Adhyaya 29

Verse 1

प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥

రాజు ప్రాచీనబర్హి అన్నాడు— ఓ భగవన్, మీరు చెప్పిన పురంజన రూపకకథ యొక్క తాత్పర్యాన్ని మేము పూర్తిగా గ్రహించలేకపోతున్నాము. ఆత్మజ్ఞానంలో సిద్ధులైన కవులే దాన్ని తెలుసుకుంటారు; మేము కర్మమోహంలో చిక్కినవారము కనుక దాని ఉద్దేశ్యం గ్రహించడం కష్టం.

Verse 2

नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥

నారదుడు అన్నాడు— పురంజనుడు అనగా జీవాత్మనే; అతడు తన కర్మానుసారం తనకు దేహనగరాన్ని స్వీకరిస్తాడు. ఒక కాలు, రెండు కాళ్లు, మూడు కాళ్లు, నాలుగు కాళ్లు, అనేక కాళ్లు లేదా కాళ్లు లేని శరీరాలలో ప్రవేశించి సంసారంలో సంచరిస్తాడు; భోగ్తా భావంతోనే ‘పురంజన’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 3

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥

నేను ‘అవిజ్ఞాతుడు’ అని చెప్పినవాడు పరమ పురుషోత్తమ భగవానుడే— జీవుని అధిపతి, నిత్య సఖుడు. భౌతిక నామాలు, క్రియలు లేదా గుణాల ద్వారా ఆయనను తెలుసుకోలేరు; అందుచేత బద్ధజీవునికి ఆయన ఎల్లప్పుడూ అజ్ఞేయుడిగానే ఉంటాడు.

Verse 4

यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्‍न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्‌घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥

జీవుడు ప్రకృతి గుణాలను సంపూర్ణంగా అనుభవించాలనుకున్నప్పుడు, అనేక దేహరూపాలలో నుండి తొమ్మిది ద్వారాలు, రెండు చేతులు, రెండు కాళ్లు ఉన్న దేహాన్ని ‘శ్రేష్ఠం’ అని భావించి స్వీకరిస్తాడు. అలా అతడు మనుష్యుడిగా లేదా దేవతగా జన్మిస్తాడు.

Verse 5

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥

ఇక్కడ ‘ప్రమదా’ అనగా భౌతిక బుద్ధి, అంటే అజ్ఞానం; అది ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఆ బుద్ధిని ఆశ్రయించి మనిషి ఈ దేహంలో ఇంద్రియాల ద్వారా గుణాలను అనుభవిస్తూ సుఖదుఃఖాలను పొందుతాడు; అలా బంధనంలో పడతాడు.

Verse 6

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥

ఐదు కర్మేంద్రియాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు పురంజనీ-పురుషుని పురుష మిత్రులు. వీటి సహాయంతో జీవుడు జ్ఞానం సంపాదించి కర్మలో నిమగ్నమవుతాడు. ఇంద్రియవృత్తులు సఖీలవలె, ఐదు శిరస్సుల సర్పంలా ప్రాణవాయువు ఐదు ప్రవాహాలలో చలిస్తుంది.

Verse 7

बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥

పదకొండవ సేవకుడు, ఇతరులందరికీ అధిపతి, మనస్సు అని తెలుసుకోవాలి; అది జ్ఞానేంద్రియాలకూ కర్మేంద్రియాలకూ నాయకుడు. ఐదు విషయాలే పాంచాల రాజ్యం, అక్కడ భోగం జరుగుతుంది. ఆ పాంచాలంలో తొమ్మిది ద్వారాల దేహనగరం ఉంది.

Verse 8

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥

రెండు కళ్ళు, రెండు నాసారంధ్రాలు, రెండు చెవులు—ఇవి జంట జంటగా ఉన్న ద్వారాలు. నోరు, జననేంద్రియము, గుదము కూడా వేర్వేరు ద్వారాలు. ఈ తొమ్మిది ద్వారాల దేహంలో ఉన్న జీవుడు బాహ్య జగత్తులో క్రియచేసి రూప-రసాది విషయాలను అనుభవిస్తాడు.

Verse 9

अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥

రెండు కళ్ళు, రెండు నాసారంధ్రాలు, నోరు—ఇవి ముందుభాగంలో ఉన్న ఐదు ద్వారాలు. కుడి చెవి దక్షిణ ద్వారం, ఎడమ చెవి ఉత్తర ద్వారం. పడమర వైపు క్రింద ఉన్న రెండు ద్వారాలు గుదము మరియు శిశ్నము అని చెప్పబడతాయి.

Verse 10

खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥

ఖద్యోతా మరియు ఆవిర్ముఖీ అనే రెండు ద్వారాలు—ఒకే చోట పక్కపక్కనే ఉన్న రెండు కళ్ళే. ‘విభ్రాజిత’ అనే పట్టణం రూపమని గ్రహించాలి. ఈ విధంగా చక్షుషేశ్వరుడు ఎల్లప్పుడూ నానావిధ రూపాలను చూస్తుంటాడు.

Verse 11

नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥

నలినీ, నాలినీ అనే రెండు ద్వారాలు రెండు నాసారంధ్రాలు; సౌరభ అనే నగరం సుగంధము. అవధూత అనే సహచరుడు ఘ్రాణేంద్రియము. ముఖ్యా అనే ద్వారం నోరు; విపణ వాక్శక్తి; రసవిద్రస రసజ్ఞ—రుచేంద్రియము.

Verse 12

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥

ఆపణ అనే నగరం జిహ్వ యొక్క వాక్యవ్యవహారాన్ని సూచిస్తుంది; బహూదన అనగా నానావిధ ఆహారాలు. కుడి చెవి పితృహూ ద్వారం, ఎడమ చెవి దేవహూ ద్వారం అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 13

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्‌व्रजेत् ॥ १३ ॥

ప్రవృత్తి మరియు నివృత్తిని దిశానిర్దేశం చేసే శాస్త్రం ‘పంచాల’ అని చెప్పబడింది. జీవుడు రెండు చెవుల ద్వారా శ్రుతిని గ్రహించి ధరిస్తాడు; ఆ శ్రవణబలంతో కొందరు పితృయానమార్గంగా పితృలోకానికి, మరికొందరు దేవయానమార్గంగా దేవలోకానికి చేరుతారు.

Verse 14

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥

ఆసురీ అనే క్రింద ద్వారం జననేంద్రియము; దాని ద్వారా గ్రామక అనే నగరానికి చేరుతారు, అది మైథునార్థమై మూర్ఖ గ్రామ్యులకు అత్యంత ప్రీతికరం. ఉపస్థము—ప్రజననశక్తి—దుర్మద అని చెప్పబడింది; గుదము నిరృతి అని ఉచ్యము.

Verse 15

वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे श‍ृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥

పురంజనుడు వైశసానికి వెళ్తాడని చెప్పినప్పుడు, అది నరకానికి గమనమని అర్థం—పాయుతో సంబంధితం. అతనితో ఉన్న లుబ్ధకుడు పాయు యొక్క కర్మేంద్రియము. ముందుగా చెప్పిన రెండు అంధ సహచరులు చేతులు మరియు కాళ్లు. చేతులు-కాళ్ల సహాయంతో జీవుడు అన్ని పనులు చేస్తూ ఇటూ అటూ సంచరిస్తాడు.

Verse 16

अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥

‘అంతఃపురం’ అనగా హృదయం; ‘విషూచి’ అనగా ఎటు పడితే అటు తిరిగే మనస్సు. ఆ మనస్సులోనే జీవుడు ప్రకృతి గుణాల ప్రభావంతో కొన్నిసార్లు మోహం, కొన్నిసార్లు ప్రసన్నత, మరికొన్నిసార్లు హర్షాన్ని పొందుతాడు.

Verse 17

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥

గుణాలతో కలుషితమైన బుద్ధి ప్రభావంతో జీవుడు ఎలా ఎలా మారుతాడో లేదా క్రియచేస్తాడో, అలా అలా ఉపద్రష్టాత్ముడిలా బుద్ధి వృత్తులను మాత్రమే అనుకరిస్తాడు. జాగ్రత్తలోనూ స్వప్నంలోనూ బుద్ధి ఎన్నో పరిస్థితులను సృష్టిస్తుంది.

Verse 18

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

నారద ముని చెప్పెను—నేను రథమని చెప్పినది నిజానికి ఈ దేహమే; ఇంద్రియాలు దానిని లాగే అశ్వాలు. సంవత్సరానుసంవత్సరం కాలవేగంతో అవి అడ్డంకుల్లేక పరుగెత్తినా నిజమైన పురోగతి లేదు. పుణ్య–పాప కర్మలు రెండు చక్రాలు; త్రిగుణాలు ధ్వజాలు; ఐదు ప్రాణాలు బంధనం. మనస్సు రశ్మి (లగ్గం), బుద్ధి సారథి. హృదయం ఆసనం; సుఖ–దుఃఖాది ద్వంద్వాలు కూబరము (గంతు స్థానం). ఏడు ధాతువులు కవచాలు; ఐదు కర్మేంద్రియాలు బాహ్య క్రియలు; పదకొండు ఇంద్రియాలు సైన్యం. ఇంద్రియభోగాసక్తుడైన జీవుడు రథస్థుడై మృగతృష్ణలా మిథ్యా కోరికల తృప్తికై జన్మ జన్మకు పరుగెడతాడు.

Verse 19

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

నారద ముని చెప్పెను—నేను రథమని చెప్పినది నిజానికి ఈ దేహమే; ఇంద్రియాలు దానిని లాగే అశ్వాలు. సంవత్సరానుసంవత్సరం కాలవేగంతో అవి అడ్డంకుల్లేక పరుగెత్తినా నిజమైన పురోగతి లేదు. పుణ్య–పాప కర్మలు రెండు చక్రాలు; త్రిగుణాలు ధ్వజాలు; ఐదు ప్రాణాలు బంధనం. మనస్సు రశ్మి (లగ్గం), బుద్ధి సారథి. హృదయం ఆసనం; సుఖ–దుఃఖాది ద్వంద్వాలు కూబరము (గంతు స్థానం). ఏడు ధాతువులు కవచాలు; ఐదు కర్మేంద్రియాలు బాహ్య క్రియలు; పదకొండు ఇంద్రియాలు సైన్యం. ఇంద్రియభోగాసక్తుడైన జీవుడు రథస్థుడై మృగతృష్ణలా మిథ్యా కోరికల తృప్తికై జన్మ జన్మకు పరుగెడతాడు.

Verse 20

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

నారద ముని చెప్పెను—నేను రథమని చెప్పినది నిజానికి ఈ దేహమే; ఇంద్రియాలు దానిని లాగే అశ్వాలు. సంవత్సరానుసంవత్సరం కాలవేగంతో అవి అడ్డంకుల్లేక పరుగెత్తినా నిజమైన పురోగతి లేదు. పుణ్య–పాప కర్మలు రెండు చక్రాలు; త్రిగుణాలు ధ్వజాలు; ఐదు ప్రాణాలు బంధనం. మనస్సు రశ్మి (లగ్గం), బుద్ధి సారథి. హృదయం ఆసనం; సుఖ–దుఃఖాది ద్వంద్వాలు కూబరము (గంతు స్థానం). ఏడు ధాతువులు కవచాలు; ఐదు కర్మేంద్రియాలు బాహ్య క్రియలు; పదకొండు ఇంద్రియాలు సైన్యం. ఇంద్రియభోగాసక్తుడైన జీవుడు రథస్థుడై మృగతృష్ణలా మిథ్యా కోరికల తృప్తికై జన్మ జన్మకు పరుగెడతాడు.

Verse 21

संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥

మునుపు చండవేగుడని చెప్పబడినవాడు అదే ప్రబల కాలము; అది దినరాత్రులచే గుర్తింపబడుతుంది. అతని దినములు ‘గంధర్వులు’, రాత్రులు ‘గంధర్వీలు’ అని స్మరింపబడును; వీటి 360 పరిభ్రమణములతో దేహాయువు క్రమంగా హరించబడును।

Verse 22

कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥

‘కాలకన్య’ అని వర్ణించబడినది సాక్షాత్తు జర (వృద్ధాప్యం). లోకము దానిని స్వీకరించదు; అయితే యవనేశ్వరుడు—మృత్యువు—క్షయార్థం జరను తన సోదరిగా గ్రహించును।

Verse 23

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ఆధులు, వ్యాధులే అతని యవన-చర సైనికులు; భూతోపసర్గాలు, ఆసురీ బాధలూ అలాగే. ‘ప్రజ్వార’ రెండు విధాల జ్వరానికి సూచకం. ఈ విధంగా దైవ, భూత, ఆత్మ (తన దేహ-మనస్సు) నుండి పుట్టిన అనేక దుఃఖాలతో క్లేశింపబడి, తమస్సుతో కప్పబడిన దేహి ఈ దేహంలో వంద సంవత్సరాలు బాధపడును. అతడు నిర్గుణుడైనా ప్రాణ-ఇంద్రియ-మనోధర్మాలను ఆత్మపై అధ్యాసం చేసి, కామనలో అంధుడై ‘నేను’ ‘నాది’ అనే మిథ్యాహంకారంతో కర్మచేస్తూ పడివుంటాడు।

Verse 24

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ఈ విధంగా దైవ, భూత, ఆత్మ (తన దేహ-మనస్సు) నుండి పుట్టిన అనేక దుఃఖాలతో క్లేశింపబడి, తమస్సుతో కప్పబడిన దేహి ఈ దేహంలో వంద సంవత్సరాలు బాధపడును।

Verse 25

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

అతడు నిర్గుణుడైనా ప్రాణ-ఇంద్రియ-మనోధర్మాలను ఆత్మపై అధ్యాసం చేసి, కామనలో అంధుడై ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావంతో కర్మచేస్తూ పడివుంటాడు।

Verse 26

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

జీవుడు తన ఆత్మస్వరూపాన్ని గ్రహించక పరమగురు భగవంతుని మరచినప్పుడు, ప్రకృతి గుణాలలో చిక్కుకుంటాడు. గుణాభిమానంతో వశుడై కర్మలు చేస్తాడు; కర్మానుసారం శుక్ల, కృష్ణ, లోహితమయమైన వివిధ దేహాలను పొందుతాడు.

Verse 27

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

గుణాభిమానంతో ఉన్న జీవుడు అప్పుడు వశుడై కర్మలు చేస్తాడు; అందువల్ల కర్మానుసారం శుక్లం, కృష్ణం, లోహితం వంటి అనేక దేహాలలో జన్మించి ప్రకృతి గుణాల వల్ల నానా యోనుల్లో తిరుగుతాడు.

Verse 28

शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्‍वचित् ॥ २८ ॥

సత్త్వగుణం వల్ల కొన్నిసార్లు ప్రకాశమయమైన ఉన్నత లోకాలను పొందుతారు; రజోగుణం వల్ల శ్రమతో కూడిన క్రియలు, దుఃఖఫలాలు వస్తాయి; తమోగుణం వల్ల అంధకారం, శోకం, తీవ్రమైన క్లేశాలు అనుభవిస్తారు.

Verse 29

क्‍वचित्पुमान् क्‍वचिच्च स्त्री क्‍वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥

తమోగుణంతో కప్పబడిన బుద్ధి గల జీవుడు కొన్నిసార్లు పురుషుడు, కొన్నిసార్లు స్త్రీ, కొన్నిసార్లు నపుంసకుడు; కొన్నిసార్లు దేవుడు, మనిషి, పక్షి లేదా జంతువు అవుతాడు. ఇలా కర్మ-గుణాల ప్రకారం సంసారంలో తిరుగుతాడు.

Verse 30

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

ఆకలితో బాధపడే దయనీయ కుక్క ఇంటింటా తిరిగి విధివశాత్తు కొన్నిసార్లు దండన, కొన్నిసార్లు కొద్దిపాటి అన్నం పొందినట్లే, కోరికలతో నిండిన జీవుడు నానా మార్గాల్లో తిరుగుతూ—ఎప్పుడో పైకి, ఎప్పుడో కిందకి, ఎప్పుడో మధ్యలోకాలకు—విధి ప్రకారం ప్రియమో అప్రియమో అనుభవిస్తాడు.

Verse 31

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

ఆకలితో బాధపడే దయనీయ కుక్క ఇంటింటా తిరిగి, విధివశాత్ కొన్నిసార్లు దండన పొందుతూ, కొన్నిసార్లు కొద్దిపాటి అన్నం పొందినట్లే, జీవుడు అనేక కోరికల ప్రభావంతో విధి ప్రకారం వివిధ యోనుల్లో సంచరిస్తాడు—కొన్నిసార్లు పైకి, కొన్నిసార్లు కిందకి; కొన్నిసార్లు స్వర్గలోకాలకు, కొన్నిసార్లు నరకాలకు, కొన్నిసార్లు మధ్యలోకాలకు వెళ్లి ప్రియ-అప్రియ ఫలాలను అనుభవిస్తాడు.

Verse 32

दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥

దైవం, ఇతర జీవులు, శరీర-మనస్సు కారణమైన దుఃఖాలను నివారించేందుకు జీవులు ఎన్నో ప్రతికారాలు చేస్తారు; అయినా ప్రకృతి నియమాలకు బద్ధులై ఉండటం వల్ల, ఎంత ప్రయత్నించినా ఆ నియమబంధనం తెగదు.

Verse 33

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥

ఒక మనిషి తలపై భారమైన మోసాన్ని మోస్తూ, అది ఎక్కువగా అనిపించినప్పుడు తల నుంచి భుజంపైకి మార్చుకున్నట్లే, దుఃఖ నివారణకు మనం రూపొందించే ప్రతికారాలు కూడా భారాన్ని ఒక చోటు నుంచి మరో చోటుకు మార్చడమే; భారం నిజంగా తొలగదు.

Verse 34

नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥

నారదుడు అన్నాడు—ఓ పాపరహితుడా! కర్మఫలాలకు సంపూర్ణ ప్రతికారము కేవలం మరో కర్మతో, ముఖ్యంగా కృష్ణచైతన్యంలేని కర్మతో, సాధ్యం కాదు; ఎందుకంటే రెండూ అజ్ఞానంలోనే పుట్టినవి. బాధాకరమైన స్వప్నాన్ని మరో బాధాకరమైన భ్రమతో తొలగించలేము; మేల్కొనడమే మార్గం. అలాగే ఈ భౌతిక జీవితం అజ్ఞాన-మోహ స్వప్నం; కృష్ణచైతన్యంలో మేల్కొనకపోతే విముక్తి లేదు.

Verse 35

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥

వాస్తవంగా ఆ వస్తువు లేకపోయినా సంసారభ్రమ తొలగదు; స్వప్నంలో మనస్సు సూక్ష్మరూపంతో సంచరించినట్లే. స్వప్నంలో పులి లేదా పాము చూసి మనం బాధపడతాం, కానీ నిజానికి పులి లేదు, పాము లేదు; సూక్ష్మ కల్పన వల్లే దుఃఖం, అది మేల్కొనకపోతే శమించదు.

Verse 36

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

జీవుని నిజమైన హితం అజ్ఞానమూలమైన జన్మమరణ సంసార పరంపర నుండి విముక్తి పొందడమే. దానికి మార్గం—భగవంతుని ప్రతినిధి అయిన గురువునందు పరమ భక్తితో శరణాగతి; వాసుదేవ భగవానునందు స్థిరమైన భక్తియోగమే నిజమైన వైరాగ్యాన్ని, జ్ఞానాన్ని జనింపజేస్తుంది.

Verse 37

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

వాసుదేవ భగవానునందు ఏకాగ్రంగా నిలిచిన భక్తియోగమే సమ్యక్ వైరాగ్యాన్ని, నిజమైన జ్ఞానాన్ని జనింపజేస్తుంది; అది లేకుండా సంపూర్ణ విరక్తి గానీ తత్త్వజ్ఞానం గానీ ప్రకాశించవు.

Verse 38

सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥

ఓ రాజర్షీ! శ్రద్ధతో నిత్యం అచ్యుతుని కథలను ఆశ్రయించి, ఎల్లప్పుడూ వింటూ అధ్యయనం చేసే వాడు అచిరకాలంలోనే భగవంతుని సాక్షాత్ దర్శనానికి అర్హుడవుతాడు.

Verse 39

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

ఓ రాజా! ఎక్కడ భాగవత భక్తులు—నిర్మలాశయులైన సాధువులు—భగవంతుని గుణాల కీర్తన, శ్రవణంలో ఉత్సుకతతో నిమగ్నమై ఉంటారో, అక్కడ మహాత్ముల ముఖాల నుండి మధుర ప్రభు చరిత్రామృత ప్రవాహాలు నదీ తరంగాలవలె చుట్టూ ప్రవహిస్తాయి. వాటిని తృప్తి లేకుండా గాఢంగా వినిపించి పానంచేసేవారిని ఆకలి-దాహం, భయం, శోకం, మోహం తాకవు.

Verse 40

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

ఆ స్థలంలో మహాత్ముల ముఖాల నుండి మధుర ప్రభు చరిత్రామృత ప్రవాహాలు నదీ తరంగాలవలె చుట్టూ ప్రవహిస్తాయి. ఓ నృపా! వాటిని తృప్తి లేకుండా గాఢంగా వినిపించి పానంచేసేవారిని ఆకలి-దాహం, భయం, శోకం, మోహం తాకవు.

Verse 41

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥

ఆకలి‑దాహం వంటి దేహావసరాల వల్ల జీవుడు నిత్యం కలత చెందుతాడు; అందుచేత శ్రీహరి అమృతమయ కథానిధిలో రతి పెంచలేడు।

Verse 42

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

ప్రజాపతుల అధిపతి స్వయంగా భగవాన్ బ్రహ్మ, గిరీశుడు భగవాన్ శివుడు, మనువు, దక్షుడు మొదలైన ప్రజాధ్యక్షులు, సనక‑సనాతనాది నైష్ఠిక బ్రహ్మచారులు; అలాగే మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, భృగు, వసిష్ఠుడు మరియు నేను (నారదుడు) — వీరందరం వేదవాణిని అధికారంగా చెప్పగల శక్తిమంత బ్రాహ్మణులు। తపస్సు, విద్య, సమాధి బలమున్నా, పరమేశ్వరుణ్ని చూస్తూనే ఉన్నా, ఆయనను సంపూర్ణంగా తెలుసుకోలేము।

Verse 43

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

ప్రజాపతుల అధిపతి స్వయంగా భగవాన్ బ్రహ్మ, గిరీశుడు భగవాన్ శివుడు, మనువు, దక్షుడు మొదలైన ప్రజాధ్యక్షులు, సనక‑సనాతనాది నైష్ఠిక బ్రహ్మచారులు; అలాగే మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, భృగు, వసిష్ఠుడు మరియు నేను (నారదుడు) — వీరందరం వేదవాణిని అధికారంగా చెప్పగల శక్తిమంత బ్రాహ్మణులు। తపస్సు, విద్య, సమాధి బలమున్నా, పరమేశ్వరుణ్ని చూస్తూనే ఉన్నా, ఆయనను సంపూర్ణంగా తెలుసుకోలేము।

Verse 44

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

ప్రజాపతుల అధిపతి స్వయంగా భగవాన్ బ్రహ్మ, గిరీశుడు భగవాన్ శివుడు, మనువు, దక్షుడు మొదలైన ప్రజాధ్యక్షులు, సనక‑సనాతనాది నైష్ఠిక బ్రహ్మచారులు; అలాగే మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, భృగు, వసిష్ఠుడు మరియు నేను (నారదుడు) — వీరందరం వేదవాణిని అధికారంగా చెప్పగల శక్తిమంత బ్రాహ్మణులు। తపస్సు, విద్య, సమాధి బలమున్నా, పరమేశ్వరుణ్ని చూస్తూనే ఉన్నా, ఆయనను సంపూర్ణంగా తెలుసుకోలేము।

Verse 45

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥

అపారమైన, దాటలేని శబ్దబ్రహ్మం (వేదం) లో సంచరిస్తూ, మంత్రలక్షణాల ప్రకారం వివిధ దేవతలను పూజించినా, పరమ పురుషుడైన సర్వశక్తిమంత భగవానుని తెలుసుకోలేరు।

Verse 46

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥

భగవాన్ తన అహేతుక కృపతో ఎవరికైనా అనుగ్రహించినప్పుడు, ఆ జాగృత భక్తుడు లోకిక కర్మలూ, వేదోక్త కర్మకాండలూ అన్నిటిపట్ల ఆసక్తిని విడిచి శుద్ధ భక్తిలో నిలుస్తాడు।

Verse 47

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थद‍ृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥

కాబట్టి, ఓ బర్హిష్మాన్ రాజా, అజ్ఞానంతో వేదోక్త కర్మకాండలకైనా ఫలాపేక్ష కర్మలకైనా—వినడానికి మధురంగా అనిపించినా—పరమ లక్ష్యమని భావించకుము; అవి జీవన పరమార్థం కావు।

Verse 48

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥

మందబుద్ధులు వేదోక్త కర్మకాండలనే సర్వస్వమని భావిస్తారు. దేవ జనార్దనుడు నివసించే తమ నిజ గృహాన్ని వారు తెలియరు; అందుచేత మోహగ్రస్తులై ఇతర గృహాల కోసం వెదుకుతారు।

Verse 49

आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्‍न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥

ఓ రాజా, నీవు కుశగడ్డి పదునైన అగ్రాలతో భూమండలమంతా పరచినట్లుగా యజ్ఞాలలో అనేక జంతువులను వధించి గర్వంతో స్థబ్ధుడవయ్యావు; కానీ పరమ కర్మ ఏదో నీకు తెలియదు. హరిని తృప్తిపరచే కర్మమే పరమం; కృష్ణచేతనను పెంపొందించే విద్యా-బుద్ధి అదే।

Verse 50

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥

శ్రీహరి ఈ లోకంలో దేహధారులైన సమస్త జీవులకు అంతర్యామి, మార్గదర్శి; ప్రకృతిలో జరిగే కార్యాలకూ పరమ నియంత ఆయనే. అందువల్ల అందరూ ఆయన పదపద్మాల శరణు పొందాలి; అలా చేస్తే జీవితం శుభప్రదమవుతుంది।

Verse 51

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥

భక్తిసేవలో నిమగ్నుడైనవానికి భౌతిక జీవనంలో అణుమాత్రమైన భయం లేదు; ఎందుకంటే శ్రీహరి అందరి పరమాత్మ, పరమ మిత్రుడు. ఈ గూఢ రహస్యాన్ని తెలిసినవాడే నిజమైన విద్యావంతుడు; అటువంటి విద్యావంతుడు జగద్గురువుగా నిలుస్తాడు. కృష్ణుని నిజ ప్రతినిధి సద్గురు కృష్ణునితో అభిన్నుడు.

Verse 52

नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥

నారదుడు పలికెను: ఓ పురుషర్షభా! మీరు అడిగిన ప్రశ్నకు నేను యథావిధిగా సమాధానం చెప్పాను. ఇప్పుడు సాధుజనులు అంగీకరించిన, అత్యంత గూఢమైన గోప్య కథను నా మాటల ద్వారా నిశ్చయంగా వినండి.

Verse 53

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥

ఓ రాజా! తన భార్యతో కలిసి అందమైన పుష్పవనంలో గడ్డి మేస్తున్న ఆ జింకను గమనించండి. అది తన భోగంలో మునిగి తేనెటీగల మధుర గానాన్ని ఆస్వాదిస్తూ ఉంది. ముందర మాంసాహారి వ్యాఘ్రం, వెనుక పదునైన బాణాలతో వేటగాడు ఉన్నాడని అది గ్రహించదు; అందుచేత దాని మరణం సమీపంలోనే ఉంది.

Verse 54

सुमन:समधर्मणां स्‍त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्‌घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥

ఓ రాజా! స్త్రీ ఆశ్రయం ఆరంభంలో పుష్పంలా ఆకర్షణీయంగా కనిపించినా, చివరికి కలత కలిగించేదిగా మారుతుంది. జీవుడు కామ్యకర్మఫలంగా పుట్టిన ఇంద్రియసుఖాన్ని—జిహ్వ నుండి ఉపస్థ వరకు—ఎంచుకుంటూ, భార్యతో ఏకమై గృహస్థజీవితాన్నే సుఖంగా భావిస్తాడు. భార్యా-పిల్లల మధుర సంభాషణలు పుష్పాలపై తేనె సేకరించే భ్రమరగానంలా అతని చెవులను మరింతగా మోహింపజేస్తాయి. ముందర కాలం ఉంది; అది పగలు-రాత్రి గమనంతో ఆయుష్షును హరిస్తోంది—అతడు దానిని లెక్కచేయడు. వెనుకనుండి కనిపించకుండా మరణరూప వేటగాడు అంతఃశరంతో అతన్ని గాయపరచడానికి వస్తున్నాడని కూడా చూడడు. కాబట్టి, ఓ రాజా, ఈ స్వరూపాన్ని గ్రహించండి—మీరు అన్ని వైపులా ప్రమాదంలో ఉన్నారు.

Verse 55

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥

ఓ రాజా! జింక యొక్క ఉపమాన స్థితిని గ్రహించి, మీ అంతఃచిత్తాన్ని హృదయంలో నియంత్రించండి; చెవులను మోహింపజేసే ధ్వనులను మనసులో నిలపకండి. కామమయ గృహస్థాశ్రమాన్ని మరియు అలాంటి కథనాలను విడిచిపెట్టి, విముక్త హంసస్వరూప మహాత్ముల కృపచేత భగవంతుని శరణు పొందండి. ఈ విధంగా క్రమంగా భౌతికాసక్తిని విడిచిపెట్టండి.

Verse 56

राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥

రాజు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా! మీరు భగవంతుని వాక్యముగా చెప్పినదంతా నేను శ్రద్ధగా విని, ఆలోచించి గ్రహించాను. నన్ను కర్మఫలాసక్తిలో నిమగ్నం చేసిన ఆచార్యులు ఈ గూఢజ్ఞానాన్ని తెలియనివారే; తెలిసి ఉంటే నాకు ఎందుకు చెప్పలేదు?

Verse 57

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥

ఓ విప్రా! మీ ఉపదేశంతో నా మహా సందేహం పూర్తిగా తొలగిపోయింది. ఇప్పుడు భక్తి, జ్ఞానం, వైరాగ్యం మధ్య తేడాను నేను స్పష్టంగా గ్రహించాను. జీవన పరమార్థం విషయంలో, ఇంద్రియవృత్తులు లేని చోట కూడా ఋషులు మోహపడతారని తెలిసింది; ఇంద్రియసుఖానికి ఇక్కడ స్థానం లేదు.

Verse 58

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥

ఈ జన్మలో జీవుడు ఏ కర్మలు చేస్తాడో, వాటి ఫలితాలను తదుపరి జన్మలో ఇతర దేహంతో అనుభవిస్తాడు.

Verse 59

इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥

వేదసారాన్ని తెలిసినవారు ఎక్కడెక్కడో ఇలా అంటారు—గతకర్మల ఫలితాలను జీవుడు అనుభవిస్తాడని. కానీ గతజన్మలో కర్మ చేసిన దేహం ఇప్పటికే నశించింది; మరి వేరే దేహంలో ఆ కర్మఫలం ఎలా వ్యక్తమవుతుంది?

Verse 60

नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥

నారదుడు పలికెను—జీవుడు ఈ స్థూలదేహంలో ఏ కర్మను ఆరంభిస్తాడో, అదే జీవుడు పరలోకంలో దాని ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. స్థూలదేహం సూక్ష్మదేహం—మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం—చేత ప్రేరేపింపబడి కర్మ చేస్తుంది. స్థూలదేహం నశించినా సూక్ష్మదేహం మిగిలి సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది; అందువల్ల మార్పు లేదు.

Verse 61

शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते ताद‍ृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥

స్వప్నంలో మనిషి నిద్రిస్తున్న ఈ స్థూలదేహాన్ని వదిలి, మనస్సు-బుద్ధి క్రియలవల్ల మరో దేహంలో దేవుడిగా గానీ కుక్కగా గానీ ప్రవర్తించినట్లే, స్థూలదేహాన్ని విడిచిన జీవుడు పూర్వకర్మఫలభోగార్థం ఇహలోకములో గానీ పరలోకములో గానీ పశు లేదా దేవదేహాన్ని పొందుతాడు।

Verse 62

ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥

జీవుడు ‘నేను ఇది, నేను అది; ఇది నా కర్తవ్యం’ అని మనస్సుతో ఏఏ భావిస్తాడో, ఆ సంస్కారాల ప్రకారం పునర్జన్మకు కారణమయ్యే కర్మసంచయాన్ని గ్రహిస్తాడు. భగవంతుని కృపవల్ల తన మనోకల్పనలను కూడా ఆచరించే అవకాశం పొంది, మరొక దేహాన్ని పొందుతాడు।

Verse 63

यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥

జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు కర్మేంద్రియాలు—ఈ రెండు రకాల ఇంద్రియక్రియల ద్వారా జీవుని చిత్తస్థితి అంచనా వేయబడుతుంది. అలాగే చిత్తవృత్తుల ద్వారానే అతని పూర్వదేహజ కర్మమూ, పూర్వజన్మస్థితీ కూడా తెలిసివస్తాయి।

Verse 64

नानुभूतं क्‍व चानेन देहेनाद‍ृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं याद‍ृगात्मनि ॥ ६४ ॥

కొన్నిసార్లు ఈ ప్రస్తుత దేహంతో ఎప్పుడూ చూడనిదీ విననిదీ అయిన విషయాన్ని కూడా అకస్మాత్తుగా అనుభవిస్తాము; అలాగే కొన్నిసార్లు అలాంటి దృశ్యాలు స్వప్నంలోనూ హఠాత్తుగా కనిపిస్తాయి।

Verse 65

तेनास्य ताद‍ृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥

కాబట్టి, ఓ రాజా, సూక్ష్మ లింగశరీరాన్ని ధరించిన ఈ జీవుడు పూర్వదేహసంస్కారాల వల్లనే అనేక ఆలోచనలు, రూపచిత్రాలు సృష్టిస్తాడు—ఇది నిశ్చయంగా గ్రహించండి. పూర్వదేహంలో అనుభవించని విషయాన్ని మనస్సు కల్పించలేడు, స్పర్శించలేడు కూడా।

Verse 66

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥

ఓ రాజా, నీకు మంగళం కలుగుగాక. మనస్సే జీవుని గతదేహములను, భవిష్యదేహములను సూచిస్తుంది. ప్రకృతి-సంగం ప్రకారం మనోభావం ఎలా ఉంటే అలా దేహప్రాప్తి; కాబట్టి మనస్సుతో గతజన్మమూ రాబోయే దేహమూ తెలిసివస్తాయి.

Verse 67

अद‍ृष्टमश्रुतं चात्र क्‍वचिन्मनसि द‍ृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥

కొన్నిసార్లు స్వప్నంలో మనస్సులో ఈ జన్మలో ఎప్పుడూ చూడని, వినని విషయాలు కనిపిస్తాయి; కానీ అవన్నీ వేర్వేరు దేశ-కాల-పరిస్థితుల్లో ముందే అనుభవించినవే—అని గ్రహించాలి.

Verse 68

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥

ఇంద్రియవిషయాలు మనస్సు క్రమానుసారం పదేపదే వచ్చి పోతుంటాయి. సమమనస్కులైన జీవుల మనస్సులో అవి అనేక కలయికలుగా కలిసి కనిపిస్తాయి; అందువల్ల ఎప్పుడూ చూడని, వినని రూపాలు కూడా దర్శనమవుతాయి.

Verse 69

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥

మనస్సు సత్త్వంలో ఏకనిష్ఠగా ఉండి భగవంతుని సాన్నిధ్యంలో నిలిచినప్పుడు, భక్తుడు జగత్తును భగవంతుడు చూసినట్లే చూడగలడు. ఇది ఎల్లప్పుడూ కాదు; కానీ పూర్ణచంద్రుని సమీపంలో రాహు చీకటి కనిపించునట్లు, అలా అది ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 70

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥

బుద్ధి, మనస్సు, ఇంద్రియాలు, విషయాలు, గుణాల కర్మఫల సమూహంతో కూడిన ఈ అనాది సూక్ష్మదేహం ఉన్నంతకాలం ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భ్రమాభావం, దానికి అనుబంధమైన స్థూలదేహాభిమానం కూడా కొనసాగుతాయి.

Verse 71

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥

గాఢనిద్ర, మూర్ఛ, తీవ్రమైన ఆఘాతం, మరణకాలం లేదా అధిక జ్వరంలో ప్రాణవాయువు గతి ఆగిపోతుంది; అప్పుడు ‘నేనే ఈ దేహం’ అనే దేహాత్మబుద్ధి జ్ఞానం నశిస్తుంది।

Verse 72

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न द‍ृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥

గర్భస్థితిలోను బాల్యస్థితిలోను అపూర్ణత వల్ల పదిహేను కాదు, పదకొండు విధాల లింగం—పది ఇంద్రియాలు మరియు మనస్సు—ప్రకటించదు; అమావాస్య చీకటిలో చంద్రుడు కప్పబడినట్లుగా।

Verse 73

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥

స్వప్నంలో విషయాలు నిజంగా ఉండవు; అయినా విషయధ్యానంతో అవి ప్రత్యక్షమై అనర్థాన్ని తెస్తాయి. అలాగే విషయాసక్తి వల్ల జీవుని సంసారం, విషయసంపర్కం లేకున్నా, నిలవదు కాదు।

Verse 74

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥

ఐదు విషయాలు, ఐదు కర్మేంద్రియాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు మనస్సు—ఇవి పదహారు భౌతిక విస్తారాలు. ఇవి త్రిగుణాల ప్రభావంలో చైతన్యంతో యుక్తమై ఉన్నదే బద్ధజీవుడు అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 75

अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥

ఈ సూక్ష్మలింగం (సూక్ష్మదేహం) ద్వారానే జీవుడు స్థూలదేహాలను స్వీకరిస్తూ విడిచిపెడతాడు; అలాగే హర్షం, శోకం, భయం, దుఃఖం, సుఖం అన్నిటినీ ఇదే ద్వారా అనుభవిస్తాడు।

Verse 76

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

తృణజలూక (పురుగు) ఒక ఆకును వదలక ముందే మరో ఆకును పట్టుకుంటుంది; అలాగే జీవుడు పూర్వకర్మవశాత్ మరో దేహం పొందకముందు ఈ దేహాభిమానాన్ని, మరణ సమయంలోనూ, విడువడు.

Verse 77

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

హే మనుష్యేంద్రా! కర్మాల పరంపరలో జీవుడు మరో దేహాన్ని పొందే వరకు, మనస్సే భూతాల భవాన్ని ప్రేరేపించేది, అన్ని కోరికలకు ఆశ్రయమై ఉంటుంది.

Verse 78

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥

ఇంద్రియాలు అనుభవించిన విషయాలను ధ్యానిస్తూ మనిషి మళ్లీ మళ్లీ కర్మలను కూడబెట్టుకుంటాడు. అవిద్యతో కూడిన కర్మలోనే బంధనం; అనాత్మభావ కర్మలోనే సంకెళ్లు.

Verse 79

अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥

కాబట్టి ఆ బంధన నివారణార్థం సంపూర్ణంగా హరిని భజించు. ఆయన సంకల్పంతోనే ఈ విశ్వం సృష్టి, స్థితి, లయలను పొందుతుంది; అందుచేత విశ్వాన్ని ఆయనాత్మకంగా దర్శించు.

Verse 80

मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्‍त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—శ్రేష్ఠ భాగవతుడైన భగవాన్ నారదుడు హంసయోగ గతిని చూపించి రాజును ఆహ్వానించాడు; అనంతరం సిద్ధలోకానికి వెళ్లిపోయాడు.

Verse 81

प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥

మంత్రుల సమక్షంలో రాజర్షి ప్రాచీనబర్హి తన కుమారులకు ప్రజారక్షణ ఆజ్ఞ ఇచ్చి, అనంతరం గృహాన్ని విడిచి తపస్సుకోసం కపిలాశ్రమానికి వెళ్లాడు।

Verse 82

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥

కపిలాశ్రమంలో ధీరుడైన ప్రాచీనబర్హి ఏకాగ్రచిత్తంతో గోవిందుని చరణకమలాలను భక్తితో నిరంతరం సేవిస్తూ, సంగముక్తుడై సంపూర్ణ విముక్తిని పొంది, భగవంతునితో గుణసామ్యమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని పొందాడు।

Verse 83

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: श‍ृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥

ఓ నిర్దోషి విదురా! దేవర్షి నారదుడు గానంచేసిన ఈ అధ్యాత్మ-పరోక్ష జ్ఞానకథను ఎవడు వింటాడో లేదా ఇతరులకు వినిపిస్తాడో, అతడు దేహాభిమానమనే లింగబంధం నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 84

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥

దేవర్షివర్య నారదుని ముఖం నుండి వెలువడిన, ముకుందుని యశస్సుతో నిండిన ఈ కథ లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తుంది, హృదయాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది. దీన్ని కీర్తిస్తూ గ్రహించేవాడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు; సమస్త బంధనాల నుండి విముక్తుడై ఈ భవంలో ఇక సంచరించడు।

Verse 85

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥

ఈ అద్భుతమైన అధ్యాత్మ-పరోక్ష జ్ఞానాన్ని నేను నా గురువునుండి పొందాను. ఈ ఉపాఖ్యానపు తాత్పర్యాన్ని ఎవడు గ్రహిస్తాడో, అతడు దేహాభిమానంనుండి విముక్తుడై మరణానంతర జీవితం స్పష్టంగా తెలుసుకుంటాడు; ఆత్మ గమనాగమన తత్త్వం కూడా ఈ కథ అధ్యయనంతో పూర్తిగా అవగతమవుతుంది।