Adhyaya 22

Verse 1

मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ప్రజలు ఈ విధంగా మహాపరాక్రమశాలి రాజు పృథువును స్తుతిస్తున్న వేళ, సూర్యసమాన తేజస్సు గల నాలుగు కుమార మునులు అక్కడికి వచ్చారు.

Verse 2

तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥

ఆకాశం నుండి కాంతితో దిగివస్తున్న ఆ సిద్ధేశ్వరులైన నాలుగు కుమారుల తేజస్సును చూసి, రాజు తన అనుచరులతో కలిసి వారిని గుర్తించాడు; వారు తమ ప్రకాశంతో లోకాలను పావనముచేస్తున్నారు.

Verse 3

तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥

వారిని దర్శించగానే పృథు మహారాజుని ప్రాణాలు ఉప్పొంగినట్లయ్యాయి; అతడు సభాసదులు, అనుచరులతో కలిసి వెంటనే లేచి నిలిచాడు—బద్ధజీవుడు ఇంద్రియాలచే గుణాలవైపు లాగబడినట్లుగా.

Verse 4

गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥

మహర్షులు శాస్త్రవిధి ప్రకారం స్వాగతాన్ని స్వీకరించి రాజు సమర్పించిన ఆసనాలపై కూర్చున్నాక, వారి మహిమచే ప్రభావితుడైన రాజు వినయంగా తల వంచి నాలుగు కుమారులను విధివిధానంగా పూజించాడు.

Verse 5

तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥

ఆపై రాజు కుమారుల పదపద్మాలను కడిగిన జలాన్ని తీసుకొని తన కేశాలపై చల్లుకున్నాడు. ఈ విధంగా శీలవంతుల ఆచారాన్ని అనుసరించి మహాత్ములను గౌరవించే విధానాన్ని ఆదర్శంగా చూపించాడు।

Verse 6

हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥

సువర్ణాసనంపై ఆసీనులైన ఆ నాలుగు మహర్షులు యజ్ఞవేదికపై జ్వలించే అగ్నివలె ప్రకాశించారు. శివునికన్నా జ్యేష్ఠులైన వారితో మహారాజు పృథు శ్రద్ధా-సంయమాలతో, ప్రీతితో ఇలా పలికాడు।

Verse 7

पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥

పృథు పలికెను—ఓ మహర్షులారా, మీరు మంగళస్వరూపులు. నేను ఏ పుణ్యకర్మ చేశానో, మీ దర్శనం నాకు సులభంగా లభించింది! యోగులకైనా మీ దర్శనం అత్యంత దుర్లభం।

Verse 8

किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥

బ్రాహ్మణులు మరియు వైష్ణవులు ఎవరి మీద ప్రసన్నులై ఉంటారో, అతనికి ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఏది దుర్లభం? అంతేకాదు, వారి అనుగాములైన శుభకరుడు శివుడు మరియు భగవాన్ విష్ణువూ అతనిపై కృప చూపుతారు।

Verse 9

नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वद‍ृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥

మీరు సమస్త లోకాలలో సంచరిస్తున్నా ప్రజలు మిమ్మల్ని గుర్తించలేరు; అలాగే సర్వద్రష్ట అయిన పరమాత్మ ప్రతి హృదయంలో సాక్షిగా ఉన్నా ఆయనను కూడా వారు గ్రహించలేరు।

Verse 10

अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥

ధనవంతుడు కాకపోయినా గృహస్థుని ఇంటికి సాధు-భక్తులు వచ్చినప్పుడు అతడు ధన్యుడవుతాడు. వారికి జలం, ఆసనం, స్వాగత సామగ్రి సమర్పించే యజమాని-సేవకులు మరియు ఆ గృహమూ మహిమనొందుతుంది.

Verse 11

व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥

దీనికి విరుద్ధంగా, సమస్త ఐశ్వర్యాలతో నిండిన ఇల్లు అయినా, అక్కడ భగవద్భక్తులకు ప్రవేశం లేకపోతే, వారి పాదప్రక్షాళనకు పాదతీర్థం (చరణామృత జలం) లేకపోతే, అది విషసర్పాలు నివసించే చెట్టులా భావించాలి.

Verse 12

स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्‌व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥

పృథు మహారాజు నాలుగు కుమారులను ‘ద్విజశ్రేష్ఠులారా’ అని సంబోధించి నమస్కరించి స్వాగతించాడు. ఆయన అన్నాడు—మీరు జన్మనుంచే శ్రద్ధతో బ్రహ్మచర్య వ్రతాలను ఆచరిస్తున్నారు; మోక్షమార్గంలో నిపుణులైనా చిన్న పిల్లలవలెనే ఉంటున్నారు.

Verse 13

कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥

పృథు మహారాజు ఋషులను అడిగాడు—హే నాథులారా! ఇంద్రియసుఖమే లక్ష్యంగా తమ కర్మల వల్ల ఈ ప్రమాదకరమైన సంసారంలో పడిపోయిన వారికి ఏదైనా క్షేమం లేదా సౌభాగ్యం కలుగుతుందా?

Verse 14

भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥

మీ వంటి ఆత్మారాముల విషయంలో క్షేమ-అక్షేమం అడగాల్సిన అవసరం లేదు; మీరు ఎల్లప్పుడూ ఆత్మానందంలో లీనులై ఉంటారు. మీలో శుభ-అశుభ అనే కల్పనాత్మక మనోవృత్తులు లేవు; అప్పుడు భాగ్యం-అభాగ్యం అనే ప్రశ్న ఎక్కడ?

Verse 15

तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥

మీ వంటి మహాత్ములే ఈ భౌతిక భవాగ్నిలో దగ్ధమయ్యే జీవులకు నిజమైన సుహృదులు అని నాకు పూర్ణ నమ్మకం. అందుకే అడుగుతున్నాను—ఈ లోకంలో త్వరగా పరమ క్షేమం ఎలా పొందగలం?

Verse 16

व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥

భగవంతుడు—ఆత్మవంతుల ఆత్మ, ఆత్మభావాన్ని జాగృతం చేయువాడు—తన అంసమైన జీవులను ఉద్ధరించేందుకు ఎల్లప్పుడూ తపనపడతాడు. వారి ప్రత్యేక అనుగ్రహార్థం ఆయన మీ వంటి సిద్ధపురుషుల రూపంలో లోకమంతా సంచరిస్తాడు.

Verse 17

मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥

మైత్రేయ ఋషి అన్నాడు: పృథు మహారాజు చెప్పిన సారవంతమైన, తగిన, మితమైన, మధురమైన వాక్యాలను విని బ్రహ్మచారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన సనత్‌కుమారుడు సంతృప్తితో చిరునవ్వు నవ్వి ఇలా ప్రత్యుత్తరం చెప్పసాగాడు.

Verse 18

सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीद‍ृशी ॥ १८ ॥

సనత్‌కుమారుడు అన్నాడు: మహారాజా! మీరు చాలా చక్కగా ప్రశ్నించారు. మీరు సర్వభూతహితాన్ని కోరువారు కనుక ఈ ప్రశ్న అందరికీ మంగళకరం. మీరు అన్నీ తెలిసినవారైనా ఇలాంటి ప్రశ్నలు వేయడం సాధువుల స్వభావం; ఇలాంటి బుద్ధి మీ స్థితికి తగినది.

Verse 19

सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥

సాధువుల సంగమం వక్తకూ శ్రోతకూ రెండింటికీ ప్రీతికరం; ఎందుకంటే అక్కడ సంభాషణ, ప్రశ్నలు-సమాధానాలు అందరికీ శాంతి మరియు నిజమైన ఆనందాన్ని విస్తరింపజేస్తాయి.

Verse 20

अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥

ఓ రాజా, మధుద్విషుడు అయిన శ్రీభగవంతుని పాదపద్మాల గుణానువాదంలో నీకు ఇప్పటికే రతి ఉంది. అది దుర్లభమైనదే; కానీ నిష్ఠతో స్థిరమైన భక్తి హృదయాంతరంలోని కామకషాయమలాలను స్వయంగా కడిగివేస్తుంది।

Verse 21

शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्‌यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि द‍ृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥

శాస్త్రాలను సమ్యగ్విమర్శించి ఇది నిశ్చయించబడింది: మానవుల క్షేమానికి పరమ కారణం దేహాత్మబుద్ధి నుండి అసంగత (వైరాగ్య) స్థితి, అలాగే గుణాతీతుడు, ఆత్మకు అతీతుడు అయిన పరబ్రహ్మ భగవానునిపై దృఢమైన స్థిర రతి.

Verse 22

सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥

ఆ రతి శ్రద్ధతో, భగవద్ధర్మాచరణతో, భగవంతుని గురించి జిజ్ఞాసతో, అధ్యాత్మయోగంలో నిష్ఠతో, యోగేశ్వరుడైన శ్రీభగవంతుని నిత్య ఉపాసనతో, అలాగే పుణ్యశ్రవమైన ఆయన మహిమాకథలను శ్రవణ-కీర్తన చేయడం ద్వారా వృద్ధి చెందుతుంది।

Verse 23

अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥

ధనం, ఇంద్రియసుఖం కోసం మాత్రమే తపించే వారి సంగతిపై తృష్ణను విడిచి, వారి అనుచరులనూ దూరంగా ఉంచాలి. జీవితం ఇలా మలచుకోవాలి: హరి గుణామృతాన్ని పానం చేయకుండా మనసుకు శాంతి కలగకూడదు. ఇంద్రియభోగ రుచిపై విరక్తి కలిగితే ఆధ్యాత్మిక ప్రగతి జరుగుతుంది।

Verse 24

अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥

ఆధ్యాత్మిక పురోగతి కోరేవాడు అహింసను పాటించాలి, పరమహంస ఆచార్యుల మార్గాన్ని అనుసరించాలి, ముకుందుని లీలామధుర్యాన్ని నిత్యం స్మరించాలి, భౌతిక కోరికలేకుండా యమ-నియమాలను ఆచరించాలి, ఆచరిస్తూ ఇతరులను నిందించకూడదు. సరళ జీవితం గడుపుతూ ద్వంద్వాల వల్ల కలత చెందకుండా సహనాన్ని నేర్చుకోవాలి।

Verse 25

हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥

భక్తుల చెవులకు అలంకారమైన శ్రీహరి యొక్క దివ్యగుణాలను మళ్లీ మళ్లీ శ్రవణం చేయడం వల్ల భక్తిసేవ క్రమంగా వృద్ధి చెందుతుంది. ఆ భక్తితో గుణాతీతుడై అసత్-అనాత్మలో ఆసక్తి విడిచి, నిర్గుణ బ్రహ్మ—శ్రీభగవానునందు సులభంగా రతి స్థిరమవుతుంది.

Verse 26

यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥

ఆచార్య కృపవల్ల జ్ఞానం, వైరాగ్య వేగం జాగృతమై పురుషుని రతి శ్రీభగవానునందు నైష్ఠికంగా స్థిరపడినప్పుడు, హృదయంలో ఉన్న జీవుడు పంచతత్త్వమయ ఆవరణంతో కూడిన దేహపరిసరాన్ని, కట్టెల నుంచి పుట్టిన అగ్ని ఆ కట్టెలనే దహించునట్లు దహించేస్తాడు.

Verse 27

दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वय‍वधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥

వాసనలు దగ్ధమై, సమస్త గుణబంధనాల నుండి విముక్తుడైనప్పుడు, అతడు బాహ్య-అంతఃక్రియల మధ్య భేదాన్ని చూడడు. ఆత్మ-పరమాత్మల మధ్య ముందుగా ఉన్నట్లు అనిపించిన వ్యవధానం ఆత్మసాక్షాత్కారంలో నశిస్తుంది—స్వప్నం ముగిసినపుడు స్వప్నం-స్వప్నద్రష్ట భేదం లేనట్లే.

Verse 28

आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥

ఇంద్రియసుఖం కోసం జీవుడు ఉన్నప్పుడు అనేక కోరికలను సృష్టించి ఉపాధులకు లోబడతాడు. కానీ పరమ స్థితిలో ఉన్నవాడు ప్రభువు సంకల్పాన్ని నెరవేర్చడంలోనే ఆసక్తి కలిగి ఉంటాడు; ఇతర దేనిలోనూ కాదు.

Verse 29

निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥

వేర్వేరు కారణాల వల్లనే మనిషి ఎక్కడైనా తనకు మరియు ఇతరులకు మధ్య భేదాన్ని చూస్తాడు; నీటిలో, నూనెలో లేదా అద్దంలో శరీర ప్రతిబింబం వేర్వేరుగా కనిపించునట్లే.

Verse 30

इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥

ఇంద్రియాలు విషయభోగాల వైపు ఆకర్షితమైతే మనస్సు కలత చెందుతుంది. విషయాలను నిరంతరం ధ్యానించుటవలన బుద్ధి యొక్క నిజ చైతన్యం హరించబడుతుంది; చెరువు నీరు ఒడ్డున గడ్డి నాళాలచే మెల్లగా శోషింపబడినట్లుగా.

Verse 31

भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥

మూల చైతన్యము నుండి తప్పిపోతే చిత్తంలోని అనుస్మృతి క్షీణిస్తుంది; స్మృతి నశించినప్పుడు జ్ఞానభ్రంశం కలుగుతుంది. ఈ నిరోధాన్ని కవులు ‘ఆత్మాపహ్నవం’—ఆత్మ తన స్వరూపాన్ని తానే మరచిపోవడం—అని చెబుతారు.

Verse 32

नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥

లోకంలో మనిషి స్వహితానికి ఇంతకన్నా గొప్ప అడ్డంకి లేదు—ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని వదలి ఇతర విషయాలనే ఎక్కువ ప్రియమని భావించడం.

Verse 33

अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥

ధనం సంపాదించి దానిని ఇంద్రియసుఖానికి వినియోగించాలనే నిరంతర ఆలోచన మానవుల సమస్త హితాన్ని నాశనం చేస్తుంది. జ్ఞాన-విజ్ఞానము మరియు భక్తి లేనివాడు వృక్షాలు, రాళ్లు వంటి యోనుల్లో పడిపోతాడు.

Verse 34

न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥

అజ్ఞాన సముద్రాన్ని దాటాలని బలంగా కోరేవారు తమోగుణంతో ఎప్పుడూ సంగం చేయకూడదు; ఎందుకంటే భోగప్రధాన క్రియలు ధర్మం, అర్థం, కామం మరియు చివరికి మోక్షానికి అత్యంత విఘాతం కలిగిస్తాయి.

Verse 35

तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥

నాలుగు పురుషార్థాలలో మోక్షమే పరమ ప్రయోజనం; దానిని అత్యంత గంభీరంగా స్వీకరించాలి. ధర్మ, అర్థ, కామాలు మాత్రం మరణరూప ప్రకృతి కఠిన నియమానికి లోబడి నిత్యం నశించేవే.

Verse 36

परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥

ఉన్నత-నిమ్న జీవస్థితుల భేదాలను మనం ఆశీర్వాదాలుగా భావించినా, అవి ప్రకృతి గుణాల పరస్పర కలయిక వల్లనే కనిపిస్తాయి. వాస్తవానికి వాటిలో శాశ్వత క్షేమం లేదు; పరమ నియంత వాటన్నిటినీ నశింపజేస్తాడు.

Verse 37

तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥

ఓ నరేంద్ర పృథూ! చరాచర సమస్త దేహాలలో, జీవాత్మ స్థూలదేహం మరియు ప్రాణవాయు-బుద్ధిరూప సూక్ష్మదేహంతో ఆవృతమై ఉన్నప్పటికీ, హృదయంలో క్షేత్రాధిపతిగా అంతర్ముఖంగా ప్రకాశించే భగవంతుణ్ణి తెలుసుకో; ఆయనే నేనే.

Verse 38

यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥

యందులో ఈ జగత్తు కారణ-కార్యరూపంగా సత్-అసత్‌లా మాయచేత ప్రకాశిస్తుంది; కానీ వివేకంతో—తాడులో పాము భ్రమ తొలగినట్లు—మాయను అతిక్రమించినవాడు పరమాత్మ నిత్యముక్తుడు, పరమశుద్ధుడు, విశుద్ధ తత్త్వము, కర్మమలానికి అతీతుడు అని గ్రహిస్తాడు. నేను ఆ ప్రభువునే శరణు వేడుతున్నాను.

Verse 39

यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥

ప్రభువు పదపద్మాల పత్రాల వంటి సుకుమార సేవలో లీనమైన భక్తితో సంతులు కర్మవాసనల గట్టిగడ్డలను సులభంగా విప్పుతారు. కానీ భక్తి లేని జ్ఞానులు, యోగులు కూడా ఇంద్రియభోగ తరంగాలను ఆపాలని ప్రయత్నించినా ఆపలేరు. కాబట్టి వాసుదేవనందన శ్రీకృష్ణుని భజించు.

Verse 40

कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्‌वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्‌घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥

ఇక్కడ అజ్ఞాన భవసాగరం మహా దుర్గమం, షడ్వర్గరూప నక్రాలతో నిండినది. భక్తి లేనివారు కఠిన తపస్సులతో దాన్ని దాటాలని యత్నిస్తారు; కాని మేము చెబుతున్నాం—భగవాన్ హరి యొక్క భజనీయ కమలపాదాలను పడవగా ఆశ్రయిస్తే ఈ దురుత్తర సాగరాన్ని సులభంగా దాటి అన్ని ప్రమాదాలను జయిస్తారు।

Verse 41

मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—బ్రహ్మపుత్రుడైన, ఆత్మబుద్ధితో పరిపూర్ణ కుమారుడు సమ్యక్ ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంతో ఇలా బోధించగా, తన ఆత్మగతిని స్పష్టంగా గ్రహించిన రాజు అతనిని సముచితంగా ప్రశంసించి ఈ విధంగా పలికాడు।

Verse 42

राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥

రాజు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, ఓ మహానుభావా! గతంలో ఆర్తులపై కరుణ చూపే భగవాన్ హరి నాపై అనుగ్రహం చేసి, మీరు నా గృహానికి వస్తారని సూచించాడు; ఆ ఆశీర్వాదాన్ని స్థిరపరచుటకే మీరు అందరూ వచ్చారు।

Verse 43

निष्पादितश्च कार्त्स्‍न्येन भगवद्‌भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥

ఓ బ్రాహ్మణా! మీరు కూడా భగవంతునిలా కరుణాశీలులు; అందుకే ఆజ్ఞను సంపూర్ణంగా నిర్వర్తించారు. కాబట్టి మీకు ఏదో సమర్పించడం నా ధర్మం; కానీ నా వద్ద ఉన్నదంతా సాధువుల ఉచ్ఛిష్టంలాంటిదే. నన్ను కలుపుకొని నేను ఏమి ఇవ్వగలను?

Verse 44

प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥

రాజు కొనసాగించాడు—ఓ బ్రాహ్మణులారా! నా ప్రాణం, భార్య, కుమారులు, ఇల్లు మరియు గృహోపకరణాలు, నా రాజ్యం, బలం, భూమి, ముఖ్యంగా నా ఖజానా—ఇవన్నీ మీకు సమర్పిస్తున్నాను।

Verse 45

सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥

వేదశాస్త్రసిద్ధాంతాలలో సంపూర్ణంగా విద్యావంతుడైనవాడే సేనాపతి, రాజ్యాధిపతి, దండనాయకుడు, సమస్త లోకాల అధిపతి కావడానికి అర్హుడు; అందుకే పృథు మహారాజు అన్నిటినీ కుమారులకు సమర్పించాడు।

Verse 46

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥

బ్రాహ్మణుడు తనదైన సంపదతోనే భుజిస్తాడు, తనదైన సంపదతోనే వస్త్రధారణ చేస్తాడు, తనదైన సంపదతోనే దానం చేస్తాడు; అతని అనుగ్రహం వల్లనే క్షత్రియాదులు అన్నం భుజిస్తారు।

Verse 47

यैरीद‍ृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्‍त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥

భగవంతునితో సంబంధమైన ఆత్మసాక్షాత్కార మార్గాన్ని సంపూర్ణ నిశ్చయంతో, వేదప్రমাণాలతో మనకు వివరించి అపార సేవ చేసిన మేఘసమ కరుణామయ మహాత్ములకు ప్రతిఫలం ఎవరు చెల్లించగలరు? వారి తృప్తికై అంజలిలో నీరు సమర్పించడమే మనకు సాధ్యం; వారు తమ కృపతో లోకానికి పంచే స్వకృత్యాల ద్వారానే సంతుష్టులు అవుతారు।

Verse 48

मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను—మహారాజ పృథు ఈ విధంగా పూజించగా, భక్తియోగాధిపతులైన ఆ నాలుగు కుమారులు అత్యంత సంతోషించారు. వారు ఆకాశంలో ప్రత్యక్షమై రాజు శీలాన్ని ప్రశంసించారు; అందరూ వారిని చూశారు।

Verse 49

वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥

మహాపురుషులలో వైన్య పృథు ఆధ్యాత్మిక బోధలో స్థిరస్థితి వల్ల అగ్రగణ్యుడు. అతడు ఆత్మలో నిలిచి, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో సమస్త విజయాన్ని పొందినవాడిలా తృప్తిగా ఉన్నాడు।

Verse 50

कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥

ఆత్మతృప్తుడైన పృథు మహారాజు కాలానుసారం, పరిస్థితినుసారం, బలానుసారం, ధనస్థితినుసారం యథోచితంగా తన కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించాడు. అతని సమస్త కార్యాల లక్ష్యం పరమసత్యుడైన భగవంతుని ప్రసన్నం చేయడమే; ఈ విధంగా అతడు ధర్మంగా ఆచరించాడు।

Verse 51

फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥

పృథు మహారాజు తన కర్మఫలాలను బ్రహ్మలో (భగవంతునిలో) సమర్పించి, ఆసక్తిరహితుడై సమాధానంగా నిలిచాడు. ప్రభువే కర్మాధ్యక్షుడని భావించి, తాను ప్రకృతికి అతీతుడైన పరమపురుషోత్తముని నిత్యదాసుడనని ఎల్లప్పుడూ అనుకున్నాడు।

Verse 52

गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥

సమస్త సామ్రాజ్య సమృద్ధితో ఐశ్వర్యవంతుడైనా పృథు మహారాజు గృహస్థుడిగా ఇంట్లోనే ఉన్నాడు. ఇంద్రియసుఖాల కోసం తన వైభవాన్ని వినియోగించాలనే ఆసక్తి అతనికి లేదు; అందువల్ల సూర్యునిలా అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ అనాసక్తుడిగా, నిరహంకారిగా నిలిచాడు।

Verse 53

एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥

ఈ విధంగా అధ్యాత్మయోగం (భక్తియోగం)లో స్థితుడై పృథు మహారాజు కర్మలను సమ్యకంగా ఆచరించాడు; తన భార్య అర్చి ద్వారా ఐదు కుమారులను కనెను. నిజంగా, ఆ కుమారులు అతని స్వీయ ఇచ్ఛ ప్రకారమే జన్మించారు।

Verse 54

विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥

విజితాశ్వ, ధూమ్రకేశ, హర్యక్ష, ద్రవిణ, వృక అనే ఐదు కుమారులను కనిన తరువాత పృథు మహారాజు లోకాన్ని పాలించడం కొనసాగించాడు. ఇతర లోకాల పాలక దేవతల గుణాలన్నిటినీ అతడు ఒక్కడే ధరించాడు।

Verse 55

गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥

అచ్యుత పరమేశ్వరుని పరమభక్తుడైన మహారాజు పృథు, ప్రభువు సృష్టిని రక్షించుటకై ప్రజల వివిధ కోరికల ప్రకారం మనస్సు, వాక్కు, కర్మలు మరియు సౌమ్యాచరణతో వారిని అన్ని విధాల సంతృప్తిపరచెను।

Verse 56

राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥

మహారాజు పృథు ‘రాజా’ అనే నామంతో చంద్రరాజు సోమరాజువలె ప్రసిద్ధుడయ్యెను. సూర్యదేవునివలె తేజస్సుతో శక్తిమంతుడై, ఉష్ణతా-ప్రకాశాలను ప్రసరింపజేస్తూ, అదే సమయంలో లోకాల జలాన్ని కూడా గ్రహించెను।

Verse 57

दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥

మహారాజు పృథు అగ్నివలె దుర్ధర్షుడు—ఆయన ఆజ్ఞను ఎవరూ ఉల్లంఘించలేరు. స్వర్గరాజు ఇంద్రునివలె అజేయుడు; అయినా భూమివలె సహనశీలుడు, మనుష్యుల కోరికలు నెరవేర్చుటలో ఆకాశంవలె ఉదారుడు।

Verse 58

वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥

ఇష్టానుసారం వర్షించే పర్జన్యుడివలె మహారాజు పృథు అందరినీ తృప్తిపరచెను. సముద్రంవలె ఆయన గంభీరుడు—ఆయన లోతు ఎవరికీ బోధపడదు; మరియు మేరుపర్వతంవలె సంకల్పంలో అచలుడు।

Verse 59

धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥

మహారాజు పృథు యొక్క బుద్ధి-శిక్ష ధర్మరాజు యమునివలె ఆశ్చర్యకరమైనది. ఆయన ఐశ్వర్యం హిమవంతునివలె రత్న-ధాతు నిధులతో సమృద్ధి. కుబేరునివలె ధనవంతుడు; వరుణదేవునివలె ఆయన రహస్యాలు అప్రకట—ఎవరూ వాటిని వెలికి తీయలేరు।

Verse 60

मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥

దేహబలములోను ఇంద్రియబలములోను మహారాజు పృథు సర్వత్ర సంచరించే వాయువులా బలవంతుడు; అసహ్య తేజస్సులో భగవాన్ రుద్రరూప సదాశివుని సమానుడు।

Verse 61

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥

సౌందర్యంలో ఆయన కందర్పుని వలె, మనోధైర్యంలో మృగరాజు సింహంలా ఉన్నాడు. వాత్సల్యంలో స్వాయంభువ మనువలె, అధికారంలో భగవాన్ బ్రహ్మ సమానుడు।

Verse 62

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥

ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో ఆయన బృహస్పతిసమానుడు; ఆత్మసంయమంలో స్వయంగా హరినే పోలినవాడు. గోరక్షణ, గురు-బ్రాహ్మణ సేవలో నిమగ్నమైన భక్తులు—విష్వక్సేన అనుచరులు—వారిని భక్తితో అనుసరించేవాడు. లజ్జా, వినయాలలో పరిపూర్ణుడు; పరహిత కార్యంలో తనకోసమే చేస్తున్నట్లు శ్రమించేవాడు।

Verse 63

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥

ఉన్నత, మధ్య, అధో లోకాలన్నిటిలోనూ ప్రజలు ఆయన కీర్తిని ఘనంగా పాడారు. స్త్రీలూ సద్జనులూ ఆయన మధుర మహిమలను విని ఆనందించారు; అవి శ్రీరామ కీర్తిలా మధురమైనవి।