Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
పృథు కథ ముగింపుకు చేరుతుండగా, రాజు వృద్ధాప్యాన్ని గమనించి రాజ్యభారాన్ని కుమారులకు అప్పగించి, కూడబెట్టిన ఐశ్వర్యాన్ని ధర్మబద్ధంగా సమస్త జీవులకు పంచి సక్రమ పోషణవ్యవస్థను స్థాపిస్తాడు. వారసులను భూమిదేవి (కుమార్తెరూపంగా) సంరక్షణకు అప్పగించి, శోకిస్తున్న ప్రజలను విడిచి రాణి అర్చితో కలిసి అరణ్యానికి వెళ్లి కఠిన వానప్రస్థ ధర్మాలను ఆచరిస్తాడు. అతని తపస్సు అల్పాహారం నుండి ప్రాణనిగ్రహం వరకు పెరుగుతుంది; అది సిద్ధుల ప్రదర్శనకోసం కాదు, కేవలం శ్రీకృష్ణ తృప్తికోసమే. ఫలితంగా అచల భక్తి, పరమాత్మ సాక్షాత్కారం కలిగి, యోగ-జ్ఞానాల అనుబంధ లక్ష్యాలను విసర్జిస్తాడు. అంత్యకాలంలో మనస్సును కృష్ణ పాదపద్మాలపై నిలిపి యోగమార్గంలో దేహత్యాగం చేసి, భూతతత్త్వాల లయను, ఉపాధుల త్యాగాన్ని చూపిస్తాడు—భక్తినిష్ఠ ‘ప్రత్యావర్తనం’గా వర్ణితం. అర్చీ పతివ్రతాధర్మంతో అంత్యక్రియలు నిర్వహించి చితాగ్నిలో ప్రవేశిస్తుంది; దేవాంగనులు ఆమెను స్తుతిస్తారు. చివరగా మైత్రేయుని ఫలశ్రుతి—పృథు చరిత్రను వినడం, పఠించడం, బోధించడం ఆధ్యాత్మికోన్నతిని, భక్తిదృఢతను ప్రసాదించి, తదుపరి వంశ-ఉపదేశ కథలకు మార్గం వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—జీవితాంత్య దశలో వైన్యుడైన పృథు తనను వృద్ధుడవుతున్నట్లు చూచి, చరాచర జగత్తుకు జీవనోపాధి కల్పించినవాడూ ధర్మనిష్ఠ సద్జనులకు ఆశ్రయుడైన ఆ మహాత్మ ప్రజాపతి, భగవంతుని ఆజ్ఞను సంపూర్ణ సమన్వయంతో నిర్వర్తించాడు. తరువాత తనచే సమకూరిన సమస్త ఐశ్వర్యాన్ని ధర్మప్రకారం సమస్త జీవులకు పంచి, భూమిని కుమార్తెగా భావించి తన కుమారులకు అప్పగించాడు. రాజుని వియోగంతో ప్రజలు కన్నీరు పెట్టినట్లుండగా, వారిని విడిచి భార్యతో కలిసి ఒంటరిగా తపోవనానికి వెళ్లాడు।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—జీవితాంత్య దశలో వైన్య మహారాజు పృథు తనను వృద్ధుడవుతున్నట్లు చూచి, జగత్తు రాజైన ఆ మహాత్ముడు స్థావర‑జంగమ సమస్త జీవులకు తన సేకరించిన ఐశ్వర్యాన్ని ధర్మానుసారం పంచి, అందరికీ జీవనోపాధి ఏర్పాటు చేశాడు. భగవంతుని ఆజ్ఞను సంపూర్ణ సమన్వయంతో నెరవేర్చి, భూమిని కుమార్తెసమానంగా భావించి తన కుమారులకు అప్పగించాడు. అనంతరం వియోగంతో విలపిస్తున్న ప్రజలను విడిచి, భార్యతో కలిసి ఒంటరిగా తపోవనానికి వెళ్లాడు.
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
మైత్రేయుడు పలికెను—జీవితాంత్య దశలో వైన్య మహారాజు పృథు తనను వృద్ధుడవుతున్నట్లు చూచి, జగత్తు రాజైన ఆ మహాత్ముడు స్థావర‑జంగమ సమస్త జీవులకు తన సేకరించిన ఐశ్వర్యాన్ని ధర్మానుసారం పంచి, అందరికీ జీవనోపాధి ఏర్పాటు చేశాడు. భగవంతుని ఆజ్ఞను సంపూర్ణ సమన్వయంతో నెరవేర్చి, భూమిని కుమార్తెసమానంగా భావించి తన కుమారులకు అప్పగించాడు. అనంతరం వియోగంతో విలపిస్తున్న ప్రజలను విడిచి, భార్యతో కలిసి ఒంటరిగా తపోవనానికి వెళ్లాడు.
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
అక్కడ కూడా వైఖానస సంప్రదాయంలో అంగీకరించిన వానప్రస్థ ధర్మ నియమాలను మహారాజు పృథు అచంచలంగా పాటించాడు. గతంలో రాజ్యపాలన, విజయాల్లో ఎంత గంభీరంగా ఉన్నాడో, అట్లే అడవిలో ఘోర తపస్సులోనూ సంపూర్ణ నిబద్ధతతో నిమగ్నుడయ్యాడు.
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
తపోవనంలో మహారాజు పృథు కొన్నిసార్లు కందమూలాలు తిన్నాడు, కొన్నిసార్లు ఫలాలు మరియు ఎండిన ఆకులు తిన్నాడు. కొన్ని పక్షాలు కేవలం నీటినే పానంచేసి గడిపి, చివరికి కేవలం వాయువునే ఆధారంగా జీవించాడు.
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
అరణ్య జీవన నియమాలను, మహర్షుల అడుగుజాడలను అనుసరించి వీరుడు పృథు గ్రీష్మంలో పంచతపాన్ని ఆచరించాడు; వర్షాకాలంలో ముసలధార వర్షాన్ని భరించాడు; శిశిరంలో మెడవరకు నీటిలో నిలబడ్డాడు. నిద్రకు అతడు కేవలం నేలపై, స్థండిలంపై పడుకునేవాడు.
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
మహారాజు పృథు వాక్కు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుటకు, వీర్యస్రావాన్ని నివారించుటకు మరియు ప్రాణవాయువును జయించుటకు పరమ తపస్సు ఆచరించాడు. ఇవన్నీ శ్రీకృష్ణుని సంతోషార్థమే; ఇతర ప్రయోజనం లేదు।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
ఇలా క్రమంగా సిద్ధించిన తపస్సుతో మహారాజు పృథు యొక్క కర్మమలాశయము నశించింది. ప్రాణాయామముల ద్వారా మనస్సు-ఇంద్రియాల షడ్వర్గాన్ని బిగించి నియంత్రించి బంధనాలను ఛేదించాడు; ఫలాసక్తి నుండి పూర్తిగా విముక్తుడయ్యాడు।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
భగవాన్ సనత్కుమారుడు ఉపదేశించిన పరమ ఆధ్యాత్మిక యోగమార్గాన్ని మనుష్యుల్లో శ్రేష్ఠుడైన మహారాజు పృథు అనుసరించాడు; అనగా పరమ పురుషుడైన శ్రీకృష్ణుని భజించి ఆరాధించాడు।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
భగవద్ధర్మాన్ని ఆచరించే ఆ సాధువు మహారాజు పృథు శ్రద్ధతో ఎల్లప్పుడూ యత్నించాడు. ఫలితంగా బ్రాహ్మణప్రియుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణునిపై అతనికి అనన్య భక్తి కలిగి, అచలంగా స్థిరపడింది।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
భగవంతుని సేవా-పరికర్మచే శుద్ధసత్త్వమయమైన మనస్సు పొందిన మహారాజు పృథు, నిరంతర స్మరణపూర్ణత వల్ల జ్ఞానం మరియు వైరాగ్యాన్ని పొందాడు. ఆ పదునైన జ్ఞానంతో సందేహస్థానాన్ని ఛేదించి, అహంకారమూ దేహాత్మబుద్ధి బంధనాల నుండి విముక్తుడయ్యాడు।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
దేహాభిమాన భావన పూర్తిగా తొలగినప్పుడు మహారాజు పృథు ప్రతి హృదయంలో కూర్చున్న పరమాత్మ శ్రీకృష్ణుని సాక్షాత్కరించాడు. అంతరంగంలో నుండే ఉపదేశం లభించడంతో యోగ-జ్ఞానాది ఇతర సాధనలను విడిచిపెట్టాడు; వాటి సిద్ధులపైనా ఆసక్తి లేకపోయింది. ఎందుకంటే కృష్ణభక్తియే జీవన పరమ లక్ష్యమని అతడు దృఢంగా గ్రహించాడు; యోగులు, జ్ఞానులు కృష్ణకథలో రతి పొందకపోతే వారి మాయాభ్రమం తొలగదు।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
ఈ విధంగా వీరశ్రేష్ఠుడు పృథు మహారాజు ఆత్మను ఆత్మలో ఏకీకృతం చేసి, మనస్సును శ్రీకృష్ణుని పదపద్మాలపై దృఢంగా నిలిపాడు. అనంతరం బ్రహ్మభూత స్థితిలో స్థిరమై, కాలం వచ్చినప్పుడు తన భౌతిక దేహాన్ని విడిచిపెట్టాడు।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
ఒక ప్రత్యేక యోగాసనంలో కూర్చొని మహారాజు పృథు తన మడమలతో గుదద్వారాన్ని మూసి, కుడి-ఎడమ కాళ్ల మోకాళ్ల కింద భాగాలను ఒత్తి, ప్రాణవాయువును నెమ్మదిగా పైకి ఎత్తాడు. దానిని నాభిచక్రంలో నిలిపి, హృదయం మరియు కంఠం గుండా తీసుకెళ్లి, చివరికి రెండు కనుబొమ్మల మధ్యనున్న కేంద్రస్థానానికి పైకి నెట్టాడు।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
ఈ విధంగా మహారాజు పృథు ప్రాణవాయువును క్రమంగా కపాలంలోని బ్రహ్మరంధ్రం వరకు చేర్చి, భౌతిక కోరికలన్నిటినీ విడిచాడు. తరువాత ప్రాణవాయువును సమష్టి వాయువులో, దేహాన్ని సమష్టి భూమిలో, దేహంలోని అగ్నితత్త్వాన్ని సమష్టి అగ్నిలో క్రమంగా లీనమయ్యేలా చేశాడు।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
ఈ విధంగా శరీరంలోని వివిధ భాగాల స్థానభేదాన్ని అనుసరించి మహారాజు పృథు ఇంద్రియ రంధ్రాలను ఆకాశంలో, రక్తం మొదలైన ద్రవాలను జలంలో యథాస్థానంగా లీనమయ్యేలా చేశాడు. తరువాత భూమిని జలంలో, జలాన్ని అగ్నిలో, అగ్నిని వాయువులో, వాయువును ఆకాశంలో క్రమంగా లీనమయ్యేలా చేశాడు।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
ఆయన మనస్సును ఇంద్రియాలలో, ఇంద్రియాలను తन्मాత్రా-విషయాలలో యథోచితంగా లయపరచి, భూతాది అహంకారాన్ని మహత్తత్త్వమైన మహదాత్మలో కలిపివేశాడు।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
పృథు మహారాజు జీవునిలోని సమస్త గుణవిన్యాసమును, మాయామయ ఉపాధులను మాయాశక్తి యొక్క పరమ నియంతకు అర్పించాడు. జ్ఞానం, వైరాగ్యం, భక్తిబలమనే ఆధ్యాత్మిక వీర్యంతో స్వరూపస్థుడై, ఇంద్రియాధిపతి ‘ప్రభు’గా దేహాన్ని విడిచాడు।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
అర్చి అనే మహారాణి, పృథు మహారాజు భార్య, భర్తను అనుసరించి అడవికి వెళ్లింది. ఆమె సుకుమారిణి, అరణ్యవాసానికి అర్హురాలు కాకపోయినా, స్వచ్ఛందంగా తన పాదాలతో భూమిని తాకింది।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
భర్త వ్రతధర్మంలో నిష్ఠతో, సేవలో నిమగ్నమై రాణి అర్చి మహర్షులవలె అరణ్యజీవనం చేసింది. నేలపై శయనం చేసి, ఫలాలు-పూలు-ఆకులు మాత్రమే తిని క్షీణించినా, భర్తసేవాసుఖం వల్ల ఆమెకు కష్టం అనిపించలేదు।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
రాణి అర్చి తన భర్త—ఆమెకు, భూమికి, తనవారికి అపార దయ చూపినవాడు—ఇప్పుడు జీవలక్షణాలు లేని దేహంగా ఉన్నాడని చూసి, కొద్దిసేపు విలపించి, కొండశిఖరంపై చితిని నిర్మించి భర్త దేహాన్ని దానిపై ఉంచింది।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
ఆపై రాణి అవసరమైన అంత్యక్రియలను నిర్వహించి, నదీజలంలో స్నానమాచరించి, ఉదారకర్ముడైన భర్తకు జలతర్పణం అర్పించింది. ఆకాశస్థ దేవతలకు నమస్కరించి మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేసి, భర్త పాదపద్మాలను ధ్యానిస్తూ అగ్నిలో ప్రవేశించింది।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
వీరవరుడైన పతి పృథు మహారాజును అనుసరిస్తున్న ఆ సాధ్వి అర్చిని చూచి, దేవతల భార్యలు తమ తమ భర్తలతో కలిసి వేల సంఖ్యలో అత్యంత సంతుష్టులై రాణిని స్తుతించసాగారు।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
ఆ సమయంలో దేవతలు మందర పర్వత శిఖరంపై నిలిచి ఉండగా, దేవతూర్యాల నాదం మార్మోగింది. అప్పుడు వారి భార్యలు చితిపై పుష్పవర్షం కురిపిస్తూ పరస్పరం ఇలా మాట్లాడసాగారు।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
దేవపత్నులు అన్నారు—అహో, ఈ వధువు ఎంత ధన్యురాలు! భూభుజులందరికీ అధిపతియైన తన భర్తను మనస్సు, వాక్కు, దేహంతో సంపూర్ణంగా సేవించింది; శ్రీదేవి యజ్ఞేశుడైన విష్ణువును సేవించినట్లే।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
దేవపత్నులు కొనసాగించారు—చూడండి, ఈ సతి అర్చి తన అచింత్య పుణ్యకర్మబలంతో, మన దృష్టికి అందని మేరకు కూడా దాటి, వైన్యుడైన పతి పృథువును అనుసరిస్తూ పైలోకాలకు వెళ్తోంది।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
ఈ మర్త్యలోకంలో మనుష్యుల ఆయువు చంచలమూ స్వల్పమూ; కానీ భగవద్భక్తి-సేవలో నిమగ్నులైనవారు భగవత్పదాన్ని పొందుతారు. అటువంటి భక్తులకు ఏదీ దుర్లభం కాదు।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
ముక్తికి అవకాశం అయిన మానవదేహం పొందిన తరువాత కూడా, మహా కష్టంతో ఫలాపేక్షకర్మల్లో నిమగ్నమై విషయభోగాలలో మునిగిపోయేవాడు ఆత్మద్రోహి, మోసపోయినవాడే—తననే ద్వేషించేవాడు।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఓ విదురా! దేవాంగనులు ఇలా స్తుతించుకుంటుండగా, రాణి అర్చి తన పతిలోకానికి చేరింది; ఆ లోకాన్ని అచ్యుతాశ్రయుడైన, ఆత్మవిదులలో అగ్రగణ్యుడైన వైన్య పృథు మహారాజు పొందాడు।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఈ విధంగా భక్తులలో శ్రేష్ఠుడైన పృథు మహారాజు మహాశక్తిమంతుడు, ఉదారుడు, మహిమాన్వితుడు. అతని ఆ మహత్తర చరిత్రను నేను యథాశక్తి నీకు వర్ణించాను।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
ఈ మహాపుణ్యమైన పృథు-చరిత్రను శ్రద్ధతో, ఏకాగ్రతతో చదివేవాడు, వినేవాడు లేదా ఇతరులకు వినిపించేవాడు తప్పక పృథు మహారాజు పొందిన పదవిని—అతని లోకాన్ని—సాధిస్తాడు; అంటే వైకుంఠానికి తిరిగి వెళ్తాడు।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
పృథు మహారాజు లక్షణాలను శ్రద్ధతో వినేవాడు బ్రాహ్మణుడైతే బ్రాహ్మణ తేజస్సుతో సంపూర్ణుడవుతాడు; క్షత్రియుడైతే జగత్తుకు అధిపతి రాజవుతాడు; వైశ్యుడైతే వైశ్యులకు నాయకుడై అనేక పశుసంపదకు స్వామి అవుతాడు; శూద్రుడైతే పరమభక్తుడవుతాడు।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
పురుషుడైనా స్త్రీయైనా—ఎవరు అయినా గొప్ప గౌరవంతో పృథు మహారాజు కథను మూడు సార్లు వినితే, సంతానం లేనివాడు అనేక సంతానముతో యుక్తుడవుతాడు; ధనం లేనివాడు అత్యంత ధనవంతుడవుతాడు।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
సమాజంలో పేరు లేనివాడైనా సుప్రసిద్ధుడవుతాడు; అజ్ఞానుడైనా పండితుడవుతాడు. పృథు మహారాజు కథాశ్రవణం మనుష్యులకు పరమ మంగళకరం, సమస్త అమంగళాలను తొలగించేది।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
పృథు మహారాజు కథాశ్రవణం ధన్యకరం, యశస్సును ఇచ్చేది, ఆయుష్షును పెంచేది, స్వర్గప్రదం, కలియుగ మలినాలను తొలగించేది. ధర్మ-అర్థ-కామ-మోక్షాల సమ్యక్ సిద్ధిని కోరువారు దీనిని శ్రద్ధతో వినాలి; ఇదే ఆ నాలుగింటికీ పరమ కారణం।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
విజయం మరియు రాజ్యాధికారాన్ని కోరుకునే రాజు రథంపై బయలుదేరే ముందు పృథు మహారాజు కథను మూడు సార్లు పఠించితే/జపిస్తే, అతనికి లోబడి ఉన్న రాజులు స్వయంగా—పృథువుకు అర్పించినట్లే—ఆజ్ఞ మాత్రమునే పన్నులు, బలులు సమర్పిస్తారు।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
ముక్తుడై అసంగుడై భగవంతునందు నిర్మల భక్తిని వహించినవాడైనా, వైన్యుడు (పృథు) యొక్క పుణ్యచరిత్రను వినాలి, చదవాలి, ఇతరులకు వినిపించాలి।
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
ఇది వైచిత్రవీర్యుడు వర్ణించిన మహా మహాత్మ్యాన్ని సూచించే కథనం. ఇందులో మనస్సు నిలిపిన మానవుడు కూడా పృథువలె పరమగతిని పొందుతాడు.
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
ప్రతిదినం భక్తితో పృథుచరిత్రను వినుతూ, జపిస్తూ, ప్రచారం చేస్తూ ఉండేవాడు సంగబంధనాల నుండి విముక్తుడై, భవసముద్రాన్ని దాటించే నావ అయిన ప్రభువు పదపద్మాలపై అచంచల రతిని పొందుతాడు.
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.