Adhyaya 5
Vīrabhadra Destroys Dakṣa’s Sacrifice (Dakṣa-yajña-vināśa)
నారదుని ద్వారా సతీదేవి మరణం మరియు దక్షుని అవమానం గురించి విన్న శివుడు ఆగ్రహోదగ్రుడయ్యాడు. తన జటాజూటం నుండి వీరభద్రుని సృష్టించి, దక్ష యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేయమని ఆదేశించాడు. వీరభద్రుడు మరియు శివగణాలు యజ్ఞశాలను ధ్వంసం చేశారు. వీరభద్రుడు భృగువు మీసాలు పీకి, భగుని కళ్ళు పోగొట్టి, పూషుని పళ్ళు రాలగొట్టి, చివరకు దక్షుని తల నరికి యజ్ఞగుండంలో వేసాడు. అనంతరం వారు కైలాసానికి తిరిగి వెళ్ళారు.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते- रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—దక్షుడి అవమానంతో సతి మరణించిందని, అలాగే ఋభు దేవతలు శివుని పార్షదసేనను తరిమివేశారని నారదుని ద్వారా తెలిసిన వెంటనే, భగవాన్ శివుడు అపారమైన కోపంతో ఉప్పొంగిపోయాడు.
Verse 2
क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि- र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
అత్యంత కోపంతో ధూర్జటి శివుడు పళ్లతో పెదవులను బిగించి, తలపై నుండి ఒక జటను పీకి తీసాడు; అది మెరుపులా, అగ్నిలా భయంకరంగా మండింది. వెంటనే లేచి, ఉన్మత్తుడిలా నవ్వుతూ, గంభీర నాదంతో ఆ జటను భూమిపై విసిరేశాడు.
Verse 3
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज: कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥
అప్పుడు ఆకాశాన్ని తాకేంత మహాకాయుడైన భయంకర నల్లని రాక్షసుడు సృష్టించబడాడు; అతని కాంతి మూడు సూర్యుల సమానంగా మెరిసింది. అతని పళ్ళు వికటంగా, తలపై జుట్టు మండే అగ్నిలా; అతనికి వేల చేతులు, అనేక ఆయుధాలు, మరియు మనుష్య తలల మాల ధరించి ఉన్నాడు.
Verse 4
तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
ఆ మహాకాయుడు చేతులు జోడించి “ప్రభూ, నేను ఏమి చేయాలి?” అని అడిగాడు. భూతనాథుడైన భగవాన్ శివుడు ఆజ్ఞాపించాడు— “నీవు నా దేహజుడవు, నా గణాల అగ్రణివి; కాబట్టి యజ్ఞంలో దక్షుడిని, అతని సైన్యాన్ని సంహరించు।”
Verse 5
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसा महीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
కోపంతో ఆజ్ఞ పొందిన వాడు దేవదేవుడైన మహావిభువైన రుద్రుని ప్రదక్షిణ చేశాడు. మహాత్ముల సహనశక్తికీ ఎదురుగా నిలబడగల అప్రతిహత బలము తనలో ఉందని అతడు భావించాడు।
Verse 6
अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै- र्भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
రుద్రుని పార్షదులు అతనిని అనుసరించగా, వారు ఘోరంగా అరుస్తూ భయంకర ధ్వని చేశారు. అతడు మరణాన్నికూడా సంహరించే భయానక త్రిశూలాన్ని ఎత్తి పరుగెత్తాడు; అతని పాదాలపై ఉన్న ఘోషించే కంకణాలు గర్జించినట్లుండేవి।
Verse 7
अथर्त्विजो यजमान: सदस्या: ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू- दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥
ఆ సమయంలో యజ్ఞశాలలో ఉన్న ఋత్వికులు, యజమాని, సభాసదులు, బ్రాహ్మణులు మరియు వారి భార్యలు ఉత్తర దిశలో లేచిన ధూళిని చూసి ఆలోచించారు— “ఇది ఏ చీకటి? ఈ ధూళి ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది?”
Verse 8
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव: प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
వారు ఊహించారు— “గాలి వీచడం లేదు, దొంగలు కూడా లేరు; కఠిన దండధారి ప్రాచీనబర్హి రాజు ఇంకా జీవించి ఉన్నాడు. ఆవులు కూడా కదలడం లేదు; మరి ఈ ధూళి ఎక్కడి నుంచి? ఇప్పుడు లోకానికి ప్రళయం సమీపిస్తున్నదా?”
Verse 9
प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश: सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
దక్షుని భార్య ప్రసూతి మరియు ఇతర స్త్రీలు అత్యంత కలతచెంది ఇలా అన్నారు—ఈ అపాయం దక్షుని పాపఫలమే; నిర్దోషిణి సతి తన సోదరీమణులు చూస్తుండగానే దేహాన్ని విడిచి స్వర్గానికి వెళ్లింది।
Verse 10
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप: स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
ప్రళయకాలంలో పరమేశ్వరుడైన శివుని జటలు చెల్లాచెదురవుతాయి; ఆయన త్రిశూలంతో దిక్పాలులను ఛేదిస్తాడు. ధ్వజాల్లా పైకెత్తిన భుజాలను విస్తరించి అట్టహాసంతో గర్వంగా నర్తిస్తాడు; గర్జనతో దిక్కులు చీలినట్లుగా ఉంటుంది।
Verse 11
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं स्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥
అసహ్యమైన తేజస్సుతో, కోపంతో నిండిన, చూడటానికి కూడా దుర్దర్శుడైన ఆ మహాకాయ నల్ల పురుషుడు భయంకర దంతాలను చూపించాడు. భ్రూకుటి కదలికతో ఆకాశంలోని జ్యోతిష్కాలను చెల్లాచెదురుగా చేసి తన పదునైన తేజంతో కప్పివేశాడు; ఇంతగా కోపించిన విధాత ఎదుట ఎవరికీ శుభం ఎలా కలుగుతుంది?
Verse 12
बह्वेवमुद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
ప్రజలు ఇలా కలతచెందిన చూపులతో పరస్పరం మాట్లాడుకుంటుండగా, మహాత్ముడైన దక్షుడు ఆకాశం నుండీ భూమి నుండీ అన్ని వైపులా వేలాది భయంకర అపశకునాలను చూశాడు।
Verse 13
तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखो नानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै: पर्याद्रवद्भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
ప్రియమైన విదురా! అప్పుడు శివుని అనుచరులు యజ్ఞశాల చుట్టూ ముట్టడి చేసి అన్ని వైపులా పరుగులు తీశారు. వారు పొట్టివారు, అనేక రకాల ఆయుధాలతో సన్నద్ధులు; వారి దేహాలు సొరచేపల వలె నల్లటి-పసుపటి వర్ణంతో కనిపించాయి, యజ్ఞంలో కలహం సృష్టించడం ప్రారంభించారు।
Verse 14
केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
కొంతమంది సైనికులు యజ్ఞమండపాన్ని నిలబెట్టిన స్తంభాలు, ప్రాగ్వంశాన్ని కూల్చివేశారు; కొందరు స్త్రీగృహంలోకి చొరబడ్డారు; మరికొందరు ఆగ్నీధ్రశాలా యజ్ఞసదనాన్ని ధ్వంసం చేశారు; ఇంకొందరు వంటశాలా నివాసస్థానాలను పాడుచేశారు।
Verse 15
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥
వారు యజ్ఞపాత్రాలను పగలగొట్టారు; కొందరు యజ్ఞాగ్నిని ఆర్పివేశారు; కొందరు కుండల్లో మూత్రం చేశారు; మరికొందరు వేదిక సరిహద్దు అయిన మేఖలాను చింపివేశారు।
Verse 16
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
కొంతమంది పారిపోతున్న మునుల దారిని అడ్డగించారు; కొందరు అక్కడ కూడిన స్త్రీలను బెదిరించారు; మరికొందరు మండపం నుంచి పారిపోతున్న దేవతలను పట్టుకున్నారు।
Verse 17
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
శివగణుడైన మణిమాన్ భృగుమునిని బంధించాడు; వీరభద్రుడు ప్రజాపతి దక్షుణ్ని పట్టుకున్నాడు; చండేశుడు దేవుడు పూషాను బంధించాడు; నందీశ్వరుడు దేవుడు భగను అదుపులోకి తీసుకున్నాడు।
Verse 18
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
రాళ్ల వర్షం నిరంతరం కురిసింది. యజ్ఞంలో ఉన్న ఋత్విజులు, సభ్యులు, దేవతలు తీవ్రంగా బాధపడ్డారు; ప్రాణభయంతో వారు అనేక దిశలలో చెదరిపోయి పారిపోయారు।
Verse 19
जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
చేతిలో స్రువము పట్టుకుని హోమము చేస్తున్న భృగు మహర్షి మీసాలను వీరభద్రుడు పీకివేశాడు, ఎందుకంటే అతడు తన మీసాలను చూపిస్తూ శివుని, అవహేళన చేశాడు.
Verse 20
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥
దక్షుడు శివుని శపిస్తున్నప్పుడు కనుసైగలతో ప్రోత్సహించిన భగుని, వీరభద్రుడు కోపంతో నేలకేసి కొట్టి అతని కళ్లను పీకివేశాడు.
Verse 21
पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥
అనిరుద్ధుని వివాహ సమయంలో బలరాముడు కళింగ రాజు దంతాలను రాలగొట్టినట్లుగా, శివుని నిందిస్తున్నప్పుడు పళ్లు చూపిస్తూ నవ్విన పూషుని దంతాలను వీరభద్రుడు రాలగొట్టాడు.
Verse 22
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
అప్పుడు వీరభద్రుడు దక్షుని ఛాతీపై కూర్చుని పదునైన ఆయుధంతో అతని తల నరకడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ తలను శరీరం నుండి వేరు చేయలేకపోయాడు.
Verse 23
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
మంత్రాలతో కూడిన ఆయుధాలతో ప్రయత్నించినప్పటికీ, దక్షుని చర్మాన్ని కూడా కోయలేకపోయాడు. దీంతో వీరభద్రుడు మిక్కిలి ఆశ్చర్యానికి గురయ్యాడు.
Verse 24
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥
యజ్ఞశాలలో పశువులను బలి ఇవ్వడానికి ఉంచిన యంత్రాన్ని వీరభద్రుడు చూశాడు. ఆ అవకాశాన్ని వినియోగించుకుని, అతడు దక్షుని శిరస్సును ఖండించాడు.
Verse 25
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥
వీరభద్రుని చర్యను చూసి శివుని అనుచరులు ఆనందంతో జయధ్వానాలు చేశారు. భూతప్రేతపిశాచాలు గర్జించాయి. మరోవైపు, యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తున్న బ్రాహ్మణులు దక్షుని మరణానికి దుఃఖించారు.
Verse 26
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
అత్యంత కోపంతో వీరభద్రుడు దక్షుని శిరస్సును దక్షిణాగ్నిలో ఆహుతిగా వేశాడు. యజ్ఞశాలను దహనం చేసిన తరువాత, శివగణాలన్నీ తమ స్వామి నివాసమైన కైలాసానికి బయలుదేరాయి.
Frequently Asked Questions
Śiva manifests Vīrabhadra after learning that Satī gave up her body due to Dakṣa’s grievous insult and that Śiva’s attendants were driven away. Vīrabhadra functions as the instrument of cosmic justice: to chastise sacrificial arrogance and protect the dignity of a great devotee (Śiva). The episode teaches that offenses to exalted beings and to sacred relationships destabilize ritual merit and invite severe reaction.
The chapter portrays yajña as spiritually hollow when driven by pride and disregard for devotees. Although Dakṣa’s rite is externally elaborate, it collapses under the weight of aparādha; the very structure of sacrifice—pillars, fires, and implements—becomes a theater for moral reckoning. Bhāgavata theology thereby prioritizes devotion, humility, and honoring Vaiṣṇavas/Śaivas over mere ritual performance.
Vīrabhadra targets figures implicated in the assembly’s complicity: Bhṛgu is humiliated for his role in the sacrificial antagonism; Bhaga is blinded for his expressive participation during censure of Śiva; Pūṣā loses his teeth for smiling in support; and Dakṣa is ultimately beheaded as the principal offender. The narrative frames these punishments as proportional responses to collective endorsement of insult and sectarian contempt.
Casting Dakṣa’s head into the southern side of the fire symbolizes the inversion of a pride-based yajña: the performer becomes the oblation. It underscores that ritual power is not autonomous; it is subordinate to dharma and divine oversight. The act also dramatizes how adharmic sacrifice can devolve into a parody of itself, requiring later rectification and restoration.