తెలుసు. కానీ ఇప్పుడు నేను దర్శిస్తున్న నీ పరమ స్థూలమైన దివ్యరూపాన్ని ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ అనుభవించలేదు; ఇక అన్ని వాదాలు ముగిశాయి।

Verse 14

कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वद‍ृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥

హే ప్రభూ! కల్పాంతంలో గర్భోదకశాయీ భగవాన్ సమస్త ప్రపంచాన్ని తన ఉదరంలో లీనం చేసి అనంత శేషుని ఒడిలో శయనిస్తాడు. ఆయన నాభి నుండి బంగారు దండంపై స్వర్ణ కమలం పుట్టి, ఆ కమలంలో బ్రహ్మదేవుడు జన్మిస్తాడు. నీవే ఆ పరమ భగవానుడని నేను గ్రహించాను; అందుకే నీకు నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 15

त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वद‍ृष्टय‍ा द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥

హే ప్రభూ! నీవు నిత్యముక్తుడవు, పరమశుద్ధుడవు, సంపూర్ణంగా జ్ఞానవంతమైన ఆత్మవు; కూటస్థ పరమాత్మ, ఆదిపురుషుడు, షడైశ్వర్యసంపన్న భగవంతుడు, త్రిగుణాల నిత్యాధిపతి. నీ అఖండ దివ్యదృష్టితో బుద్ధి యొక్క అన్ని స్థితులకు సాక్షివి. యజ్ఞఫలభోక్తుడై ఉండి కూడా జీవులకన్నా సర్వथा భిన్నంగా, విష్ణురూపంలో విశ్వవ్యవహారాలను పోషిస్తూ నిర్లిప్తంగా నిలుస్తావు।

Verse 16

यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥

హే ప్రభూ! నీ నిర్గుణ బ్రహ్మప్రకాశంలో జ్ఞానం మరియు అజ్ఞానం అనే రెండు విరుద్ధ ధోరణులు ఎల్లప్పుడూ ఉంటాయి; నీ అనేక శక్తులు క్రమంగా వ్యక్తమవుతూనే ఉంటాయి. విభజనలేని, ఆద్యమైన, అనంతమైన, అవికారమైన, ఆనందమాత్ర స్వరూపమైన అదే బ్రహ్మమే జగత్తుకు కారణం. నీవే ఆ బ్రహ్మ; అందుకే నేను నీకు శరణు పొంది నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 17

सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥

ఓ భగవాన్! మీరు సత్య ఆశీర్వాదాల పరమ మూలము, పురుషార్థమూర్తి. అనన్యభక్తితో మీ పాదపద్మాలను సేవించే వానికి రాజ్యభోగం కంటే ఆ సేవే శ్రేయస్కరం. నావంటి అజ్ఞ భక్తులను మీరు కారణరహిత కృపతో, పుట్టిన వత్సాన్ని ఆవు పాలు ఇచ్చి రక్షించునట్లు, పోషించి కాపాడుతారు.

Verse 18

मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—ఓ విదురా! సత్సంకల్పముతో బుద్ధిమంతుడైన ధ్రువ మహారాజు తన స్తోత్రాన్ని ముగించగానే, భక్తసేవకులపై స్నేహముగల భగవంతుడు అతనిని అభినందించి ఇలా పలికెను.

Verse 19

श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ఓ రాజకుమార ధ్రువా! నీ హృదయంలోని నిశ్చయమును, కోరికను నేను ఎరుగుదును. ఓ సువ్రతా, నీకు మంగళం కలుగుగాక. దుర్లభమైనదైనను నేను నీకు ప్రసాదించుదును.

Verse 20

नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्‍नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥

భగవానుడు పలికెను—ఓ ధ్రువా, నేను నీకు ధ్రువలోకమనే ప్రకాశవంతమైన ధ్రువక్షితిని ప్రసాదించుదును; అది కల్పాంత ప్రళయానంతరమూ నిలిచియుండును. దాని చుట్టూ గ్రహ-నక్షత్ర-తారల చక్రము స్థాపితమై యుండును; ఆకాశంలోని సమస్త జ్యోతిష్కమండలములు ధాన్యము నూరుటకు ఎద్దులు మేఢ్యాన్ని చుట్టి తిరుగునట్లు దానిని ప్రదక్షిణం చేయును. ధర్మ, అగ్ని, కశ్యప, శుక్ర మొదలైన మునులు నివసించే తారలూ దానిని కుడివైపు ఉంచి పరిభ్రమించును.

Verse 21

नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्‍नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥

భగవానుడు పలికెను—ఓ ధ్రువా, నేను నీకు ధ్రువలోకమనే ప్రకాశవంతమైన ధ్రువక్షితిని ప్రసాదించుదును; అది కల్పాంత ప్రళయానంతరమూ నిలిచియుండును. దాని చుట్టూ గ్రహ-నక్షత్ర-తారల చక్రము స్థాపితమై యుండును; ఆకాశంలోని సమస్త జ్యోతిష్కమండలములు ధాన్యము నూరుటకు ఎద్దులు మేఢ్యాన్ని చుట్టి తిరుగునట్లు దానిని ప్రదక్షిణం చేయును. ధర్మ, అగ్ని, కశ్యప, శుక్ర మొదలైన మునులు నివసించే తారలూ దానిని కుడివైపు ఉంచి పరిభ్రమించును.

Verse 22

प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥

నీ తండ్రి వనానికి వెళ్లి నీకు రాజ్యాన్ని అప్పగించిన తరువాత, నీవు ధర్మాశ్రయుడై ముప్పై ఆరు వేల సంవత్సరాలు సమస్త భూమండలాన్ని నిరంతరం పాలిస్తావు. నీ ఇంద్రియబలం ఇప్పటిలానే అక్షయంగా ఉండి, నీకు వృద్ధాప్యం రాదు.

Verse 23

त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥

భవిష్యత్తులో నీ సోదరుడు ఉత్తముడు వనంలో వేటకు వెళ్తాడు; వేటలో మునిగిపోయి అతడు హతుడవుతాడు. కుమారుని మరణశోకంతో ఉన్మత్తమైన నీ సవతి తల్లి సురుచి అతడిని వెతుకుతూ వనంలోకి వెళ్లి, దావాగ్నిలో భస్మమవుతుంది.

Verse 24

इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥

నేనే సమస్త యజ్ఞాల హృదయం. నీవు విస్తారమైన దక్షిణలతో అనేక మహాయజ్ఞాలు చేసి నన్ను ఆరాధిస్తావు. ఈ విధంగా ఈ లోకంలో సత్యమైన ఆశీర్వాదాల సుఖాన్ని అనుభవించి, అంత్యకాలంలో నన్ను స్మరిస్తావు.

Verse 25

ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टाद‍ृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥

ఆ తరువాత ఈ దేహాన్ని విడిచి నీవు నా ధామానికి చేరుతావు; దానిని సమస్త లోకాల నివాసులు నమస్కరిస్తారు. అది సప్తఋషుల లోకాలకన్నా పైగా ఉంది; అక్కడికి వెళ్లినవాడు ఇక ఈ భౌతిక లోకానికి తిరిగి రాడు.

Verse 26

मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు: ఈ విధంగా బాలుడు ధ్రువుడు పూజించి గౌరవించిన తరువాత, అతనికి తన ధామాన్ని అనుగ్రహించి, గరుడధ్వజుడైన భగవాన్ విష్ణువు ధ్రువుడు చూస్తుండగానే తన స్వధామానికి తిరిగి వెళ్లాడు.

Verse 27

सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥

విష్ణువు పదపద్మ సేవచేత తన సంకల్పఫలాన్ని పొందినప్పటికీ ధ్రువ మహారాజు ఎక్కువగా సంతోషించలేదు; అందుచేత తన పురానికి తిరిగి వెళ్లాడు।

Verse 28

विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥

విదురుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా! హరి యొక్క పరమపదం అత్యంత దుర్లభం; అది కేవలం శుద్ధ భక్తితో, ఆయన పాదార్చనచేతనే లభిస్తుంది. ధ్రువుడు ఒకే జన్మలో దాన్ని పొందినా జ్ఞానిగా ఉండి ఎందుకు సంతృప్తి చెందలేదు?

Verse 29

मैत्रेय उवाच मातु: सपत्‍न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—సవతి తల్లి కఠిన వాక్యబాణాలతో ధ్రువుని హృదయం గాయపడింది; వాటిని తలచుకుంటూ అతడు ముక్తిపతిని ముక్తి కూడా అడగలేదు. చివరికి భగవంతుడు ప్రత్యక్షమైనప్పుడు, తన మనసులోని భౌతిక కోరికలపై అతడు లజ్జపడ్డాడు।

Verse 30

ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्‌भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्‍मति: ॥ ३० ॥

ధ్రువుడు మనసులో అన్నాడు—సమాధిలో ఉన్న సనందనాదులు వంటి ఊర్ధ్వరేతసు బ్రహ్మచారులు అనేక జన్మల తరువాత పొందే ప్రభువు పాదాశ్రయాన్ని నేను ఆరు నెలల్లోనే పొందాను; అయినా ప్రభువుకు భిన్నంగా ఆలోచించినందున నా స్థితి నుండి పడిపోయాను।

Verse 31

अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥

అయ్యో! నా వంటి మందభాగ్యుడి అనాత్మ్యాన్ని చూడండి. జన్మమరణ బంధాన్ని క్షణంలో ఛేదించే భగవంతుని పాదమూలానికి వెళ్లి కూడా నేను మూర్ఖత్వంతో నశ్వరమైన వాటిని ప్రార్థించాను।

Verse 32

मतिर्विदूषिता देवै: पतद्‌भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥

ఉన్నత లోకాలలో ఉన్న దేవతలకూ మళ్లీ పతనం కలుగుతుంది; అందుకే భక్తితో నాకు వైకుంఠప్రాప్తి కలుగుతుండటాన్ని వారు అసూయతో సహించలేకపోతున్నారు. ఆ అసహిష్ణు దేవతలు నా బుద్ధిని కలుషితం చేశారు; అందువల్లనే నారదముని సత్యోపదేశ వరాన్ని నేను గ్రహించలేకపోయాను।

Verse 33

दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नद‍ृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥

నేను దైవీ మాయ ప్రభావంలో ఉన్నాను; నిజమైన తత్త్వం తెలియక ఆమె ఒడిలో నిద్రిస్తున్నవాడిలా అయ్యాను. ద్వైత దృష్టి వల్ల నా సోదరుణ్ణే శత్రువుగా చూశాను; ‘వాళ్లు నా శత్రువులు’ అని అబద్ధంగా భావించి హృదయంలోనే దుఃఖంతో తపించాను।

Verse 34

मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥

నేను ప్రార్థించినది వ్యర్థమే—మరణించినవాడికి చికిత్స చేసినట్లుగా. తపస్సుతో సంతృప్తి చెందడం కష్టమైన జగదాత్ముడైన పరమేశ్వరుణ్ని ప్రసన్నం చేసినప్పటికీ, జననమరణ బంధాన్ని తెంచగల ప్రభువును కలిసినా, దురదృష్టవశాత్తు నేను మళ్లీ అదే భవబంధాన్నే కోరుకున్నాను।

Verse 35

वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥

నా మూర్ఖత్వం మరియు పుణ్యక్షయంవల్ల, ప్రభువు తన దాస్యసేవను ఇవ్వబోతున్నా నేను పేరు, కీర్తి, సంపదనే అడిగాను. నేను ఆ దరిద్రుడిలా ఉన్నాను; మహా చక్రవర్తిని సంతృప్తిపరచి కూడా అజ్ఞానంతో తొక్క తీసిన బియ్యపు కొద్దిపాటి విరిగిన గింజలనే కోరుకున్నాడు।

Verse 36

मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवाद‍ृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयद‍ृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ప్రియమైన విదురా! ముకుందుని పదకమలాలకు శుద్ధ భక్తులైన నీలాంటి వారు, ఆయన పాదమధురసానికి ఎల్లప్పుడూ ఆసక్తులై, ప్రభువు పాదసేవలోనే తృప్తిగా ఉంటారు. జీవితం ఏ స్థితిలో ఉన్నా వారు సంతృప్తులు; అందువల్ల వారు భౌతిక సంపదను ప్రభువుని వద్ద కోరరు।

Verse 37

आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥

తన కుమారుడు ధ్రువుడు తిరిగి వస్తున్నాడని విని, మరణానంతరం జీవితం తిరిగివచ్చినట్లుగా, రాజు ఉత్తానపాదుడు ఆ వార్తను నమ్మలేకపోయాడు. తన్ను అత్యంత దురదృష్టవంతుడిగా భావించి—నాకు ఇంత మంగళం ఎలా కలుగుతుంది? అని సందేహించాడు.

Verse 38

श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥

దూత మాటలను పూర్తిగా నమ్మలేకపోయినా, దేవర్షి నారదుని వాక్యంపై అతనికి సంపూర్ణ శ్రద్ధ ఉండేది. ఆ శుభవార్తతో హర్షావేశానికి లోనై, అతడు సందేశవాహకునికి మహాధనమైన విలువైన హారాన్ని సంతోషంతో ఇచ్చాడు.

Verse 39

सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥

అప్పుడు రాజు ఉత్తానపాదుడు ఉత్తమ అశ్వాలతో కూడిన, స్వర్ణ అలంకారాలతో మెరిసే రథాన్ని అధిరోహించాడు. అతనితో పాటు పండిత బ్రాహ్మణులు, వంశవృద్ధులు, అధికారులు, మంత్రులు, సన్నిహిత మిత్రులు ఉన్నారు. శంఖధ్వని, దుందుభి నాదం, వేణు స్వరం, వేదమంత్రాల మంగళఘోషంతో, కుమార దర్శనానికి ఆతురుడై అతడు వెంటనే నగరాన్ని విడిచాడు.

Verse 40

सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥

అప్పుడు రాజు ఉత్తానపాదుడు ఉత్తమ అశ్వాలతో కూడిన, స్వర్ణ అలంకారాలతో మెరిసే రథాన్ని అధిరోహించాడు. అతనితో పాటు పండిత బ్రాహ్మణులు, వంశవృద్ధులు, అధికారులు, మంత్రులు, సన్నిహిత మిత్రులు ఉన్నారు. శంఖధ్వని, దుందుభి నాదం, వేణు స్వరం, వేదమంత్రాల మంగళఘోషంతో, కుమార దర్శనానికి ఆతురుడై అతడు వెంటనే నగరాన్ని విడిచాడు.

Verse 41

सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्‍मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥

రాజు యొక్క రెండు మహిషులు—సునీతి మరియు సురుచి—స్వర్ణాభరణాలతో అలంకరించబడి, పల్లకీపై కూర్చొని, మరొక కుమారుడు ఉత్తమునితో కలిసి ఆ యాత్రలో చేరారు.

Verse 42

तं द‍ृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्‌घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥

ధ్రువ మహారాజు సమీప ఉపవనానికి వేగంగా వస్తున్నాడని చూసిన రాజు ఉత్తానపాదుడు తక్షణమే రథం నుండి దిగాడు. దీర్ఘకాలపు తపనతో ప్రేమవిహ్వలుడై ముందుకు వెళ్లి, బరువుగా శ్వాసిస్తూ రెండు చేతులతో తన కుమారుణ్ని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. కాని ధ్రువుడు ఇక మునుపటివాడు కాదు; భగవాన్ విష్వక్సేనుని పదపద్మస్పర్శవల్ల అతని సమస్త పాపబంధనలు నశించి, అతడు సంపూర్ణంగా పవిత్రుడయ్యాడు।

Verse 43

तं द‍ृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्‌घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥

ధ్రువుణ్ని చూసిన రాజు ఉత్తానపాదుడు ప్రేమవిహ్వలుడై రథం నుండి దిగిపోయి వెంటనే ముందుకు వెళ్లి, దీర్ఘకాలపు తపనతో బరువుగా శ్వాసిస్తూ రెండు చేతులతో కుమారుణ్ని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. కానీ ధ్రువుడు ఇక మునుపటివాడు కాదు; భగవాన్ విష్వక్సేనుని పదపద్మస్పర్శవల్ల అతని సమస్త పాపబంధనలు నశించి, ఆధ్యాత్మిక పురోగతితో పూర్తిగా పవిత్రుడయ్యాడు।

Verse 44

अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्‍नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥

అప్పుడు ధ్రువ మహారాజుని కలుసుకోవడంతో రాజు ఉత్తానపాదుని దీర్ఘకాల కోరిక నెరవేరింది. అందుకే అతడు ధ్రువుని తలని మళ్లీ మళ్లీ ముద్దాడి వాసన చూసి, తన కన్నీళ్ల చల్లని ప్రవాహాలతో కుమారుణ్ని స్నానింపజేశాడు।

Verse 45

अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥

తర్వాత సజ్జనులలో అగ్రగణ్యుడైన ధ్రువ మహారాజు ముందుగా తన తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించి, తండ్రి ఆశీర్వాదాలతో సత్కరింపబడ్డాడు. ఆపై తండ్రి గౌరవించిన తరువాత, తల వంచి తన రెండు తల్లుల పాదాలకు కూడా నమస్కరించాడు।

Verse 46

सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥

ధ్రువ మహారాజు నిర్దోష బాలుడు ఆమె పాదాల వద్ద వంగి పడగానే, సురుచి వెంటనే అతడిని లేపి, చేతులతో ఆలింగనం చేసి, భావోద్వేగ కన్నీళ్లతో గద్గద స్వరంలో ఆశీర్వదించింది—“బిడ్డా, దీర్ఘాయుష్మంతుడవై జీవించు!”

Verse 47

यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥

మైత్రీ మొదలైన గుణాలవల్ల భగవాన్ హరి యెవరిలో ప్రసన్నుడవుతాడో, ఆ మహాత్మునికి సమస్త జీవులు స్వభావంగా నమస్కరిస్తారు; నీరు సహజంగా దిగువకు ప్రవహించినట్లే।

Verse 48

उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥

ఉత్తముడు మరియు ధ్రువుడు—ఈ ఇద్దరు సోదరులు—పరస్పర ప్రేమావేశంతో విహ్వలులయ్యారు. ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు వారి దేహమంతా రోమాంచితమై, వారు మళ్లీ మళ్లీ కన్నీళ్లు కార్చారు।

Verse 49

सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥

ధ్రువ మహారాజుని నిజమైన తల్లి సునీతి, తన ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన కుమారుని ఆలింగనం చేసుకుంది. అతని దేహస్పర్శంతో పరమ సంతోషం పొందిన ఆమె, సమస్త భౌతిక శోకాన్ని మరచిపోయింది।

Verse 50

पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥

ఓ విదురా, ఆ మహావీరుని జనని సునీతికి స్తనాల నుండి పాలు, నేత్రాల నుండి శుభకరమైన కన్నీళ్లు ప్రవహించాయి. ఆ రెండింటితో ధ్రువ మహారాజుని దేహమంతా మళ్లీ మళ్లీ తడిసింది—ఇది మహా మంగళ సూచకం।

Verse 51

तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टय‍ा ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥

అంతఃపురంలోని ప్రజలు రాణిని ప్రశంసించారు: ‘రాణీమాతా, మీకు మహాభాగ్యం! మీ కుమారుడు దుఃఖనాశకుడు. అతడు చాలా కాలం కనబడకపోయినా ఇప్పుడు తిరిగి లభించాడు; అతడు దీర్ఘకాలం మీను రక్షించి మీ బాధలను అంతం చేస్తాడని కనిపిస్తోంది।’

Verse 52

अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्‌प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥

దేవీ, నీవు శరణాగతుల ఆర్తిని హరించే భగవంతుని నిశ్చయంగా ఆరాధించావు; ఆయనను నిరంతరం ధ్యానించే ధీరులు దుర్జయమైన మృత్యువును కూడా జయించి జననమరణాలను దాటుతారు—ఇది దుర్లభ సిద్ధి.

Verse 53

लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥

ఇలా జనుల ప్రేమపూర్వక ప్రశంసలతో ధ్రువుడు తన సోదరుడితో కూడి ఉన్నాడు. రాజు ఆనందంతో ఇద్దరినీ ఆడ ఏనుగు మీద కూర్చోబెట్టి, అందరి స్తుతుల మధ్య రాజధానిలో ప్రవేశించాడు.

Verse 54

तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥

నగరమంతటా మెరిసే మకరాకార తోరణాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి; గుత్తులతో కూడిన అరటి స్తంభాలు, ఆకులు-కొమ్మలతో ఉన్న సుపారీ చెట్లు కూడా అక్కడక్కడా అలంకారంగా కనిపించాయి.

Verse 55

चूतपल्लववास:स्रङ्‍मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥

ప్రతి ద్వారమున నీటితో నిండిన కుంభాలు, వెలిగే దీపాలు ఉంచబడ్డాయి; రంగురంగుల వస్త్రాలు, పుష్పమాలలు, ముత్యాల దండలు, వేలాడే మామిడి ఆకులతో ద్వారాలు అలంకరించబడ్డాయి.

Verse 56

प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥

రాజధానిలో ప్రాకారాలు, గోపురాలు, భవనాలు ఎంతో అందంగా ఉండేవి; ఈ సందర్భంలో అవన్నీ స్వర్ణాభరణాలతో సర్వత్రా అలంకరించబడ్డాయి. నగర భవనాల శిఖరాలు, అలాగే నగరంపై తేలియాడే దివ్య విమానాల శిఖరాలు కూడా మెరిశాయి.

Verse 57

मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥

నగరంలోని చతురస్త్రాలు, వీధులు, రహదారులు మరియు కూడళ్ల వద్ద ఉన్న ఎత్తైన మంటపాలు బాగా శుభ్రపరచి చందనజలంతో చల్లారు; లాజాలు, అక్షతలు, పుష్పఫలాలు, బియ్యం మరియు మంగళబలులు అంతటా చల్లబడినవి।

Verse 58

ध्रुवाय पथि द‍ृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । श‍ृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥

ధ్రువ మహారాజు మార్గంలో కనిపించగానే చుట్టుపక్కల గృహిణులు చోటుచోటా మాతృస్నేహంతో కూడి, ఆశీర్వాదాలు పలుకుతూ తెల్ల ఆవాలు, యవం, పెరుగు, నీరు, దర్భ/దూవ్వ, పండ్లు, పూలు చల్లారు. వారి మధుర గీతాలు వింటూ ధ్రువుడు తండ్రి భవనంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 59

ध्रुवाय पथि द‍ृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । श‍ृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥

ధ్రువ మహారాజు మార్గంలో కనిపించగానే చుట్టుపక్కల గృహిణులు చోటుచోటా మాతృస్నేహంతో కూడి, ఆశీర్వాదాలు పలుకుతూ తెల్ల ఆవాలు, యవం, పెరుగు, నీరు, దూవ్వ, పండ్లు, పూలు చల్లారు. వారి మధుర గీతాలు వింటూ ధ్రువుడు తండ్రి భవనంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 60

महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥

ఆ తరువాత ధ్రువ మహారాజు అమూల్య రత్నసమూహాలతో అలంకరించబడిన ఆ ఉత్తమ భవనంలో నివసించాడు. స్నేహభరితుడైన తండ్రి అతనిని విశేషంగా లాలించాడు; అతడు దేవలోకంలోని దేవతలవలె ఆ గృహంలో వసించాడు।

Verse 61

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्‍मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥

ఆ ప్రాసాదంలో పరుపులు పాల నురుగువలె తెల్లగా, ఎంతో మృదువుగా ఉండేవి. మంచాలు దంతంతో తయారై బంగారు అలంకారాలతో మెరుస్తుండేవి; కుర్చీలు, బెంచీలు మరియు ఇతర సామగ్రి అంతా బంగారంతో, అత్యంత విలువైనదిగా ఉండేది।

Verse 62

यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥

స్ఫటికము మరియు మహా మరకతములతో చేసిన గోడలపై విలువైన రత్నాల చెక్కుచిత్రాలు ఉండి, చేతుల్లో మణిదీపాలు పట్టిన సుందరీమూర్తులు ప్రకాశించుచుండగా, ఆ రాజప్రాసాదం అపూర్వంగా మెరిసింది।

Verse 63

उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥

రాజనివాసం చుట్టూ రమ్యమైన ఉద్యానాలు ఉండి, స్వర్గలోకమునుండి తెచ్చిన విచిత్ర అమరద్రుమాలు అక్కడ శోభించేవి; వాటిలో కూయుచున్న పక్షిజంటలు, మధువులో మత్తులైన తుమ్మెదలు మధురంగా గానమాడుచుండేవి।

Verse 64

वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥

అక్కడ వైదూర్యమణి మెట్లతో కూడిన చెరువులు ఉండి, అవి పద్మ, ఉత్పల, కుముద పుష్పాలతో నిండివుండేవి; వాటిలో హంసలు, కారండవాలు, చక్రవాకాలు, సారసాలు మొదలైన శ్రేష్ఠ పక్షులు విహరించుచుండేవి।

Verse 65

उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥

రాజర్షి ఉత్తానపాదుడు తన కుమారుడు ధ్రువ మహారాజు మహిమను విని, అతని అద్భుతమైన ప్రభావాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూసి పరమ విస్మయముతో పాటు హృదయంలో మహా సంతృప్తిని పొందెను।

Verse 66

वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥

ధ్రువ మహారాజు రాజ్యభారాన్ని చేపట్టడానికి తగిన పరిపక్వత పొందినాడని, మంత్రులు సమ్మతించారని, ప్రజలు అతనిపై అనురక్తులని రాజా ఉత్తానపాదుడు చూసిన తరువాత, ధ్రువుని ఈ భూమికి అధిపతిగా అభిషేకించాడు।

Verse 67

आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥

తన వృద్ధాప్యాన్ని గమనించి, ఆత్మహితాన్ని విచారించిన రాజు ఉత్తానపాదుడు వైరాగ్యంతో లోకవ్యవహారాలను విడిచి అరణ్యానికి బయలుదేరెను।