Adhyaya 8

Verse 1

मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—సనకాది కుమారులు నలుగురు, అలాగే నారదుడు, ఋభు, హంస, అరుణి, యతి—ఇవన్నీ బ్రహ్ముని కుమారులే; కానీ వారు గృహస్థాశ్రమంలో నివసించలేదు, ఊర్ధ్వరేతసులై నైష్ఠిక బ్రహ్మచారులుగా నిర్దోష బ్రహ్మచర్యంలో నిలిచారు।

Verse 2

मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥

బ్రహ్ముని మరొక కుమారుడు మృషాధర్ముడు (అధర్మం); అతని భార్య మృషా (అసత్యం). వారి సంయోగం నుండి దంభ (డంబం) మరియు మాయా (మోసం) అనే ఇద్దరు అసురులు పుట్టారు. సంతానం లేని నిరృతి అనే అసురుడు వారిని స్వీకరించాడు।

Verse 3

तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥

ఓ మహామతీ! దంభం మరియు మాయా నుండి లోభం, నికృతి (కుటిలత) పుట్టాయి. వారి నుండి క్రోధం మరియు హింస జన్మించాయి; క్రోధ-హింసల నుండి కలి మరియు అతని సోదరి దుర్వుక్తి (కఠిన వాక్యం) పుట్టారు।

Verse 4

दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥

హే సత్తమా! కలి మరియు దుర్వాక్యము కలయికతో ‘మృత్యు’ మరియు ‘భీతి’ జన్మించాయి. మృత్యు-భీతి సంయోగమున ‘యాతనా’ మరియు ‘నిరయ’ (నరకము) పుట్టాయి.

Verse 5

सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥

హే అనఘా! నేను ప్రతిసర్గము (ప్రళయకారణము) సంగ్రహంగా చెప్పితిని. దీనిని మూడుసార్లు వినువాడు పుణ్యము పొందును, తన ఆత్మలోని పాపమలినతను తొలగించును.

Verse 6

अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను: హే కురూద్వహా! ఇప్పుడు నేను స్వాయంభువ మనువు వంశాన్ని కీర్తించెదను; ఆయన పుణ్యకీర్తి గలవాడు, భగవాన్ హరి యొక్క అంసాంశమున జన్మించినవాడు.

Verse 7

प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥

శతరూపా ద్వారా స్వాయంభువ మనువుకు ఇద్దరు కుమారులు—ప్రియవ్రతుడు మరియు ఉత్తానపాదుడు—జన్మించారు. వారు వాసుదేవుని కళాంశమునుండి ఉద్భవించినందున జగత్తు రక్షణకై, ప్రజాపాలనకై సమర్థులై ఉన్నారు.

Verse 8

जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥

ఉత్తానపాదునికి రెండు రాణులు—సునీతి మరియు సురుచి. సురుచి రాజుకు అత్యంత ప్రియురాలు; మరొక రాణి సునీతికి ధ్రువుడు అనే కుమారుడు ఉన్నా, ఆమె రాజుకు అంత ప్రియురాలు కాదు.

Verse 9

एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥

ఒకప్పుడు ఉత్తానపాద మహారాజు సురుచి కుమారుడైన ఉత్తముని తన ఒడిలో కూర్చుండబెట్టుకుని లాలిస్తున్నాడు. అప్పుడు ధ్రువ మహారాజు కూడా తండ్రి ఒడిలో ఎక్కడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ రాజు అతన్ని ఆదరించలేదు.

Verse 10

तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्‍न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: श‍ृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥

ధ్రువ మహారాజు తండ్రి ఒడిలో ఎక్కడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా, అతని సవతి తల్లి సురుచి అసూయతో, గర్వంతో రాజుకు వినిపించేలా మాట్లాడటం ప్రారంభించింది.

Verse 11

न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥

రాణి సురుచి ధ్రువునితో ఇలా అంది: నాయనా! నీవు రాజు సింహాసనంపై గానీ, ఒడిలో గానీ కూర్చోవడానికి అర్హుడవు కావు. నీవు రాజు కుమారుడవే అయినప్పటికీ, నా గర్భాన జన్మించనందున తండ్రి ఒడిలో కూర్చునే అర్హత నీకు లేదు.

Verse 12

बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥

ఓ బాలుడా! నీవు నా గర్భాన కాక వేరొక స్త్రీ గర్భాన జన్మించావని నీకు తెలియదు. కనుక నీ ప్రయత్నం విఫలమవుతుందని తెలుసుకో. నెరవేరని కోరికను తీర్చుకోవడానికి నీవు ప్రయత్నిస్తున్నావు.

Verse 13

तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥

నీకు రాజ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాలనే కోరిక ఉంటే, నీవు కఠోర తపస్సు చేయాలి. ముందుగా ఆ దేవదేవుడైన నారాయణుని ప్రసన్నం చేసుకో. ఆయన అనుగ్రహం పొంది, మరుజన్మలో నా గర్భాన జన్మించు.

Verse 14

मैत्रेय उवाच मातु: सपत्‍न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను—సవతి తల్లి దుర్వాక్యాలతో గాయపడిన ధ్రువుడు, దండంతో కొట్టబడిన పాము వలె కోపంతో బరువుగా శ్వాసించాడు. తండ్రి మౌనంగా ఉండి ప్రతివాదం చేయకపోవడం చూసి, వెంటనే రాజభవనం విడిచి ఏడుస్తూ తల్లిదగ్గరకు వెళ్లాడు.

Verse 15

तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्‍न्या ॥ १५ ॥

ధ్రువుడు బరువుగా శ్వాసిస్తూ, కోపంతో పెదవులు కంపిస్తూ, తీవ్రంగా ఏడుస్తుండగా రాణి సునీతి అతన్ని ఒడిలోకి ఎత్తుకుంది. సురుచీ కఠిన వాక్యాలు విన్న రాజభవనవాసులు అన్నీ వివరంగా చెప్పగా, సునీతి ఎంతో వ్యథపడింది.

Verse 16

सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्‍न्या: स्मरती सरोज श्रिया द‍ृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥

ధైర్యాన్ని విడిచిపెట్టి సునీతి శోకంతో విలపించింది; దుఃఖదావాగ్నిలో కాలిన ఆకులా ఆమె క్షీణించింది. సవతి మాటలు గుర్తుకొచ్చగానే ఆమె కమలముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, ఇలా పలికింది.

Verse 17

दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥

ఆమె కూడా దీర్ఘంగా శ్వాసిస్తూ, ఈ బాధకు మార్గం కనిపెట్టలేకపోయింది. మార్గం దొరకక ఆమె బాలుడితో చెప్పింది—నాయనా, ఇతరులకు అమంగళం కోరకు; పరులకు దుఃఖం కలిగించేవాడు చివరికి అదే దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.

Verse 18

सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥

సునీతి చెప్పింది—నాయనా, సురుచీ చెప్పింది నిజమే. నీ తండ్రి రాజు నన్ను భార్యగా గానీ దాసిగా గానీ భావించడు; నన్ను స్వీకరించడానికి అతనికి లజ్జగా ఉంటుంది. అందువల్ల నీవు దురదృష్టవతియైన నా గర్భంలో పుట్టి, నా పాలతోనే పెరిగినవాడివని నిజమే.

Verse 19

आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥

బాలా, అసూయను విడిచి స్థిరంగా ఉండు. సౌతల్లి సురుచీ కఠినంగా చెప్పినదీ సత్యమే. ఉత్తముని వంటి సింహాసనం కోరితే, వెంటనే అధోక్షజ భగవంతుని పాదపద్మాలను ఆరాధించు.

Verse 20

यस्याङ्‌घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥

యావరి పాదపద్మాలను సేవించుటవలన విశ్వసృష్టికి కావలసిన గుణాలు లభించునో, ఆ పరమేశ్వరుని కృపవలన అజుడైన బ్రహ్మ పరమేష్ఠి పదవిని పొందెను. మనస్సు, ప్రాణాన్ని నియమించే మహాయోగులకూ ఆయన వంద్యుడు.

Verse 21

तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥

అలాగే నీ తాత స్వాయంభువ మనువు అనేక యజ్ఞాలు చేసి విస్తార దానాలు ఇచ్చి, ఏకనిష్ఠ విశ్వాసంతో భగవంతుని ఆరాధించి సంతృప్తిపరిచెను. అలా చేసి అతడు భౌమసుఖంలో పరమసిద్ధిని, అనంతరం దేవతాపూజతో దుర్లభమైన అపవర్గం—మోక్షాన్ని—పొందెను.

Verse 22

तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥

బాలా, భక్తులపై దయగల ఆ భగవంతుని శరణు పొందు. జన్మమరణ బంధనమునుండి విముక్తి కోరువారు భక్తిమార్గంలో ఆయన పాదపద్మాశ్రయాన్ని వెదుకుతారు. నీ ధర్మకర్తవ్యాలతో శుద్ధుడై, అనన్యభావంతో హృదయంలో ఆయనను స్థాపించి నిరంతరం సేవించు.

Verse 23

नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥

ధ్రువా, నీ దుఃఖాన్ని తొలగించగలవాడు కమలదళనేత్రుడైన భగవంతుడు తప్ప మరెవ్వరూ నాకు కనిపించరు. బ్రహ్మాది దేవతలు లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహాన్ని కోరుతారు; కానీ చేతిలో కమలం పట్టిన లక్ష్మీదేవి స్వయంగా సదా ప్రభువుని సేవించుటకు సిద్ధంగా ఉంటుంది.

Verse 24

मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—మాత సునీతి లక్ష్యసాధక ఉపదేశాన్ని విని ధ్రువుడు మనస్సును నియమించి, బుద్ధి మరియు దృఢనిశ్చయంతో తండ్రి గృహం నుండి బయలుదేరెను।

Verse 25

नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥

నారదుడు ఆ వార్త విని ధ్రువుని సంకల్పాన్ని గ్రహించి ఆశ్చర్యపడ్డాడు. అతడు దగ్గరకు వచ్చి పాపనాశక హస్తంతో బాలుని తల తాకి ఇలా పలికెను।

Verse 26

अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥

అహో, క్షత్రియుల తేజస్సు ఎంత ఆశ్చర్యం! వారు గౌరవభంగాన్ని సహించరు. చూడండి, ఈ బాలుడుకూడా సవతి తల్లి కఠిన వాక్యాలను హృదయంలో పెట్టుకొని తట్టుకోలేకున్నాడు।

Verse 27

नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥

నారదుడు పలికెను—బిడ్డా, ఇప్పటికీ నీకు అవమానం గానీ సన్మానం గానీ జరిగినట్లు నేను చూడటం లేదు. నీవు ఆటపాటలలో ఆసక్తి గల చిన్నవాడివి; మరి అవమాన మాటలతో ఎందుకు ఇంత కలత?

Verse 28

विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥

ధ్రువా, మార్గాలు ఉన్నప్పటికీ అసంతృప్తికి కారణం లేదు. ఈ అసంతృప్తి మాయాశక్తి యొక్క లక్షణం; జీవుడు పూర్వకర్మల ఆధీనుడు, అందువల్ల లోకంలో భోగం లేదా దుఃఖం కోసం వివిధ స్థితులు కలుగుతాయి।

Verse 29

परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥

ఓ తాత! మనిషి అంతమాత్రంతోనే తృప్తి చెందాలి. బుద్ధిమంతుడు భగవంతుని అద్భుత గమనాన్ని చూచి, ఆయన పరమ సంకల్పంతో అనుకూలమో ప్రతికూలమో వచ్చినదాన్ని స్వీకరించాలి.

Verse 30

अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥

ఇప్పుడు నీవు తల్లి ఉపదేశించిన యోగధ్యాన మార్గాన్ని, కేవలం ప్రభువు కృప పొందుటకై, ఆరంభించాలనుకుంటున్నావు. కానీ నా అభిప్రాయంలో భగవంతుని ప్రసన్నం చేయడం సామాన్యులకు అత్యంత కష్టం.

Verse 31

मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥

నారద ముని చెప్పెను: అనేక జన్మలపాటు ఆసక్తిరహితులై, తీవ్రమైన యోగసమాధిలో నిలిచి, అనేక తపస్సులు చేసినా, అనేక యోగులు భగవద్-సాక్షాత్కార మార్గపు అంతాన్ని కనుగొనలేకపోయారు.

Verse 32

अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥

కాబట్టి, ప్రియ బాలకా, ఈ పట్టుదల వృథా; ఇది ఫలించదు. ఇంటికి వెళ్ళు. నీవు పెద్దవాడైనప్పుడు ప్రభువు కృపవల్ల ఈ యోగసాధనలకు అవకాశం వస్తుంది; అప్పుడు చేయి.

Verse 33

यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥

ఎవరికైతే దైవం ఏదిని విధించిందో, దేహధారి అది సుఖమో దుఃఖమోగా స్వీకరించి తనను తాను తృప్తిపరచుకోవాలి. అలా సహించే వాడు అజ్ఞానాంధకారాన్ని సులభంగా దాటగలడు.

Verse 34

गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥

తనకన్నా అధిక గుణవంతుణ్ని చూసి ఆనందించాలి; తక్కువ గుణవంతునిపై కరుణ చూపాలి; సమానుణ్ని చూసి స్నేహం చేయాలి. ఇలా చేస్తే త్రివిధ దుఃఖాలు ప్రభావితం చేయవు.

Verse 35

ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥

ధ్రువుడు అన్నాడు—ప్రియ నారదజీ, సుఖదుఃఖాల వల్ల కలత చెందిన హృదయాలకు శాంతి పొందుటకు మీరు కరుణతో చెప్పిన ఉపదేశం నిజంగా శ్రేష్ఠం. కానీ నేను అజ్ఞానంతో కప్పబడ్డాను; ఈ తత్త్వబోధ నా హృదయాన్ని తాకదు.

Verse 36

अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्‍त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥

అయినా ప్రభూ, మీ ఉపదేశాన్ని స్వీకరించక నేను అవినీతుడనై ఉన్నాను; కానీ ఇది నా తప్పు కాదు. క్షత్రియ వంశంలో పుట్టినందున నా స్వభావం ఘోరంగా ఉంది. సురుచీ కఠిన వాక్యబాణాలు నా హృదయాన్ని చీల్చాయి; అందువల్ల మీ మేలైన ఉపదేశం నా హృదయంలో నిలవదు.

Verse 37

पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥

ఓ పండిత బ్రాహ్మణా, మూడు లోకాలలో ఇప్పటివరకు ఎవ్వరూ—నా తండ్రి, తాతలు కూడా—అధిష్ఠించని అత్యుత్తమ స్థానాన్ని నేను పొందాలని కోరుతున్నాను. దయచేసి ఆ లక్ష్యాన్ని చేరేందుకు సద్గమార్గాన్ని నాకు చెప్పండి.

Verse 38

नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥

నిశ్చయంగా మీరు పరమేశ్ఠి భగవాన్ బ్రహ్మదేవుని యోగ్య కుమారుడు. మీరు వీణను మ్రోగిస్తూ సమస్త జగత్తు హితార్థం సూర్యునిలా సంచరిస్తారు.

Verse 39

मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—ధ్రువ మహారాజు మాటలు విని భగవాన్ నారద ముని దయతో పరిపూర్ణుడై, తన అహేతుక కృపను చూపుటకు ఆ బాలునికి శ్రేష్ఠ ఉపదేశము ఇచ్చెను।

Verse 40

नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥

నారదుడు పలికెను—నీ తల్లి సునీతి చెప్పిన మార్గమే నీకు పరమ శ్రేయస్సును ఇస్తుంది. కాబట్టి వినయభావంతో భగవాన్ వాసుదేవుని భజించు।

Verse 41

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥

ధర్మం, అర్థం, కామం, చివరికి మోక్షం—ఈ నాలుగు ఫలాలను కోరువాడు భగవాన్ హరికి భక్తిసేవ చేయాలి; ఎందుకంటే ఆయన కమలపాద సేవనే ఇవన్నిటి సిద్ధికి కారణం।

Verse 42

तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥

కాబట్టి నాయనా, నీకు శుభం కలుగుగాక. నీవు యమునా నదీ పవిత్ర తీరానికి వెళ్లు; అక్కడ మధువనం అనే పుణ్యవనం ఉంది, అక్కడ భగవాన్ హరి నిత్య సాన్నిధ్యంగా ఉంటాడు।

Verse 43

स्‍नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥

కాలిందీ (యమునా) యొక్క శుభ్రమైన, మంగళకరమైన జలంలో ప్రతిదినం మూడు సంధ్యలలో స్నానం చేయుము. స్నానానంతరం అష్టాంగయోగ నియమానుసారం అవసరమైన కర్మలు చేసి, ప్రశాంతంగా నీ ఆసనంపై కూర్చుండుము।

Verse 44

प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥

ఆసనంపై కూర్చొని త్రివిధ ప్రాణాయామాన్ని అభ్యసించి, క్రమంగా ప్రాణం, మనస్సు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించు. సమస్త భౌతిక మలినతను తొలగించి, మహా సహనంతో పరమ పురుష భగవంతుని ధ్యానించు.

Verse 45

प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥

భగవంతుని ముఖము సదా ప్రసాదాభిముఖంగా, అత్యంత ప్రసన్నంగా ఉంటుంది; ఆయన దృష్టి, ముఖవర్ణం ఎప్పుడూ అసంతృప్తిగా కనిపించదు, భక్తులకు వరాలు ప్రసాదించుటకు సదా సిద్ధంగా ఉంటాడు. ఆయన సుందర నాసిక, భ్రూవులు, కపోలాలు, విశాల లలాటం దేవతలకన్నా మిన్నగా మనోహరం.

Verse 46

तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥

నారద ముని చెప్పెను—భగవంతుని రూపము సదా యౌవనమయము; ఆయన అవయవములు సుగఠితమై దోషరహితమై ఉంటాయి. ఆయన నేత్రములు, పెదవులు ఉదయసూర్యుని వలె అరుణవర్ణమై ఉంటాయి. శరణాగత జీవునికి ఆశ్రయం ఇవ్వుటకు ఆయన సదా సిద్ధుడు; ఆయన దర్శనముతో సంపూర్ణ తృప్తి కలుగుతుంది. శరణాగతుల స్వామిగా ఆయన యోగ్యుడు, ఎందుకంటే ఆయన కరుణాసముద్రము.

Verse 47

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥

భగవంతుని వక్షస్థలమున శ్రీవత్స చిహ్నము ఉంది; ఆయన వర్ణము ఘనశ్యామము. ఆయన సాక్షాత్ పురుషుడు, వనమాల ధరించెను. ఆయన నాలుగు భుజములు స్పష్టంగా ప్రకాశించి, వాటిలో శంఖము, చక్రము, గద, పద్మము శోభించుచున్నవి.

Verse 48

किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥

పరమ పురుష భగవాన్ వాసుదేవుని సమస్త దేహము అలంకారములతో విరాజిల్లుచున్నది. ఆయన రత్నమయ కిరీటము, కుండలములు, హారములు, కేయూరములు, వలయములు ధరించెను; ఆయన కంఠమున కౌస్తుభ మణి శోభించుచున్నది, మరియు ఆయన పీతాంబరమైన పసుపు పట్టు వస్త్రములు ధరించెను.

Verse 49

काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥

ప్రభువు నడుమున చిన్న చిన్న స్వర్ణ ఘంటికల కాంచీ మెరుస్తుంది; ఆయన కమలపాదాలపై స్వర్ణ నూపురాలు మ్రోగుతాయి. ఆయన రూపలావణ్యం అత్యంత దర్శనీయము; ఆయన సదా శాంతుడు, స్థిరుడు, నేత్ర-మనస్సులకు ఆనందదాయకుడు.

Verse 50

पद्‌भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्‌भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥

నిజమైన యోగులు తమ హృదయ కమల కర్ణికపై నిలిచిన ప్రభువు యొక్క దివ్యరూపాన్ని ధ్యానిస్తారు. ఆయన కమలపాదాల మణివంటి నఖాలు మెరిసి, ఆరాధ్యంగా ప్రకాశిస్తాయి.

Verse 51

स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥

భక్తుడు ఎల్లప్పుడూ చిరునవ్వుతో, అనురాగభరిత దృష్టితో భక్తుని వైపు చూసే ప్రభువు రూపాన్ని ధ్యానించాలి. నియమితమైన ఏకాగ్ర మనస్సుతో వరదాత అయిన పరమపురుషోత్తముని దర్శించాలి.

Verse 52

एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥

ఈ విధంగా ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన ప్రభువు రూపంపై మనస్సును స్థిరపరచి ధ్యానించే వాడు త్వరలోనే భౌతిక కలుషితత నుండి విముక్తుడై పరమానంద-శాంతిని పొందుతాడు; ప్రభువు ధ్యానం నుండి అతడు దిగిపోడు.

Verse 53

जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥

ఓ రాజకుమారా, ఇప్పుడు నేను చెప్పబోయే పరమ గోప్యమైన జపమంత్రాన్ని విను. ఎవడు ఏడు రాత్రులు శ్రద్ధగా దీనిని పఠిస్తాడో, అతడు ఆకాశంలో సంచరించే సిద్ధపురుషులను దర్శించగలడు.

Verse 54

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥

“ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ” ఇది ద్వాదశాక్షర మంత్రం. దేశ‑కాలాన్ని గమనించి బుద్ధిమంతుడు శ్రీకృష్ణుని ద్రవ్యమయ విగ్రహారాధనను స్థాపించి, శాస్త్రవిధి ప్రకారం పుష్ప‑ఫల‑నైవేద్యాది సమర్పణలతో పూజించాలి.

Verse 55

सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥

శుద్ధ జలము, పవిత్ర పుష్పమాలలు, అరణ్యంలో లభించే మూల‑ఫలాదులు, కొత్త మొలకలు, పుష్పకళికలు లేదా చెట్టు తొక్క మొదలైనవాటితో ప్రభువును ఆరాధించాలి; ముఖ్యంగా భగవంతునికి అత్యంత ప్రియమైన తులసీదళాలను సమర్పించాలి.

Verse 56

लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्‌मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥

భూమి, నీరు, కాష్ఠం, లోహం మొదలైన భౌతిక తత్త్వాలతో చేసిన ప్రభువు విగ్రహాన్ని పొందితే దానిని పూజించవచ్చు. అరణ్యంలో అయితే కేవలం మట్టి‑నీటితో రూపం చేసి కూడా పై విధానాల ప్రకారం ఆరాధించాలి. ఆత్మనిగ్రహం గల భక్తుడు శాంతుడై, వాక్సంయమంతో, అడవిలో లభించే ఫల‑శాకాలతోనే తృప్తి చెందాలి.

Verse 57

स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्‌धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥

ప్రియ ధ్రువా! దేవారాధనతో పాటు రోజుకు మూడుసార్లు మంత్రజపం చేస్తూ, ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతుడు తన అచింత్య స్వమాయా మరియు స్వేచ్ఛతో వివిధ అవతారాలలో ప్రదర్శించే దివ్య లీలాచరిత్రలను హృదయంలో ధ్యానించు.

Verse 58

परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्‍ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥

పూర్వ భక్తులు చేసిన విధంగా భగవంతుని పరిచర్య‑పూజను విధిపూర్వకంగా అనుసరించాలి. లేదా మంత్రహృదయంతో, మంత్రానికి అభిన్నమైన భగవంతుడు—మంత్రమూర్తి—ని హృదయంలోనే జపం ద్వారా ఆరాధించాలి.

Verse 59

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥

మనస్సు, వాక్కు, దేహంతో విధిపూర్వక భక్తిసేవలో భగవంతుని నిష్ఠగా సేవించువానికి, భగవాన్ అతని కోరిక మేరకు ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు।

Verse 60

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥

నిష్కపటంగా సమ్యక్ భజన చేసే జనుల భావాన్ని పెంపొందించే భగవాన్, దేహధారులకు ధర్మం, అర్థం, కామం లేదా మోక్షం—ఏది కోరితే అది శ్రేయస్సుగా ప్రసాదిస్తాడు।

Verse 61

विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥

మోక్షం పట్ల అత్యంత గంభీరుడైనవాడు ఇంద్రియభోగాల పట్ల విరక్తుడై, బలమైన భక్తియోగంతో నిరంతర భావంతో శ్రద్ధగా భగవంతుని భజించాలి।

Verse 62

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥

నారద ముని ఉపదేశం విని రాజకుమారుడు ధ్రువుడు ఆయనకు ప్రదక్షిణ చేసి నమస్కరించి, హరి పాదచిహ్నాలతో పావనమైన మధువనానికి బయలుదేరాడు।

Verse 63

तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥

ధ్రువుడు తపోవనానికి వెళ్లిన తరువాత నారద ముని రాజమహల్ అంతఃపురంలో ప్రవేశించాడు. రాజు ఆయనను యథోచితంగా సత్కరించి నమస్కరించాడు; ఆయన సౌఖ్యంగా కూర్చొని రాజుతో మాట్లాడసాగాడు।

Verse 64

नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥

నారదుడు పలికెను—ఓ రాజా, నీవు ఇంత దీర్ఘకాలం ఏమి ధ్యానిస్తున్నావు? నీ ముఖము వాడిపోతున్నట్లు కనిపిస్తోంది. ధర్మం, అర్థం, కామం అనే మార్గాలలో ఏదైనా ఆటంకమా, లేక అర్థంతో కూడిన ధర్మమో కామమో క్షీణిస్తున్నదా?

Verse 65

राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥

రాజు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నేను భార్యాసక్తికి లోబడి పతితుడనై, కరుణలేని హృదయంతో ఉన్నాను. ఐదు సంవత్సరాల నా బాలపుత్రుణ్ని అతని తల్లితో కూడి దేశనిర్వాసం చేశాను; అతడు మహాత్ముడు, గొప్ప భక్తుడు.

Verse 66

अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्‍लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥

ఓ బ్రాహ్మణా, నా కుమారుని ముఖము కమలంలా ఉండేది. అతని దురవస్థను నేను తలచుకుంటున్నాను—అతడు అడవిలో రక్షణలేక, ఆకలితో, అలసి ఎక్కడో పడుకొని ఉండవచ్చు; వాడిన కమలముఖంతో ఉన్న అతనిని తోడేళ్లు తినివేయకూడదు.

Verse 67

अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥

అయ్యో! భార్య చేత జయింపబడిన నా దుర్మనస్సును ఊహించండి. ప్రేమతో నా ఒడిలోకి ఎక్కాలని ప్రయత్నించిన ఆ బాలుణ్ని ఈ నీచుడు నేను స్వీకరించలేదు; క్షణమైనా స్నేహంగా తట్టలేదు—ఎంత కఠినహృదయుడను!

Verse 68

नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥

నారదుడు పలికెను—ఓ రాజా, నీ కుమారుని గురించి శోకించకు. అతడు భగవంతుని రక్షణలో ఉన్నాడు. నీవు అతని ప్రభావాన్ని తెలియకపోయినా, అతని కీర్తి ఇప్పటికే లోకమంతటా వ్యాపిస్తోంది.

Verse 69

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥

ఓ రాజా, నీ కుమారుడు అత్యంత సమర్థుడు. లోకపాలులకు కూడా దుర్లభమైన కార్యాలను అతడు నిర్వహిస్తాడు. త్వరలోనే తన కార్యాన్ని పూర్తిచేసి ఇంటికి తిరిగి వస్తాడు; నీ కీర్తిని లోకమంతా వ్యాపింపజేస్తాడు.

Verse 70

मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनाद‍ृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను—దేవర్షి నారదుడు చెప్పిన మాటలు విని జగతీపతి ఉత్తానపాదుడు రాజలక్ష్మిని లెక్కచేయక, తన కుమారుడు ధ్రువుని గురించే ఆలోచించసాగెను.

Verse 71

तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरद‍ृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥

మధువనంలో ధ్రువ మహారాజు స్నానం చేసి శుద్ధుడై, ఆ రాత్రి ఎంతో జాగ్రత్తగా ఉపవాసం చేశాడు. తరువాత మహర్షి నారదుని ఆదేశానుసారం ఏకాగ్రచిత్తంతో పరమపురుషుడైన భగవంతుని ఆరాధనలో నిమగ్నమయ్యాడు.

Verse 72

त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥

మొదటి నెలలో ధ్రువ మహారాజు ప్రతి మూడవ రోజుకు ఒక్కసారి కపిత్థ, బదర వంటి ఫలాలను మాత్రమే శరీరధారణకై తిన్నాడు. ఈ విధంగా హరిని ఆరాధిస్తూ ఒక నెల గడిపాడు.

Verse 73

द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥

రెండవ నెలలో ఆ బాలుడు ధ్రువుడు ప్రతి ఆరవ రోజుకు ఒక్కసారి భోజనం చేశాడు; భోజనంగా ఎండిన గడ్డి, ఆకులు మొదలైనవే తీసుకున్నాడు. ఈ విధంగా విభువైన భగవంతుని ఆరాధన కొనసాగించాడు.

Verse 74

तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥

మూడవ నెలలో అతడు ప్రతి తొమ్మిదవ రోజుకు మాత్రమే నీరు తాగేవాడు. ఇలా సమాధిలో నిలిచి ఉత్తమశ్లోక భగవంతుని ఆరాధించాడు.

Verse 75

चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥

నాల్గవ నెలలో అతడు ప్రతి పన్నెండవ రోజుకు మాత్రమే గాలి గ్రహించేవాడు. శ్వాస నియంత్రణలో నిపుణుడై స్థిరంగా భగవంతుని ధ్యానించి ఆరాధించాడు.

Verse 76

पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥

ఐదవ నెలకు వచ్చేసరికి రాజకుమారుడు ధ్రువుడు శ్వాసను సంపూర్ణంగా నియంత్రించాడు. అతడు ఒక్క కాళ్లపై స్థంభంలా అచలంగా నిలిచి పరబ్రహ్మను ధ్యానించాడు.

Verse 77

सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥

అతడు అన్ని వైపుల నుంచి మనస్సును వెనక్కి లాగి, ఇంద్రియాలు-విషయాల ఆశ్రయాన్ని హృదయంలో స్థిరపరిచాడు. భగవంతుని రూపాన్ని ధ్యానిస్తూ మరేదీ చూడలేదు.

Verse 78

आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥

ధ్రువ మహారాజు మహత్తత్త్వాది సమస్త సృష్టికి ఆధారమైన, ప్రాధాన-పురుషేశ్వరుడైన పరమేశ్వరుని హృదయంలో ధారించగానే మూడు లోకాలు కంపించాయి.

Verse 79

यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥

రాజకుమారుడు ధ్రువ మహారాజు ఒక కాళ్లపై స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, ఆయన బొటనవేలు ఒత్తిడితో భూమి సగం వంగిపోయింది; పడవలో ఎక్కిన ఏనుగు ప్రతి అడుగుతో పడవను ఎడమ-కుడమ ఊగించినట్లుగా।

Verse 80

तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्‌वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥

ధ్రువ మహారాజు అనన్య ధ్యానంతో విశ్వాత్ముడైన శ్రీ విష్ణువును స్మరిస్తూ శరీర ద్వారాలన్నీ మూసివేశాడు; దాంతో సమస్త లోకాల శ్వాసప్రశ్వాసం ఆగినట్లై, లోకపాలులతో కూడిన దేవతలు ఉక్కిరిబిక్కిరై హరిని శరణు కోరారు।

Verse 81

देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥

దేవతలు పలికారు: ఓ భగవాన్! చరాచర సమస్త జీవులకు మీరు ఆశ్రయం. అందరి ప్రాణప్రవాహం ఆపబడినట్లుగా మాకు అనిపిస్తోంది; ఇలాంటి దాన్ని మేమెప్పుడూ చూడలేదు. కాబట్టి, శరణ్యుడా, మేము మీ శరణు వచ్చాము—దయచేసి ఈ ప్రమాదం నుండి మమ్మల్ని రక్షించండి।

Verse 82

श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను: దేవతలారా, భయపడకండి. రాజు ఉత్తానపాదుని కుమారుడు ఇప్పుడు నాలో పూర్తిగా లీనమై, ఘోర తపస్సుతో ఈ విశ్వ శ్వాసప్రక్రియను అడ్డుకున్నాడు. మీరు సురక్షితంగా మీ మీ ధామాలకు తిరిగి వెళ్లండి; నేను ఈ బాలుణ్ని అతని దురతపస్సు నుండి నిలిపివేస్తాను।