Adhyaya 2

Verse 1

विदुर उवाच भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सल: । विद्वेषमकरोत्कस्मादनाद‍ृत्यात्मजां सतीम् ॥ १ ॥

విదురుడు అడిగాడు—శీలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ శివుని పట్ల, కుమార్తెపై మమకారం గల దక్షుడు ఎందుకు ద్వేషం పెంచుకున్నాడు? తన కుమార్తె సతీని ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేశాడు?

Verse 2

कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् । आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत् ॥ २ ॥

చరాచర జగత్తుకు గురువైన, వైరం లేని, శాంత స్వరూపుడైన, ఆత్మారాముడైన, దేవతలలో మహత్తరుడైన భగవాన్ శివుని పట్ల దక్షుడు ఎలా ద్వేషించగలడు?

Verse 3

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन्जामातु: श्वशुरस्य च । विद्वेषस्तु यत: प्राणांस्तत्यजे दुस्त्यजान्सती ॥ ३ ॥

హే బ్రహ్మన్ మైత్రేయా, దయచేసి చెప్పుము—అల్లుడు మరియు మామ మధ్య ఏ విధమైన ఘోర ద్వేషం కలిగిందో, దాని వల్ల త్యజించుట దుర్లభమైన ప్రాణములను కూడా దేవి సతీ త్యజించెను?

Verse 4

मैत्रेय उवाच पुरा विश्वसृजां सत्रे समेता: परमर्षय: । तथामरगणा: सर्वे सानुगा मुनयोऽग्नय: ॥ ४ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—పూర్వకాలంలో విశ్వసృష్టికర్తల మహాసత్రయజ్ఞంలో పరమర్షులు, దేవగణములు, అనుచరులతో కూడిన మునులు మరియు అగ్నిదేవతలు అందరూ సమవేతులయ్యారు.

Verse 5

तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा । भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन्महत्सद: ॥ ५ ॥

అక్కడ దక్షుడు ప్రవేశించగానే ఋషులు అతనిని సూర్యుని వలె ప్రకాశించే తేజస్సుతో చూచిరి; అతని కాంతి ఆ మహాసభను నిరంధకముగా చేసి, సమవేతులందరినీ అతని సమక్షంలో మసకబార్చెను.

Verse 6

उदतिष्ठन्सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्य: सहाग्नय: । ऋते विरिञ्चां शर्वं च तद्भासाक्षिप्तचेतस: ॥ ६ ॥

అతని తేజస్సు చేత మనస్సు ఆకర్షింపబడి, విరించి (బ్రహ్మ) మరియు శర్వ (శివ) తప్ప, అగ్నిదేవతలతో కూడిన సభాసదులు అందరూ తమ తమ ఆసనముల నుండి లేచి నిలిచిరి.

Verse 7

सदसस्पतिभिर्दक्षो भगवान्साधु सत्कृत: । अजं लोकगुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया ॥ ७ ॥

సభాధ్యక్షుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ దక్షుని యథోచితంగా సత్కరించెను. దక్షుడు లోకగురువైన అజ (బ్రహ్మ)కు నమస్కరించి, ఆయన ఆజ్ఞచే తగిన స్థలమున కూర్చుండెను.

Verse 8

प्राङ्‍‌निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत्तदनाद‍ृत: । उवाच वामं चक्षुर्भ्यामभिवीक्ष्य दहन्निव ॥ ८ ॥

ఆసనం స్వీకరించకముందే దక్షుడు, భగవాన్ శివుడు కూర్చుని ఉండి తనకు గౌరవం చూపకపోవడం చూసి తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు. కోపంతో అతని కళ్ళు మండినట్లై, శివుని మీద కఠినంగా మాట్లాడసాగాడు।

Verse 9

श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवा: सहाग्नय: । साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ॥ ९ ॥

హే బ్రహ్మర్షులారా, దేవతలారా, అగ్నిదేవులతో కూడినవారారా, నా మాటను శ్రద్ధగా వినండి. నేను సద్జనుల ఆచారాన్ని చెప్పుచున్నాను; అజ్ఞానంతో కాదు, అసూయతో కూడా కాదు।

Verse 10

अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रप: । सद्‌भिराचरित: पन्था येन स्तब्धेन दूषित: ॥ १० ॥

ఈ (శివుడు) లోకపాలుల కీర్తిని హరించే వాడు, లజ్జలేని వాడు. ఈ అహంకారితో సద్జనులు అనుసరించిన శిష్టాచార మార్గం కూడా కలుషితమైంది।

Verse 11

एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहीत् । पाणिं विप्राग्निमुखत: सावित्र्या इव साधुवत् ॥ ११ ॥

అగ్ని మరియు బ్రాహ్మణుల సాక్షిగా నా కుమార్తె చేతిని స్వీకరించి, ఇతడు తనను నా అధీనుడిగా చేసుకున్నట్లే. గాయత్రీ సమానమైన నా కుమార్తెను వివాహం చేసుకొని, సద్జనుడిలా నటించాడు।

Verse 12

गृहीत्वा मृगशावाक्ष्या: पाणिं मर्कटलोचन: । प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्यकृत नोचितम् ॥ १२ ॥

జింక పిల్లల వంటి కళ్లున్న నా కుమార్తె చేతిని ఇతడు స్వీకరించాడు, కానీ ఇతని కళ్ళు కోతి కళ్లులాంటివి. అయినా, నన్ను వంటి అతిథిని గౌరవించి లేచి నిలబడలేదు; మధుర వాక్యాలతో స్వాగతించడమూ చేయలేదు।

Verse 13

लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे । अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम् ॥ १३ ॥

శిష్టాచార నియమాలను చెదరగొట్టిన, కర్మాచారాలు లేని అపవిత్రుడైన ఈ వ్యక్తికి నా కుమార్తెను ఇవ్వాలని నాకు ఇష్టం లేదు. అయినా బలవశాత్తు ఆమెను అతనికి అప్పగించాను—శూద్రునికి వేదవాణి బోధించినట్లుగా.

Verse 14

प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृत: । अटत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥ चिताभस्मकृतस्‍नान: प्रेतस्रङ्‌न्रस्थिभूषण: । शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रिय: । पति: प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥

అతడు భయంకరమైన శ్మశానాలలో నివసిస్తూ, ప్రేత-భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటాడు. ఉన్మత్తుడిలా నగ్నంగా, చెదిరిన జుట్టుతో, కొన్నిసార్లు నవ్వుతూ కొన్నిసార్లు ఏడుస్తూ తిరుగుతాడు; చితాభస్మాన్ని శరీరమంతా పూసుకొని స్నానంలా చేసుకుంటాడు, నియమిత స్నానం చేయడు, కపాలాలు మరియు ఎముకల మాలలు-ఆభరణాలు ధరిస్తాడు. అందువల్ల పేరు మాత్రాన ‘శివుడు’, నిజానికి అశివుడు—అత్యంత ఉన్మత్తుడు; తమోగుణంలో మునిగిన ఉన్మత్తులకు ప్రియుడు, ప్రమథుల నాయకుడు.

Verse 15

प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृत: । अटत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥ चिताभस्मकृतस्‍नान: प्रेतस्रङ्‌न्रस्थिभूषण: । शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रिय: । पति: प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥

అతడు భయంకరమైన శ్మశానాలలో నివసిస్తూ ప్రేత-భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటాడు. ఉన్మత్తుడిలా నగ్నంగా, చెదిరిన జుట్టుతో, కొన్నిసార్లు నవ్వుతూ కొన్నిసార్లు ఏడుస్తూ తిరుగుతాడు; చితాభస్మాన్ని శరీరానికి పూసుకుంటాడు, నియమిత స్నానం చేయడు, కపాలాలు-ఎముకల మాలలు, ఆభరణాలు ధరిస్తాడు. అందువల్ల పేరు మాత్రాన ‘శివుడు’, నిజానికి అశివుడు—అత్యంత ఉన్మత్తుడు; తమోగుణంలో ఉన్న ప్రమథుల అధిపతి, ఉన్మత్తులకు ప్రియుడు.

Verse 16

तस्मा उन्मादनाथाय नष्टशौचाय दुर्हृदे । दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना ॥ १६ ॥

ఉన్మాదానికి నాయకుడైన, శౌచశుద్ధి లేని, దుర్హృదయుడైన అతనికి—పరమేష్ఠి బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో—నేను నా సాధ్వీ కుమార్తెను ఇచ్చేశాను; అయ్యో, ఇదేమి గతి!

Verse 17

मैत्रेय उवाच विनिन्द्यैवं स गिरिशमप्रतीपमवस्थितम् । दक्षोऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्ध: शप्तुं प्रचक्रमे ॥ १७ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను—ఇలా గిరీశుడు (శివుడు)ను నిందించిన దక్షుడు, ఆయన తనకు ప్రతికూలంగా కూర్చున్నట్లు చూసి, ఆచమనం చేసి చేతి-నోరు శుద్ధి చేసుకొని, కోపంతో శపించుటకు ప్రారంభించాడు.

Verse 18

अयं तु देवयजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर्भव: । सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधम: ॥ १८ ॥

ఈ యజ్ఞం ఇంద్ర-ఉపేంద్రాది దేవతలకే; దేవగణాలలో అధముడని చెప్పబడే భవుడు (శివుడు) ఇందులో భాగం పొందకూడదు।

Verse 19

निषिध्यमान: स सदस्यमुख्यै- र्दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् । तस्माद्विनिष्क्रम्य विवृद्धमन्यु- र्जगाम कौरव्य निजं निकेतनम् ॥ १९ ॥

యజ్ఞసభ్యుల ప్రధానులు ఆపమన్నా దక్షుడు గిరిత్రుడు (శివుడు) పై శాపం విడిచాడు; ఆపై మహా కోపంతో సభను విడిచి తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 20

विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणी- र्नन्दीश्वरो रोषकषायदूषित: । दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं ये चान्वमोदंस्तदवाच्यतां द्विजा: ॥ २० ॥

గిరీశుడిపై శాపం పడిందని తెలిసి శివుని ప్రధాన అనుచరుడు నందీశ్వరుడు కోపంతో కళ్లెర్రబడ్డాడు; దక్షునికీ, శివుని నిందను సహించిన అక్కడి బ్రాహ్మణులకూ ఘోర శాపం వేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు।

Verse 21

य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि । द्रुह्यत्यज्ञ: पृथग्दृष्टिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २१ ॥

ఈ మానవుడు (దక్షుడు)నే గొప్పవాడని భావించి, ఈర్ష్యవశంగా భగవాన్ శివునికి ద్రోహం చేసే వాడు అజ్ఞుడు; ద్వైతదృష్టి వల్ల తత్త్వజ్ఞానానికి విముఖుడవుతాడు।

Verse 22

गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधी: ॥ २२ ॥

గృహస్థ జీవితంలోని కూటధర్మాలలో, లోకసుఖాల కోరికతో ఆసక్తుడై, వేదవాక్యాల పైపై వ్యాఖ్యానంలో మునిగిన వాడి బుద్ధి చెడిపోతుంది; అతడు కర్మకాండనే సర్వస్వమని విస్తరిస్తాడు।

Verse 23

बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगति: पशु: । स्त्रीकाम: सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २३ ॥

దక్షుడు శరీరాన్నే సర్వస్వంగా భావించాడు. విష్ణు పాదాలను మరచి, కేవలం కామవాంఛలకు లోనైనందున, త్వరలోనే అతనికి మేక ముఖం ప్రాప్తిస్తుంది.

Verse 24

विद्याबुद्धिरविद्यायां कर्ममय्यामसौ जड: । संसरन्त्विह ये चामुमनु शर्वावमानिनम् ॥ २४ ॥

భౌతిక విద్య, బుద్ధితో జడపదార్థంలా మందగించిన వారు కామ్య కర్మలలో చిక్కుకున్నారు. శివుని అవమానించిన వీరు జనన మరణ చక్రంలోనే పరిభ్రమిస్తూ ఉందురు గాక.

Verse 25

गिर: श्रुताया: पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा । मथ्ना चोन्मथितात्मान: सम्मुह्यन्तु हरद्विष: ॥ २५ ॥

శివుని పట్ల అసూయ కలిగిన వారు, వేదాలలోని ఆలంకారిక వాగ్దానాలకు, మధురమైన మాటలకు మోహితులై, విచక్షణ కోల్పోయి ఎల్లప్పుడూ కామ్య కర్మలందే ఆసక్తులై ఉందురు గాక.

Verse 26

सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रता: । वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ॥ २६ ॥

ఈ బ్రాహ్మణులు కేవలం ఉదరపోషణ కోసమే విద్య, తపస్సు, వ్రతాలను ఆచరిస్తారు. భక్ష్యాభక్ష్య విచక్షణ లేనివారై, ధనం, ఇంద్రియ సుఖాల కోసం ఇంటింటికీ తిరిగి యాచిస్తారు.

Verse 27

तस्यैवं वदत: शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वै । भृगु: प्रत्यसृजच्छापं ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् ॥ २७ ॥

నందీశ్వరుడు బ్రాహ్మణ కులాన్ని శపించడం విన్న భృగు మహర్షి, ప్రతిచర్యగా శివ అనుచరులపై దాటశక్యము కాని కఠినమైన బ్రహ్మదండాన్ని (ప్రతి శాపాన్ని) ప్రయోగించాడు.

Verse 28

भवव्रतधरा ये च ये च तान्समनुव्रता: । पाषण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिन: ॥ २८ ॥

శివుని తృప్తిపరచే వ్రతం ధరించువారు, వారిని అనుసరించువారు నిశ్చయంగా పాషండులై సద్శాస్త్ర మార్గానికి విరోధులవుతారు।

Verse 29

नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिण: । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ २९ ॥

శౌచం నశించినవారు, మూర్ఖబుద్ధులు, జటలు భస్మం ఎముకలు ధరించువారు—శివదీక్షలో ప్రవేశించుగాక; అక్కడ దేవారాధన పేరుతో సురాపానం మొదలైనవి ప్రాధాన్యం పొందుతాయి।

Verse 30

ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ । सेतुं विधारणं पुंसामत: पाषण्डमाश्रिता: ॥ ३० ॥

భృగుముని చెప్పెను: మీరు వేదములను, వేదనిష్ఠ బ్రాహ్మణులను నిందిస్తున్నారు; వారు మనుష్యులకు ధర్మసేతువంటివారు. అందువల్ల మీరు పాషండమతాన్ని ఆశ్రయించినట్లు స్పష్టం.

Verse 31

एष एव हि लोकानां शिव: पन्था: सनातन: । यं पूर्वे चानुसन्तस्थुर्यत्प्रमाणं जनार्दन: ॥ ३१ ॥

ఇదే లోకములకు శుభప్రదమైన సనాతన మార్గము; పూర్వులు దీనిని దృఢంగా అనుసరించారు. దీనికి బలమైన ప్రమాణం జనార్దనుడైన పరమపురుషుడు—సర్వజీవహితైషి—స్వయంగా.

Verse 32

तद्ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् । विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूतराट् ॥ ३२ ॥

ఆ బ్రహ్మమే పరమశుద్ధము, సద్జనుల సనాతన మార్గము. దానిని దూషించి, భూతరాటైన శివుని అనుచరులారా, మీరు నిశ్చయంగా పాషండ స్థితికి దిగజారుతారు।

Verse 33

मैत्रेय उवाच तस्यैवं वदत: शापं भृगो: स भगवान् भव: । निश्चक्राम तत: किञ्चिद्विमना इव सानुग: ॥ ३३ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—భృగువు శాపం, ప్రతిశాపం ఇలా జరుగుతుండగా భగవాన్ శివుడు ఎంతో విషణ్ణుడయ్యాడు. ఏమీ పలకకుండా శిష్యానుచరులతో కలిసి యజ్ఞమండపాన్ని విడిచిపోయాడు.

Verse 34

तेऽपि विश्वसृज: सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् । संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरि: ॥ ३४ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఓ మహాధనుర్ధర విదురా! సమస్త ప్రజాపతులు వేల సంవత్సరాల పాటు సత్రయజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు; ఎందుకంటే యజ్ఞమే భగవాన్ హరి, పరమపురుషుని ఆరాధనకు శ్రేష్ఠ మార్గం.

Verse 35

आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता । विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्तत: ॥ ३५ ॥

ఓ మహాధనుర్ధర విదురా! యజ్ఞం పూర్తైన తరువాత దేవతలందరూ గంగా-యమున సంగమంలో అవభృథస్నానం చేశారు. హృదయం శుద్ధి చేసుకొని వారు తమ తమ ధామాలకు వెళ్లిపోయారు.