Adhyaya 6
Brahmā Counsels the Demigods; Journey to Kailāsa; Śiva’s Tranquility and Brahmā’s Praise
దక్షయజ్ఞం ధ్వంసమైన తరువాత శివగణుల చేతిలో ఓడిపోయి గాయపడిన ఋత్వికులు, సభాసదులు, దేవతలు భయంతో బ్రహ్మదేవుని ఆశ్రయించి జరిగినదంతా నివేదిస్తారు. విష్ణువుతో కలిసి ఫలితాన్ని ముందే తెలిసిన బ్రహ్మ యజ్ఞానికి హాజరుకాలేదు; మహాపురుషుని నింద వల్ల యజ్ఞం ఆనందరహితమై ఫలహీనమవుతుందని కారణం చెబుతాడు. సంకోచం విడిచి శివపాదాల వద్ద శరణాగతి చేసి క్షమాపణ కోరమని ఉపదేశిస్తూ, సతీ వియోగశోకం మరియు దక్షుని కఠిన వాక్యాల వల్ల శివుని వ్యక్తిగత వేదనను, ఆయన అపార శక్తిని గుర్తుచేస్తాడు. తరువాత బ్రహ్మ వారిని కైలాసానికి తీసుకెళ్తాడు; అక్కడి వనాలు, నదులు, పక్షులు, దివ్య వైభవం ద్వారా పవిత్రత వర్ణించబడుతుంది. విశాల వటవృక్షం కింద ముక్త ఋషుల మధ్య యోగసమాధిలో ప్రశాంతంగా కూర్చున్న శివుని దర్శించి, శివుడు లేచి బ్రహ్మను గౌరవిస్తాడు; బ్రహ్మ శివుని జగన్నియంతగా, యజ్ఞప్రవర్తకుడిగా స్తుతించి—తదుపరి భాగంలో సమాధానం, అవయవ పునరుద్ధరణ, నిలిచిన యజ్ఞ సమాప్తికి పునాది వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
మైత్రేయ ముని పలికెను: శివుని సైనికుల చేతిలో ఓడిపోయి, త్రిశూలాలు, కత్తుల వంటి ఆయుధాలతో గాయపడిన దేవతలు, ఋత్విక్కులు భయంతో బ్రహ్మదేవుని ఆశ్రయించారు. ఆయనకు నమస్కరించి జరిగినదంతా వివరించారు.
Verse 2
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
మైత్రేయ ముని పలికెను: శివుని సైనికుల చేతిలో ఓడిపోయి, త్రిశూలాలు, కత్తుల వంటి ఆయుధాలతో గాయపడిన దేవతలు, ఋత్విక్కులు భయంతో బ్రహ్మదేవుని ఆశ్రయించారు. ఆయనకు నమస్కరించి జరిగినదంతా వివరించారు.
Verse 3
उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥
పద్మజ బ్రహ్మా మరియు విశ్వాత్మ నారాయణుడు దక్షుని యజ్ఞమండపంలో ఇలాంటి ఘటన జరుగుతుందని ముందే తెలిసికొని, యజ్ఞానికి వెళ్లలేదు.
Verse 4
तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥
అన్నీ విని ప్రభువు బ్రహ్మా ఇలా అన్నాడు—మహాతేజస్సు గల మహాపురుషుని నిందించి ఆయన పాదపద్మాలకు అపరాధం చేసి యజ్ఞం చేస్తే క్షేమసుఖం లభించదు.
Verse 5
अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥
మీరు యజ్ఞఫల భాగంలో నుండి భగవాన్ శివుని తొలగించారు; అందువల్ల మీరు ఆయన పాదపద్మాలకు అపరాధులు. అయినా నిర్మలచిత్తంతో ఆయనకు శరణు వెళ్లి పాదాల వద్ద పడిపడి ప్రసన్నం చేయండి; ఆయన త్వరగా ప్రసన్నుడవుతాడు.
Verse 6
आशासाना जीवितमध्वरस्य लोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥
యజ్ఞం నిలవాలని ఆశించే లోకాలు మరియు వాటి అధిపతులు కూడా—ఆయన కోపిస్తే—క్షణంలో నశించగలరు. కాబట్టి ప్రియ భార్య వియోగంతో దుఃఖించి, దక్షుని దుర్వాక్యాలతో హృదయంలో గాయపడిన ఆ దేవుడు శివుని వెంటనే క్షమాపణ కోరండి.
Verse 7
नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥
బ్రహ్మా అన్నాడు—నేను కాదు, ఈ యజ్ఞం కాదు, మీరు ఇతర దేవతలు కాదు, దేహధారులైన మునులు కూడా కాదు—ఆత్మతంత్రుడైన భగవాన్ శివుని బలవీర్యాల పరిమాణాన్ని ఎవరూ తెలియరు. అటువంటి స్థితిలో ఆయన పాదపద్మాలకు అపరాధం చేయడానికి ఎవరు ధైర్యం చేస్తారు?
Verse 8
स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै: समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष: कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥
ఇలా దేవతలను, పితృదేవతలను, ప్రజాపతులను ఉపదేశించిన అజుడు (బ్రహ్మ) వారిని వెంట తీసుకొని పురద్విషుడు శ్రీశివుని ప్రియమైన కైలాస పర్వతధామానికి బయలుదేరెను।
Verse 9
जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥
కైలాసధామం జన్మతః సిద్ధులైన దేవస్వరూపులచే పరిపూర్ణమై ఉంది; అక్కడ ఔషధులు, తపస్సు, వైదిక మంత్రాలు, యోగసాధనల వల్ల పవిత్రత విరాజిల్లుతుంది. కిన్నరులు, గంధర్వులు నివసించగా అప్సరసలు సదా వారిని చుట్టుముట్టి ఉంటారు।
Verse 10
नानामणिमयै: शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥
కైలాసంలో నానావిధ రత్నమయ శిఖరాలు, నానా ధాతువులతో విచిత్రంగా అలంకరితమైన పర్వతాలు; నానా వృక్ష-లతా-గుల్మాలు, నానా మృగసమూహాలతో అది ఆవరించబడి ఉంది।
Verse 11
नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥
అక్కడ అనేక స్వచ్ఛ జలపాతాలు ఉన్నాయి, పర్వతాలలో అనేక సుందర గుహలు ఉన్నాయి; ఆ గుహల్లో సిద్ధుల మనోహర భార్యలు తమ ప్రియులతో కలిసి ఆనందంగా విహరిస్తుంటారు।
Verse 12
मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥
కైలాసంలో నెమళ్ల కేకారవం ఎల్లప్పుడూ మార్మోగుతుంది; మత్తెక్కిన తేనెటీగల గుంజనం దానిని మరింత మధురం చేస్తుంది. కోకిలల మధుర కూజితాలు, ఇతర పక్షుల చిలిపి చర్చలు ఆ ప్రదేశాన్ని నింపి ఉంటాయి।
Verse 13
आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥
నిటారుగా ఎత్తైన కొమ్మలున్న కామధేనువంటి వృక్షాలు మధుర పక్షులను పిలుస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తాయి; ఏనుగుల గుంపులు కదలగా కైలాసగిరి కూడా వారితో కదులుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది; జలపాతాల గర్జనలో కైలాసమే గానం చేస్తున్నట్లు తోచుతుంది।
Verse 14
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
కైలాసగిరి మందార, పారిజాత, సరళ, తమాల, శాల, తాల, కోవిదార, ఆసన, అర్జున మొదలైన అనేక వృక్షాలతో అలంకరించబడి ఉంది; సువాసన పుష్పాలతో ఆ గిరి అంతటా శోభిస్తుంది।
Verse 15
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
చూత (మామిడి), కదంబ, నీప, నాగ, పున్నాగ, చంపక, పాటల, అశోక, బకుల, కుంద, కురబక వంటి వృక్షాలతో కైలాసం అంతటా అలంకరించబడి ఉంది; వాటి సువాసన పుష్పాలు గిరి శోభను పెంచుతాయి।
Verse 16
स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥
కైలాసగిరి స్వర్ణకమలం (శతపత్ర), వరరేణుక, జాతి, కుబ్జక, మల్లికా, మాధవీ వంటి లతా-వృక్షాలతో కూడా అలంకరించబడి ఉంది।
Verse 17
पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥
కైలాసగిరి పనస (జాక్ఫ్రూట్), ఉదుంబర, అశ్వత్థ, ప్లక్ష, న్యగ్రోధ, హింగు ఇచ్చే వృక్షాలు, భూర్జపత్ర, ఔషధ వనస్పతులు, పూగ (సుపారీ), రాజపూగ, జంబు (నేరేడు) మొదలైన వాటితో కూడా శోభిస్తుంది।
Verse 18
खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥
అక్కడ ఖర్జూర, మామిడి, ఆటకామ్రాది, ప్రియాల, మధూక, ఇంగుద వృక్షాలు ఉన్నాయి; అలాగే సన్నని వెణువు, కీచకము మరియు ఇతర బాంబూ జాతులు కైలాస పర్వతప్రాంతాన్ని అలంకరిస్తున్నాయి।
Verse 19
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
అక్కడ కుముద, ఉత్పల, కహ్లార, శతపత్ర వంటి కమలాల సమృద్ధి ఉంది. నలినీలలో మధురంగా కూయే పక్షుల గుంపులు సరస్సులను మరింత శోభింపజేస్తున్నాయి।
Verse 20
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
అక్కడ మృగాలు, శాఖామృగాలు (కోతులు), క్రోడాలు (వరాహాలు), మృగేంద్రులు (సింహాలు), ఋక్షాలు, శల్యకాలు, గవయాలు, శరభాలు, వ్యాఘ్రాలు, రురు మృగాలు, మహిషాలు మొదలైన అనేక జంతువులు తమ తమ ఆనందంలో విహరిస్తున్నాయి।
Verse 21
कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥
అక్కడ కర్ణాంత్ర, ఏకపద, అశ్వాస్య, వృక మరియు కస్తూరి కలిగిన మృగం (వృకనాభి) వంటి అనేక రకాల జింకలు విహరిస్తాయి. అలాగే అరటి చెట్ల దట్టమైన గుంపులు చుట్టుముట్టిన నలినీ తీరాలు ఎంతో మనోహరంగా మెరిసిపోతాయి।
Verse 22
पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥
సతీ నిత్యం స్నానం చేసిన అలకనందా అనే సరస్సు అత్యంత పుణ్యప్రదమైనది. భూతేశుడు (శివుడు) నివసించే కైలాసగిరి యొక్క విశిష్ట సౌందర్యాన్ని చూసి దేవతలందరూ ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు।
Verse 23
ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥
అక్కడ దేవతలు ‘అలకా’ అనే అతి రమణీయ నగరాన్ని చూశారు. అలాగే ‘సౌగంధిక’ అనే వనాన్ని కూడా చూశారు; సువాసనతో నిండిన కమలాలు విరివిగా ఉండుటవలన ఆ వనానికి ఆ పేరు వచ్చింది।
Verse 24
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥
వారు నందా మరియు అలకనందా అనే రెండు నదులను కూడా చూశారు; అవి నగరానికి బయట ప్రవహించుచున్నవి. తీర్థపాదుడైన శ్రీగోవిందుని పాదపద్మరజస్సు వలన ఆ నదులు అత్యంత పవిత్రమైనవి।
Verse 25
ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥
ఓ క్షత్తా విదురా! ఆ నదుల వద్ద దేవలోక స్త్రీలు తమ స్వధామం నుండి భర్తలతో కలిసి విమానాలలో దిగివస్తారు. రతిసుఖానంతరం అలసిపోయి వారు నీటిలో ప్రవేశించి క్రీడిస్తూ భర్తలపై నీటిని చల్లుతారు।
Verse 26
ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥
ఆ దేవాంగనులు స్నానం చేసిన తరువాత వారి శరీరాల నుండి జారిన తాజా కుంకుమ నీటిలో కలసి, ఆ నీరు పసుపు వర్ణంగా సువాసనతో నిండుతుంది. అందువల్ల ఏనుగులు తమ ఆడఏనుగులతో కలిసి అక్కడ స్నానం చేసి, దాహం లేకపోయినా ఆ నీటిని త్రాగుతారు।
Verse 27
तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥
ఆ నగరం ముత్యాలు, బంగారం మరియు మహారత్నాలతో అలంకరించబడిన వందల విమానాలతో నిండిపోయి ఉంది. పుణ్యజన స్త్రీలతో అలంకృతమైన ఆ దృశ్యం, ఆకాశంలో మెరుపులతో కూడిన మేఘాల వలె శోభించింది।
Verse 28
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥
యక్షేశ్వరపురిని విడిచి దేవతలు సౌగంధికమనే వనాన్ని దాటారు. అక్కడ కోరికలు నెరవేర్చే వృక్షాలు, నానావిధ పుష్పఫలాలు, మనోహర ఛాయలు కనిపించాయి.
Verse 29
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥
ఆ దివ్యవనంలో ఎర్రని కంఠాల పక్షుల మధుర స్వరాలు తేనెటీగల గుంజనతో కలసి మ్రోగాయి. సరస్సులు కలహంస సమూహాలతో, బలమైన కాండాల కమలాలతో అలంకరించబడ్డాయి.
Verse 30
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥
హరిచందన సువాసన గాలితో అడవి ఏనుగుల గుంపులు ఉన్మత్తమయ్యాయి. అదే గాలి అక్కడి పుణ్యజన స్త్రీల మనసులను కూడా మళ్లీ మళ్లీ కలవరపెట్టింది.
Verse 31
वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥
స్నానఘాటాల మెట్లు వైదూర్యమణితో నిర్మితమై, నీటిలో నీలకమలాలు పరచుకున్నాయని వారు చూశారు. అటువంటి సరస్సులను దాటి వారు సమీపంలో ఒక మహా వటవృక్షాన్ని దర్శించారు.
Verse 32
स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥
ఆ వటవృక్షం ఎనిమిది వందల యోజనాల ఎత్తు, దాని కొమ్మలు ఆరు వందల యోజనాల వరకు విస్తరించాయి. పర్వత ఛాయలా స్థిరమైన చల్లని నీడను ఇచ్చినా, అక్కడ పక్షుల గూళ్లు లేక శబ్దమూ లేదు.
Verse 33
तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । ददृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥
దేవతలు ముముక్షులకు ఆశ్రయమై యోగసిద్ధిని ప్రసాదించే ఆ మహాయోగమయ వృక్షం క్రింద ఆసీనుడైన శివుని దర్శించారు. ఆయన కాలంలా గంభీరుడు, సమస్త కోపాన్ని విడిచినవాడిలా కనిపించాడు.
Verse 34
सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
వారు శివుని సనందనాది మహాసిద్ధులు, శాంతమైన ముక్తాత్మలు, అలాగే గుహ్యక-రాక్షసాధిపతి కుబేరుడు మొదలైన సఖులు చుట్టుముట్టి ఉపాసిస్తున్నట్లు చూశారు. శివుని దేహభావం సంపూర్ణంగా ప్రశాంతం.
Verse 35
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥
దేవతలు శివుని విద్య, తపస్సు, కర్మ, యోగసిద్ధి మార్గంలో పరిపూర్ణంగా స్థితుడై, ఇంద్రియాధీశ్వరుడిగా దర్శించారు. ఆయన సమస్త లోకాలకు సుహృదుడు; అందరిపై వాత్సల్యంతో అత్యంత మంగళకరుడు.
Verse 36
लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥
ఆయనకు తాపసులకు ప్రీతికరమైన లింగచిహ్నం, భస్మం, దండం, జటలు, మృగచర్మం ఉన్నాయి. భస్మలేపనంతో ఆయన దేహం సంధ్యామేఘంలా కాంతిమంతంగా కనిపించింది; జటల్లో అర్ధచంద్రరేఖ శోభించింది.
Verse 37
उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥
ఆయన దర్భతో చేసిన బృసిపై కూర్చొని సనాతన బ్రహ్మతత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు. సత్పురుషులు వినుచుండగా, ప్రత్యేకంగా నారదముని ప్రశ్నకు సమాధానంగా పరమసత్యాన్ని వివరించాడు.
Verse 38
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥
ఆయన ఎడమ పాదపద్మాన్ని కుడి తొడపై ఉంచి, ఎడమ చేతిని ఎడమ తొడపై నిలిపాడు—ఇది వీరాసనం. కుడి చేతిలో రుద్రాక్షమాలను పట్టుకొని తర్కముద్రతో ఆసీనుడయ్యాడు।
Verse 39
तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥
ఇంద్రాది లోకపాలులతో కూడిన మునులందరూ చేతులు జోడించి గిరీశుడైన శివునికి నమస్కరించారు. కాషాయ వస్త్రధారి, సమాధిలో లీనుడై ఆయన మునులలో శ్రేష్ఠుడిలా ప్రకాశించాడు।
Verse 40
स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥
దేవాసురులచే పూజింపబడే పాదపద్మాలున్న శివుడు, ఆత్మయోని బ్రహ్మ వచ్చాడని గమనించగానే వెంటనే లేచి శిరసు వంచి ఆయన పాదాలను స్పర్శించి గౌరవించాడు—వామనదేవుడు కశ్యపమునికి నమస్కరించినట్లే।
Verse 41
तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥
నీలలోహితుడైన శివుని చుట్టూ కూర్చున్న నారదాది మహర్షులు మరియు ఇతర సిద్ధగణాలు కూడా బ్రహ్మకు నమస్కరించారు. ఈ విధంగా పూజింపబడిన ఆత్మభూ బ్రహ్మ చిరునవ్వుతో, ప్రణామం చేసిన శివునితో మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు।
Verse 42
ब्रह्मोवाच जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥
బ్రహ్మ అన్నాడు: ఓ ఈశ్వర శివా! నీవే సమస్త జగత్తుకు నియంతవు; విశ్వసృష్టికి యోని-బీజములైన తల్లి-తండ్రి స్వరూపుడవు; అలాగే శక్తి-శివములను మించిన నిరంతర పరబ్రహ్మమూ నీవేనని నేను తెలుసుకొన్నాను।
Verse 43
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥
ఓ భగవాన్, శివశక్తుల స్వరూపాలుగా విస్తరించి నీవే ఈ జగత్తును సృష్టించి, పోషించి, లయపరుస్తావు—సాలెపురుగు ఆటగా జాలాన్ని నేసి, కాపాడి, మళ్లీ చుట్టుకునేలా।
Verse 44
त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥
ఓ ప్రభూ, దక్షుని ద్వారా నీవే యజ్ఞవ్యవస్థను స్థాపించావు; దానివల్ల ధర్మమూ అర్థమూ అనే ఫలాలు లభిస్తాయి. నీ నియమాల ప్రకారమే లోకంలో వర్ణాశ్రమ ధర్మసేతువులు నిలిచాయి; ధృతవ్రత బ్రాహ్మణులు వాటిని శ్రద్ధతో ఆచరిస్తారు।
Verse 45
त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥
ఓ పరమ మంగళకర ప్రభూ, శుభకర్మలు చేసే వారికి స్వర్గం, పరమ వైకుంఠలోకాలు మరియు బ్రహ్మపదాన్ని గమ్యంగా నీవే నియమించావు. దుష్కర్ములకు ఘోర నరకాలను విధించావు; అయినా కొన్నిసార్లు ఫలితం విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది—దాని కారణం గ్రహించడం కష్టం।
Verse 46
न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥
ఓ ప్రభూ, నీ కమలపాదాలకు జీవితం అర్పించిన సద్భక్తులు ప్రతి జీవిలో నిన్ను పరమాత్మగా దర్శిస్తారు; సమస్త భూతాలను తమ ఆత్మతో భిన్నంగా చూడరు. అందువల్ల వారికి జంతువుల్లా అంధక్రోధం సాధారణంగా అధికమవదు।
Verse 47
पृथग्धिय: कर्मदृशो दुराशया: परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा- स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥
భేదబుద్ధితో చూసేవారు, కర్మఫలాసక్తులు, దురాశయులు, ఇతరుల అభ్యుదయాన్ని చూసి ఎల్లప్పుడూ హృదయవేదనపడుతూ, కఠినమైన చీల్చే మాటలతో వారికి బాధ కలిగించే వారు—వారు విధిచేత ముందే సంహరించబడ్డవారే. కాబట్టి మీలాంటి మహాత్ముడు వారిని మళ్లీ చంపనవసరం లేదు।
Verse 48
यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥
ప్రభూ, పుష్కరనాభ భగవంతుని దుర్జేయ మాయచే మోహితులైన భౌతికులు ఎక్కడైనా అపరాధం చేసినా, సాధువులు అనుకంపతో దానిని తీవ్రముగా పరిగణించరు. అది మాయాబలంతో జరిగినదని తెలిసి, ప్రతీకారంగా తమ పరాక్రమాన్ని చూపరు।
Verse 49
भवांस्तु पुंस: परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तदृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥
ప్రభూ, మీరు పరమపురుషుని దుర్జేయ మాయచే ఎప్పుడూ మోహితులు కారు; అందువల్ల మీరు సర్వజ్ఞులు, సర్వదర్శులు. కాబట్టి అదే మాయచే భ్రమించి కర్మఫలాసక్తులైన వారిపై దయచేసి అనుగ్రహం చేయవలసినది మీకే తగినది।
Verse 50
कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो: त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु: कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥
ప్రభూ శివా, ప్రజాపతి మనసులో ప్రారంభమైన ఈ యజ్ఞం మీచేత ధ్వంసమై అసంపూర్ణంగా నిలిచింది; ఇప్పుడు దానిని उद्धరించండి. మీ భాగాన్ని ఇవ్వని దుష్ట యాజకుల వల్లే యజ్ఞం నాశనమైంది; కాబట్టి ప్రభూ, మీ న్యాయమైన భాగాన్ని స్వీకరించండి।
Verse 51
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
ప్రభూ, మీ కృపచే ఈ యజమాని (దక్షుడు) మళ్లీ జీవించుగాక; భగుడికి కళ్లను తిరిగి దక్కుగాక; భృగువుకు మీసాలు మళ్లీ మొలకెత్తుగాక; పూషుడి పళ్లు పూర్వంలా కావుగాక।
Verse 52
देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥
హే శివప్రభూ, మీ సైనికుల ఆయుధాలు మరియు రాళ్ల వల్ల అవయవాలు విరిగిన దేవతలు మరియు ఋత్విజులు మీ అనుగ్రహంతో త్వరగా ఆరోగ్యవంతులగుదురు గాక।
Verse 53
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥
హే యజ్ఞనాశక రుద్రా! యజ్ఞంలోని ఉచ్ఛిష్ట భాగము నీదే కావుగాక. నేడు నీ భాగగ్రహణముచేత నీ కృపతో యజ్ఞము సంపూర్ణమగుగాక.
Frequently Asked Questions
The chapter states that Brahmā and Viṣṇu already knew beforehand that the sacrificial arena would become the site of offense and disruption. Their non-attendance underscores that yajña divorced from proper respect for great devotees (and thus from bhakti) is spiritually compromised; participation would not endorse a sacrifice grounded in blasphemy and exclusion.
Brahmā identifies the failure as moral and devotional rather than merely logistical: the assembly blasphemed a mahā-puruṣa (Śiva) and offended his lotus feet, and they also tried to exclude him from the sacrificial share. In Bhāgavata logic, such aparādha nullifies auspiciousness; ritual cannot yield happiness or completion when contempt for the exalted eclipses humility and devotion.
Kailāsa is portrayed as sanctified by Vedic hymns and yogic practice, inhabited by demigod-like residents with mystic powers, along with Kinnaras, Gandharvas, and Apsarās. The implication is that Śiva’s abode is not a realm of mere austerity but a spiritually charged domain where yoga-siddhi, beauty, and sacred sound coexist—supporting Śiva’s role as master of yogīs and benefactor of all beings.
The narrative highlights Śiva’s exemplary humility and adherence to dharma among cosmic administrators. Although supremely worshipable, he models respect for Brahmā’s position in universal governance, demonstrating that true greatness includes humility and proper honor to authority—an implicit corrective to Dakṣa’s pride.
Brahmā uses the spider metaphor to communicate Śiva’s comprehensive agency over manifestation: creation, maintenance, and dissolution occur through his expansions, as a spider projects and withdraws its web. The comparison frames Śiva as deeply involved with cosmic processes while remaining masterful and self-possessed—supporting the chapter’s call that offending such a being is spiritually catastrophic.