Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ధ్రువ మహారాజు విష్ణులోకానికి వెళ్లిన తరువాత భక్తితో కదిలిన విదురుడు ప్రచేతసులు మరియు నారదుడు ధ్రువుని స్తుతించిన విషయాన్ని మైత్రేయుని అడుగుతాడు. మైత్రేయుడు ధ్రువవంశ పరంపరను వివరిస్తాడు—ఉత్కలుడు బ్రహ్మానుభూతి, భక్తియోగంలో లీనమై రాజ్యాన్ని స్వీకరించడు; లోకానికి అతడు పిచ్చివాడిలా కనిపిస్తాడు. అందువల్ల వత్సరుడు రాజవుతాడు; వంశం చాక్షుష మనువరకు సాగి, చివరకు అంగుడి వద్దకు వచ్చి వేనుని జననం జరుగుతుంది. తరువాత కథ వంశావళి నుంచి సంక్షోభానికి మళ్లుతుంది—అంగుడి అశ్వమేధంలో దేవతలు హవిస్సును స్వీకరించరు; కారణం పుత్రలేమితో కూడిన కర్మవిఘ్నం. యజ్ఞాన్ని హరి (విష్ణు)కి అర్పించగా ఋత్వికులకు దివ్య ప్రసాదం లభించి కుమారుడు పుడతాడు; కానీ వేనుడు క్రూరుడిగా, అధార్మికుడిగా పెరుగుతాడు. దాంతో అంగుడు రాజ్యాన్ని, గృహాన్ని త్యజించి విరక్తి పొందుతాడు; ప్రజల శోకం, ఋషుల సభ వేనుని పాలన, బ్రాహ్మణులతో ఘర్షణ, తదుపరి క్రమంలో పృథువు అవతరణకు పీఠికగా నిలుస్తాయి.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
సూతుడు చెప్పెను—కౌషారవి (మైత్రేయ) ఋషి వర్ణించిన ధ్రువ మహారాజు వైకుంఠపదారోహణాన్ని విని, విదురునిలో అధోక్షజ భగవంతునిపై భక్తిభావం అత్యంతంగా వికసించింది. అప్పుడు అతడు మళ్లీ మైత్రేయుని ప్రశ్నించసాగాడు।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
విదురుడు చెప్పెను—హే సువ్రతా, ఆ ప్రచేతసులు ఎవరు? వారు ఎవరి సంతానం? ఏ వంశంలో ప్రసిద్ధులు? మరియు వారు మహాసత్ర యజ్ఞాన్ని ఎక్కడ నిర్వహించారు?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
విదురుడు అన్నాడు—దేవదర్శనము పొందిన మహాభాగవతుడు నారద మునినే నేను శ్రేష్ఠ భక్తుడిగా భావిస్తున్నాను. ఆయనే హరి పరిచర్యావిధి అయిన పాంచరాత్ర క్రియాయోగాన్ని ఉపదేశించాడు.
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
స్వధర్మంలో నిలిచిన భక్తులు యజ్ఞపురుషుడైన భగవంతుని సంతృప్తి కోసం యజ్ఞాది కర్మలతో ఆరాధిస్తున్నప్పుడు, నారద ముని ధ్రువ మహారాజుని దివ్య గుణాలను కీర్తించాడు.
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
హే బ్రాహ్మణా! అక్కడ దేవర్షి నారదుడు వర్ణించిన భగవత్ కథలు ఏవో, ప్రభువును ఎలా కీర్తించాడో నేను వినాలని ఎంతో తపిస్తున్నాను. దయచేసి సంపూర్ణంగా వివరించండి.
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—హే విదురా! మహారాజ ధ్రువుడు వనానికి బయలుదేరినప్పుడు, అతని కుమారుడు ఉత్కలుడు భూమండలాధిపత్యానికి చెందిన తండ్రి సింహాసనాన్ని స్వీకరించదలచలేదు.
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
జన్మ నుంచే ఉత్కలుడు శాంతచిత్తుడు, అసంగుడు, సమదర్శి. అతడు లోకమంతటా వ్యాపించిన పరమాత్మను చూశాడు; అలాగే సమస్త లోకాన్ని పరమాత్మలోనే నిలిచినదిగా చూశాడు.
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
పరబ్రహ్మ జ్ఞాన విస్తరణ ద్వారా ఆయన దేహ బంధాల నుండి విముక్తి పొందారు. భక్తియోగ అగ్నితో కర్మ మలినాలను కాల్చివేసి, ఆయన పరమాత్మను మరియు తనను మాత్రమే చూసేవారు.
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
పరబ్రహ్మ జ్ఞాన విస్తరణ ద్వారా ఆయన దేహ బంధాల నుండి విముక్తి పొందారు. భక్తియోగ అగ్నితో కర్మ మలినాలను కాల్చివేసి, ఆయన పరమాత్మను మరియు తనను మాత్రమే చూసేవారు.
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
అతను నిజానికి అలా కాకపోయినప్పటికీ, దారిలో ఉన్న తక్కువ తెలివిగల వారికి ఉత్కలుడు మూర్ఖుడిగా, గుడ్డివాడిగా, చెవిటివాడిగా మరియు పిచ్చివాడిగా కనిపించాడు. అతను బూడిదతో కప్పబడిన నిప్పులా ఉన్నాడు.
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
ఈ కారణంగా మంత్రులు మరియు కుటుంబంలోని పెద్దలందరూ ఉత్కలుడిని బుద్ధిహీనుడిగా మరియు పిచ్చివాడిగా భావించారు. అందువల్ల అతని తమ్ముడు, భ్రమి కుమారుడైన వత్సరుడిని రాజుగా చేశారు.
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
వత్సర మహారాజుకు స్వర్వీథి అనే ప్రియమైన భార్య ఉండేది. ఆమె పుష్పార్ణుడు, తిగ్మకేతువు, ఇషుడు, ఊర్జుడు, వసువు మరియు జయుడు అనే ఆరుగురు కుమారులకు జన్మనిచ్చింది.
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
పుష్పార్ణునికి ప్రభా, దోషా అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. ప్రభా నుండి ప్రాతః, మధ్యందినం, సాయమ్ అనే ముగ్గురు కుమారులు జన్మించారు.
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
దోషా నుండి ప్రదోష, నిశిథ, వ్యుష్ట అనే ముగ్గురు కుమారులు జన్మించారు. వ్యుష్టుని భార్య పుష్కరిణీ నుండి సర్వతేజా అనే మహాతేజస్సు గల కుమారుడు పుట్టాడు.
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
సర్వతేజుని భార్య ఆకూతి నుండి చాక్షుష అనే కుమారుడు జన్మించాడు; మన్వంతరాంతంలో అతడు ఆరవ మనువయ్యాడు. చాక్షుష మనువు భార్య నడ్వలా (విరజ) ఈ నిర్దోష కుమారులను కనింది—పురు, కుత్స, త్రిత, ద్యుమ్న, సత్యవాన్, ఋత, వ్రత, అగ్నిష్టోమ, అతీరాత్ర, ప్రద్యుమ్న, శిబి, ఉల్ముక.
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
సర్వతేజుని భార్య ఆకూతి నుండి చాక్షుష అనే కుమారుడు జన్మించాడు; మన్వంతరాంతంలో అతడు ఆరవ మనువయ్యాడు. చాక్షుష మనువు భార్య నడ్వలా (విరజ) ఈ నిర్దోష కుమారులను కనింది—పురు, కుత్స, త్రిత, ద్యుమ్న, సత్యవాన్, ఋత, వ్రత, అగ్నిష్టోమ, అతీరాత్ర, ప్రద్యుమ్న, శిబి, ఉల్ముక.
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
ఉల్ముకుడు తన భార్య పుష్కరిణీ ద్వారా ఆరు ఉత్తమ కుమారులను పొందాడు. వారి పేర్లు—అంగ, సుమనా, ఖ్యాతి, క్రతు, అంగిరా, గయ.
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
అంగుని భార్య సునీథా వేనుడు అనే అత్యంత దుష్ట స్వభావమున్న కుమారుని ప్రసవించింది. వేనుని దౌశీల్యాన్ని చూసి రాజర్షి అంగుడు విరక్తుడై నగరమూ రాజ్యమూ విడిచి అరణ్యానికి వెళ్లిపోయాడు.
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
విదురా, మహర్షుల శాపవాక్యం వజ్రంలా అజేయమైనది. కోపంతో వారు రాజు వేనుని శపించగా అతడు మరణించాడు. రాజు లేకపోవడంతో దొంగలు దుష్టులు పెరిగి, రాజ్యం అశాసితమై ప్రజలు తీవ్రంగా బాధపడ్డారు. అప్పుడు ఋషులు వేనుని కుడిచేతిని మథనదండంలా మథించి, నారాయణాంశంగా పృథు అనే ఆద్య క్షితీశ్వరుని అవతరింపజేశారు.
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
రాజు లేకపోవడంతో దొంగలు దుష్టులు ప్రజలను పీడించారు; రాజ్యం అశాసితమై ప్రజలు తీవ్రంగా బాధపడ్డారు. అప్పుడు ఋషులు వేనుని కుడిచేతిని మథించి, నారాయణాంశంగా పృథు అనే ఆద్య క్షితీశ్వరుని ప్రగటింపజేశారు.
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
విదురుడు అన్నాడు—ఓ సాధువా, శీలనిధీ, బ్రాహ్మణ్యధర్మప్రియ మహాత్మా! అంతటి సజ్జనుడైన రాజు అంగునికి ఎలా దుష్ట కుమారుడు కలిగాడు, దాని వల్ల అతడు మనోవేదనతో రాజ్యాన్ని విడిచి వెళ్లిపోయాడు?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
విదురుడు అడిగాడు—ధర్మంలో నిపుణులైన మునులు వేనుని ఉద్దేశించి ఏమి కారణంగా దండధారి రాజు వేనుపై బ్రహ్మదండమనే శాపాన్ని విధించాలని కోరారు?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
రాజును ప్రజలు ఎప్పుడూ అవమానించకూడదు; అతడు కొన్నిసార్లు పాపమయమైన కార్యం చేసినట్టు కనిపించినా. ఎందుకంటే తన తేజస్సు, పరాక్రమంతో రాజు ఇతర పాలకులందరిలోకీ అధిక ప్రభావశాలి.
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
హే బ్రాహ్మణా, సునీథా కుమారుడైన వేనుని కార్యాచరణలను నాకు వివరించండి. మీరు గత-భవిష్యత్ విషయాలన్నిటిలో నిపుణులు; నేను శ్రద్ధగల భక్తుడను, దయచేసి చెప్పండి.
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
శ్రీ మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఓ విదురా, రాజర్షి అంగుడు మహాక్రతువైన అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. బ్రహ్మవాద ఋత్వికులు దేవతలను ఆహ్వానించినా, ఎంత ప్రయత్నించినా ఏ దేవతా ఆ యజ్ఞంలో ప్రత్యక్షం కాలేదు.
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
అప్పుడు యజ్ఞంలో ఉన్న ఋత్వికులు ఆశ్చర్యపడి యజమానుడైన రాజు అంగునితో అన్నారు—ఓ రాజా, మేము హవిస్సును (నెయ్యి మొదలైనవి) విధిపూర్వకంగా ఆహుతి ఇస్తున్నాము; అయినా దేవతలు వాటిని స్వీకరించడం లేదు.
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
ఓ రాజా, మీరు శ్రద్ధతో సమకూర్చిన హవిస్సు సామగ్రి నిర్మలమైనది; దానిలో ఏ దోషమూ లేదు. అలాగే ఇక్కడ ఉన్న వ్రతధారులైన బ్రాహ్మణులు వేద ఛందస్సులను అయాతయామంగా, అంటే లోపరహితంగా, విధిపూర్వకంగా జపిస్తున్నారు.
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
హే రాజా, దేవతలకు అవమానం గానీ నిర్లక్ష్యం గానీ జరిగిందని మేము అణువంతైనా చూడటం లేదు; అయినా యజ్ఞసాక్షులైన దేవతలు తమ తమ భాగాలను స్వీకరించడం లేదు—ఇది ఎందుకో మాకు తెలియదు।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
మైత్రేయుడు చెప్పెను—బ్రాహ్మణుల మాటలు విని యజమానుడైన రాజు అంగుడు అత్యంత దుఃఖించాడు. అప్పుడు వారి అనుమతితో మౌనాన్ని విరిచి, యజ్ఞశాలలో ఉన్న సమస్త ఋత్వికులను ప్రశ్నించాడు।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
రాజు అంగుడు అన్నాడు—ఆహ్వానించినా దేవతలు రావడం లేదు, ఇక్కడ తమకు చెందవలసిన భాగాలను కూడా స్వీకరించడం లేదు. హే సదస్పతులారా, నేను చేసిన అపరాధం ఏమిటో చెప్పండి।
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
సదస్పతులు అన్నారు—హే నరదేవా, ఈ జన్మలో మీలో, మీ మనస్సులో కూడా, పాపం అణువంతైనా లేదు; మీరు ఏమాత్రం అపరాధి కారు. కానీ పూర్వజన్మలో చేసిన ఒక పాపం ఉంది; దాని వల్ల మీరు అన్ని అర్హతలు ఉన్నా సంతానం లేనివాడవయ్యారు।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
కాబట్టి హే నృపా, మీకు మంగళం కలుగుగాక. మీరు వెంటనే సుపుత్రలాభానికి తగిన విధంగా ప్రయత్నించండి. పుత్రకామనతో మీరు యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తే, యజ్ఞభోక్త అయిన పరమేశ్వరుడు ప్రసన్నుడై మీకు కుమారుని ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
పుత్రప్రాప్తి కోరికతో యజ్ఞపురుషుడైన సాక్షాత్ హరిని ఆహ్వానించినప్పుడు, దేవతలందరూ ఆయనతో కలిసి వచ్చి యజ్ఞంలో తమ తమ భాగాలను స్వీకరిస్తారు।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
మనిషి ఏ ఏ కోరికలను కోరుకుంటాడో, ఆరాధింపబడిన హరి వాటన్నిటినీ ప్రసాదిస్తాడు; ఎలా ఆరాధిస్తారో అలాగే ఫలప్రాప్తి కలుగుతుంది।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
ఇలా విప్రులు రాజు అంగునికి సంతానార్థం నిర్ణయించి, సమస్త జీవుల హృదయాలలో నివసించే శిపివిష్ట విష్ణువుకు పురోడాశ హవిని సమర్పించారు।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
అగ్నిలో హవిని సమర్పించిన వెంటనే, యజ్ఞవేదిక నుండి ఒక పురుషుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు—బంగారు మాల ధరించి, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించి—బంగారు పాత్రలో పాలు ఉడికించిన పాయసాన్ని తీసుకొని।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
విప్రుల అనుమతి తీసుకొని, ఉదారబుద్ధి గల రాజు రెండు అరచేతులు జోడించి ఆ అన్నప్రసాదాన్ని తీసుకొని, వాసన చూసి ఆనందంతో తన భార్యకు ఒక భాగం ఇచ్చాడు।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
రాణికి సంతానం లేకపోయినప్పటికీ, మగబిడ్డను ప్రసాదించే ఆ ఆహారాన్ని స్వీకరించిన తరువాత ఆమె గర్భవతి అయింది మరియు సరైన సమయంలో మగబిడ్డకు జన్మనిచ్చింది.
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
ఆ బాలుడు అధర్మం నుండి ఉద్భవించిన మృత్యువు అయిన తన తాతగారిని అనుసరించాడు, అందువల్ల అతడు గొప్ప అధార్మికుడయ్యాడు.
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
ఆ క్రూరమైన బాలుడు విల్లంబులు ధరించి అడవికి వెళ్లి అమాయకమైన జింకలను చంపేవాడు. అతన్ని చూడగానే ప్రజలు 'ఇదిగో క్రూరమైన వేనుడు! ఇదిగో క్రూరమైన వేనుడు!' అని అరిచేవారు.
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
ఆ బాలుడు ఎంత క్రూరమైనవాడంటే, తన వయసు పిల్లలతో ఆడుకుంటున్నప్పుడు, వారిని పశువులను చంపినట్లుగా నిర్दयగా చంపేవాడు.
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
తన కుమారుడైన వేనుని క్రూరమైన ప్రవర్తనను చూసి, రాజు అంగ అతన్ని సంస్కరించడానికి అనేక విధాలుగా శిక్షించాడు, కానీ అతన్ని మంచి మార్గంలోకి తీసుకురాలేకపోయాడు. దాంతో రాజు తీవ్ర విచారానికి గురయ్యాడు.
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
రాజు మనసులో అనుకున్నాడు—పుత్రులు లేనివారు నిజంగా ధన్యులు. వారు పూర్వజన్మలో భగవంతుని ఆరాధించినందువల్ల కుపుత్రుని వల్ల కలిగే భరించలేని దుఃఖాన్ని అనుభవించరు.
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
కుపుత్రుని వల్ల మనిషి కీర్తి నశిస్తుంది, పాపకీర్తి మాత్రమే మిగులుతుంది. ఇంట్లో అతని అధర్మక్రియల వల్ల అందరిలో విరోధం పెరిగి, అంతులేని ఆందోళన కలుగుతుంది.
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
వివేకవంతుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయినవాడు అలాంటి విలువలేని పుత్రుణ్ని ఎందుకు కోరుకుంటాడు? అతడు జీవునికి మోహబంధనమే; అతని వల్ల ఇల్లు దుఃఖస్థానమవుతుంది.
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
తర్వాత రాజు అనుకున్నాడు—సుపుత్రునికంటే కుపుత్రుడే మేలు; సుపుత్రుడు ఇంటిపట్ల ఆసక్తిని పెంచుతాడు, కుపుత్రుడు కాదు. కుపుత్రుడు ఇంటిని నరకంలా చేస్తాడు; అందువల్ల బుద్ధిమంతుడు సులభంగా గృహాసక్తిని విడిచిపెడతాడు.
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
అలా ఆలోచిస్తూ రాజు అంగ రాత్రి నిద్రపోలేక గృహజీవితంపై పూర్తిగా నిరాసక్తుడయ్యాడు. ఒకసారి అర్ధరాత్రి శయ్య నుండి లేచి, గాఢనిద్రలో ఉన్న వేనుని తల్లి (భార్య)ను వదలి, మహా వైభవమయిన రాజ్యంపై ఉన్న ఆకర్షణను త్యజించి, ఎవరికీ తెలియకుండా నిశ్శబ్దంగా ఇంటిని విడిచి అరణ్యమార్గం పట్టాడు.
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
రాజు విరక్తితో గృహాన్ని విడిచి వెళ్లిపోయాడని తెలిసిన వెంటనే ప్రజలు, పురోహితులు, మంత్రులు, మిత్రులు మొదలైనవారు మహాశోకంతో కలత చెందారు. వారు లోకమంతా ఆయనను వెదకసాగారు; అనుభవం లేని యోగి తనలో దాగిన పరమాత్మను వెదకినట్లుగా।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
ఎక్కడెక్కడా వెదికినా రాజు జాడ దొరకక ప్రజలు నిరుత్సాహపడ్డారు. వారు నగరానికి తిరిగివచ్చారు; రాజు లేనందున అక్కడ దేశమంతటి మహర్షులు సమవేశమయ్యారు. కన్నీళ్లతో వారు ఋషులకు నమస్కరించి, రాజు ఎక్కడా దొరకలేదని వివరంగా నివేదించారు।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.