Adhyaya 16

Verse 1

मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिता: । तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—రాజు పృథు ఇలా పలుకుతుండగా, మునుల ఆజ్ఞతో ప్రేరితులైన గాయకులు ఆయన అమృతసమానమైన వినయవాక్యాలను ఆస్వాదించి హృదయపూర్వకంగా సంతోషించారు; ఆపై వారు మళ్లీ ఉత్తమ స్తోత్రాలతో రాజును మహత్తుగా స్తుతించారు.

Verse 2

नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देववर्योऽवततार मायया । वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धिय: ॥ २ ॥

సూతులు పలికిరి—ఓ రాజా, నీవు సాక్షాత్తు పరమపురుషుడు శ్రీ విష్ణువుని అవతారము; ఆయన అహేతుక కృపవల్ల భూమిపై అవతరించితివి. అందుచేత నీ మహిమను యథార్థంగా వర్ణించుటకు మేము సమర్థులము కాము. నీవు వెనరాజు శరీరమునుండి ప్రదర్శితుడైనను, బ్రహ్మాది దేవతలు మరియు మహావక్తలైన వాచస్పతులకూడా నీ మహాకార్యములను పూర్తిగా చెప్పలేరు।

Verse 3

अथाप्युदारश्रवस: पृथोर्हरे: कलावतारस्य कथामृताद‍ृता: । यथोपदेशं मुनिभि: प्रचोदिता: श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥

అయినను, ఉదారకీర్తిగల హరి యొక్క కళావతారుడైన పృథు మహారాజుని కథామృతము మాకు పరమ రుచిని కలిగిస్తుంది. మునుల ఉపదేశమునుబట్టి ప్రేరితులమై, మేము ఆయన శ్లాఘనీయ కర్మలను విస్తరించి చెప్పుదుము; అయినా మా వాక్యము ఎల్లప్పుడూ అపరిపూర్ణమే।

Verse 4

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् । गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥

ఈ పృథు మహారాజు ధర్మాన్ని ధరించువారిలో శ్రేష్ఠుడు. ఇతడు సమస్త జనులను ధర్మమార్గంలో నడిపించి, ధర్మసేతువులను కాపాడి, అధర్మపరులను మరియు నాస్తికులను శిక్షించును।

Verse 5

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनू: । काले काले यथाभागं लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ५ ॥

ఈ రాజు ఒక్కడే తన శరీరములో కాలకాలమున లోకపాలకులవలె వివిధ రూపములు ధరించి, ఉభయ లోకాల హితార్థముగా యథాభాగం విభాగ కార్యములను నిర్వహించును।

Verse 6

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति । सम: सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभु: ॥ ६ ॥

ఈ పృథు రాజు సూర్యునివలె ప్రభావశాలియై, విభువై ఉండును. సూర్యుడు అందరికి సమానంగా కాంతిని పంచినట్లు, ఇతడు సమస్త భూతములపై సమానంగా కృపను పంచును. అలాగే సూర్యుడు అనేక నెలలు జలమును ఆవిరి చేసి వర్షాకాలంలో విస్తారంగా తిరిగి ఇస్తున్నట్లు, ఇతడును పౌరుల నుండి పన్నులు వసూలు చేసి అవసర సమయంలో వారికి తిరిగి అందించును।

Verse 7

तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि । भूतानां करुण: शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥

వైన్యుడైన పృథు రాజు సమస్త ప్రజల పట్ల అత్యంత కరుణామయుడై ఉంటాడు. ఏ దరిద్రుడు నియమాలను అతిక్రమించి రాజు తలపై కూడా ఎక్కినట్లైనా, ఆయన అహేతుక కృపతో దానిని మరచి క్షమిస్తాడు. లోకరక్షకుడై భూమిలా సహనశీలుడై ఉంటాడు.

Verse 8

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरि: । कृच्छ्रप्राणा: प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥

దేవులు వర్షించనప్పుడు, నీటి కొరతతో ప్రజలు ప్రాణసంకటంలో పడిన వేళ, ఈ నరదేవ-స్వరూప హరి సమానుడైన రాజు ఇంద్రునివలె వర్షాన్ని కలిగించగలడు. అట్లా ఆయన కరువునుండి ప్రజలను సులభంగా రక్షిస్తాడు.

Verse 9

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना । सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥

ఈ పృథు మహారాజు తన అమృతస్వరూపమైన ముఖచంద్రంతో, స్నేహభరిత దృష్టితో, స్వచ్ఛమైన మనోహర చిరునవ్వుతో లోకాన్ని తృప్తిపరుస్తాడు. ఆయన అనురాగ దృష్టి అందరి శాంత జీవనాన్ని పెంపొందిస్తుంది.

Verse 10

अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्योगम्भीरवेधा उपगुप्तवित्त: । अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामापृथु: प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥

పఠకులు కొనసాగించారు: ఈ రాజు అనుసరించే నీతి మార్గం ఎవరికీ స్పష్టంగా తెలియదు. ఆయన కార్యాలు అత్యంత గోప్యంగా, గంభీరంగా ఉంటాయి; ప్రతి కార్యాన్ని ఎలా విజయవంతం చేస్తాడో ఎవ్వరూ గ్రహించలేరు. ఆయన ధనాగారం కూడా అందరికీ అజ్ఞాతంగా ఉంటుంది. అనంత మహిమలు, సద్గుణాల ఏకధామమైన పృథు, జలముచే చుట్టుముట్టబడిన వరుణునివలె, ప్రచేతసుని వంటి అంతర్ముఖంగా ఆవృతాత్ముడై నిలుస్తాడు.

Verse 11

दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनल: ॥ ११ ॥

పృథు రాజు దురాసదుడూ, దుర్విషహుడూ అవుతాడు. దగ్గరలో ఉన్నా శత్రువులకు దూరంగా ఉన్నట్లే అనిపిస్తాడు. వెనుని మృతదేహం నుండి అరణికట్టెల నుంచి అగ్ని పుట్టినట్లుగా జన్మించినవాడు; అందువల్ల ఎవ్వరూ ఆయన బలాన్ని జయించలేరు, శత్రువులు సమీపంలో ఉన్నా చేరలేరు.

Verse 12

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणै: । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥

పృథు మహారాజు గూఢచారుల ద్వారా ప్రజల అంతర్గత‑బాహ్య క్రియలన్నిటిని గమనించగలడు; అయినా అతని గూఢవ్యవస్థను ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు. స్తుతి‑నిందల విషయంలో అతడు నిర్లిప్తుడై ఉంటాడు—దేహంలో అంతరంగ‑బాహ్యంగా వ్యాపించిన ప్రాణవాయువు అన్ని కార్యాలలో తటస్థంగా ఉండినట్లే।

Verse 13

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि । दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थित: ॥ १३ ॥

ధర్మమార్గంలో నిలిచిన ఆ రాజు దండయోగ్యుడు కాని శత్రుపుత్రునికీ దండన విధించడు; దండయోగ్యుడైతే తన కుమారునికీ వెంటనే దండన విధిస్తాడు. న్యాయంలో అతడు సమదృష్టి, పక్షపాతరహితుడు।

Verse 14

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् । वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणै: ॥ १४ ॥

భగవాన్ సూర్యుడు ఆమానసాచలము (ఆర్క్టిక్) వరకు తన కిరణాలను అడ్డంకులేకుండా విస్తరించునట్లు, పృథు మహారాజుని అప్రతిహత ప్రభావము కూడా ఆమానసాచలము వరకు సమస్త భూభాగాలను కప్పి, ఆయన జీవించు కాలమంతా నిర్బాధంగా నిలిచియుంటుంది।

Verse 15

रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितै: । अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकै: प्रजा: ॥ १५ ॥

ఈ రాజు తన ఆచరణాత్మక కార్యాల ద్వారా సమస్త లోకాన్ని ఆనందింపజేస్తాడు; అతని ప్రజలు ఎంతో సంతృప్తిగా ఉంటారు. అందుచేత ప్రజలు అతని మనోరంజక గుణాల వల్ల ఆనందంతో అతనిని తమ పాలక రాజుగా స్వీకరిస్తారు।

Verse 16

द‍ृढव्रत: सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवक: । शरण्य: सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सल: ॥ १६ ॥

ఆ రాజు దృఢవ్రతుడు, సత్యసంధుడు, బ్రాహ్మణ్య సంస్కృతిని ప్రేమించువాడు. వృద్ధులకు సేవచేసి, శరణాగతులకు ఆశ్రయమిచ్చి, అందరికీ గౌరవమిచ్చి, దీన‑నిర్దోషులపై ఎల్లప్పుడూ కరుణ చూపుతాడు।

Verse 17

मातृभक्ति: परस्त्रीषु पत्‍न्यामर्ध इवात्मन: । प्रजासु पितृवत्स्‍निग्ध: किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥

ఆ రాజు పరస్త్రీలను తల్లివలె గౌరవించి, తన భార్యను తన శరీరార్ధముగా భావిస్తాడు। ప్రజల పట్ల స్నేహపూర్వక తండ్రివలె ఉండి, భగవద్గుణములను బోధించే భక్తులకు వినయమైన సేవకుడై ఉంటాడు।

Verse 18

देहिनामात्मवत्प्रेष्ठ: सुहृदां नन्दिवर्धन: । मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥

ఆ రాజు సమస్త దేహధారులను తన ఆత్మవలె ప్రియంగా భావించి, స్నేహితుల ఆనందాన్ని ఎల్లప్పుడూ పెంపొందిస్తాడు। ముక్తుల సన్నిహిత సంగతిని పొందుతూ, దుష్టులపై దండధారి శిక్షకుడై ఉంటాడు।

Verse 19

अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीश:कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्ण: । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥

ఈ రాజు త్రిలోకాల అధిపతి; సాక్షాత్తు భగవంతుని శక్తిచే ఆవిష్టుడై, కూటస్థమైన అవికార ఆత్మగా శక్త్యావేశ అవతారరూపంలో అవతరించాడు। ముక్తాత్ముడై సంపూర్ణ జ్ఞానంతో, అవిద్యచే నిర్మితమైన భౌతిక వైవిధ్యాన్ని కనిపించినా అర్థహీనమని చూస్తాడు।

Verse 20

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे-र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथ: । आस्थाय जैत्रं रथमात्तचाप:पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्क: ॥ २० ॥

ఈ రాజు భూమండల రక్షకుడై, ఏకవీరుడై, ప్రత్యర్థిలేని వీరుడుగా ఉంటాడు। జయరథాన్ని అధిరోహించి, చేతిలో అజేయ ధనుస్సు పట్టుకొని, దక్షిణదిశ నుండి తన కక్ష్యలో సంచరించే సూర్యునివలె భూమండలమంతా పరిభ్రమిస్తాడు।

Verse 21

अस्मै नृपाला: किल तत्र तत्रबलिं हरिष्यन्ति सलोकपाला: । मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजंचक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्य: ॥ २१ ॥

ఆ రాజు లోకమంతా సంచరిస్తున్నప్పుడు, అక్కడక్కడ ఇతర రాజులు మరియు లోకపాల దేవతలు అతనికి బలులు, కానుకలు సమర్పిస్తారు। వారి రాణులు కూడా అతనిని గదా-చక్రధారియైన ఆదిరాజుగా భావించి, అతని యశస్సును గానంచేస్తారు; ఎందుకంటే అతని కీర్తి భగవంతుని సమానంగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది।

Verse 22

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराज:प्रजापतिर्वृत्तिकर: प्रजानाम् । यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्याभिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्र: ॥ २२ ॥

ఈ అధిరాజు ప్రజాపతుల సమానమైన మహాప్రజాపాలకుడు. ప్రజల జీవనసౌకర్యార్థం భూమిని గోవులా దోహించి, ఇంద్రునివలె ధనుస్సు మొనతో కొండలను విరిచి నేలను సమతలంగా చేస్తాడు।

Verse 23

विस्फूर्जयन्नाजगवं धनु: स्वयंयदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ । तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तोलाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्र: ॥ २३ ॥

అతడు స్వయంగా అజగవ ధనుస్సు తంతిని ఘోషింపజేస్తూ, యుద్ధంలో అజేయుడై రాజ్యంలో సంచరిస్తే, సింహం తోక ఎత్తి అడవిలో నడిచినప్పుడు చిన్న జంతువులు దాగినట్లే, దుష్ట దైత్యస్వభావులు దొంగలు అన్ని దిశలలో దాగిపోతారు।

Verse 24

एषोऽश्वमेधाञ् शतमाजहारसरस्वती प्रादुरभावि यत्र । अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दर:शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥

సరస్వతి నది ఉద్భవస్థానంలో ఈ రాజు శత అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తాడు. చివరి యజ్ఞం జరుగుతుండగా శతక్రతు పురందర ఇంద్రుడు యజ్ఞాశ్వాన్ని అపహరిస్తాడు।

Verse 25

एष स्वसद्मोपवने समेत्यसनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । आराध्य भक्त्यालभतामलं तज्ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥

ఈ రాజు తన రాజప్రాసాద ఉపవనంలో నాలుగు కుమారులలో ఒకరైన భగవాన్ సనత్కుమారుని కలుసుకుంటాడు. భక్తితో ఆయనను ఆరాధించి, పరబ్రహ్మాన్ని తెలిసేలా చేసే నిర్మల జ్ఞానాన్ని, దివ్యానందాన్ని అనుభవించే ఉపదేశాన్ని పొందుతాడు।

Verse 26

तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रम: । श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथा: पृथु: पृथुपराक्रम: ॥ २६ ॥

ఈ విధంగా రాజు పృథువు వీరత్వకీర్తి జనసామాన్యంలో ప్రసిద్ధి చెందగానే, విశాల పరాక్రముడైన పృథువు తనను ఆశ్రయించిన, తన మహిమను గానంచేసే గాథలను ఎల్లప్పుడూ వింటూ ఉంటాడు।

Verse 27

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्र:स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्य: । सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमानमहानुभावो भविता पतिर्भुव: ॥ २७ ॥

పృథు మహారాజు ఆజ్ఞను ఎవరూ అతిక్రమించలేరు. ఆయన లోకాన్ని జయించి తన తేజస్సుతో ప్రజల త్రివిధ తాపాలను పూర్తిగా నిర్మూలిస్తాడు. అప్పుడు ఆయన సర్వలోకంలో ప్రసిద్ధుడవుతాడు; దేవాసురేంద్రులు ఆయన మహత్తర కార్యాలను నిశ్చయంగా కీర్తిస్తారు.