Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच निशम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुव: । सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—హే విదురా! మహర్షుల ప్రోత్సాహక వాక్యాలు విని ధ్రువ మహారాజు ఆచమనం చేయుటకు జలాన్ని స్పృశించి, నారాయణుడు నిర్మించిన అస్త్రబాణాన్ని తీసుకొని ధనుస్సుకు సంధించాడు.

Verse 2

सन्धीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: । क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥

ధ్రువ మహారాజు నారాయణాస్త్ర బాణాన్ని ధనుస్సుకు సంధించిన వెంటనే, హే విదురా, యక్షులు సృష్టించిన మాయ తక్షణమే నశించింది; ఆత్మజ్ఞానం ఉదయించినప్పుడు భౌతిక క్లేశాలు లయమయ్యే విధంగా.

Verse 3

तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जत: सुवर्णपुङ्खा: कलहंसवासस: । विनि:सृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवा: शिखण्डिन: ॥ ३ ॥

ధ్రువ మహారాజు నారాయణ ఋషి నిర్మిత అస్త్రాన్ని ధనుస్సుపై ప్రయోగించుచుండగా, బంగారు దండాలు, హంస రెక్కల వంటి పుంఖాలు గల బాణాలు బయలుదేరాయి. అవి భయంకర శబ్దంతో శత్రుసేనలోకి దూసుకెళ్లాయి; అడవిలోకి ఘోర కేకలతో నెమళ్లు ప్రవేశించునట్లు.

Verse 4

तैस्तिग्मधारै: प्रधने शिलीमुखै- रितस्तत: पुण्यजना उपद्रुता: । तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधा: सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहय: ॥ ४ ॥

ఆ పదునైన బాణాలు యుద్ధంలో యక్షసేనను కలవరపెట్టి దాదాపు మూర్ఛింపజేశాయి. అయినా క్రోధంతో వారు ఆయుధాలు ఎత్తుకొని ధ్రువ మహారాజుపై దూసుకొచ్చారు; గరుడునిచే కదిలింపబడిన సర్పాలు ఫణాలు ఎత్తి గరుడుని వైపు పరుగెత్తినట్లు.

Verse 5

स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतस: ॥ ५ ॥

ధ్రువ మహారాజు యక్షులు ముందుకు రావడం చూసి, వెంటనే తన బాణాలను తీసుకుని శత్రువులను ముక్కలు ముక్కలుగా నరికాడు. వారి చేతులు, కాళ్ళు, తలలు మరియు పొట్టలను శరీరాల నుండి వేరు చేసి, సూర్యమండలానికి పైన ఉన్న లోకానికి యక్షులను పంపాడు, ఇది కేవలం ఊర్ధ్వరేతస్కులైన బ్రహ్మచారులకు మాత్రమే సాధ్యం.

Verse 6

तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका- ननागसश्चित्ररथेन भूरिश: । औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगत: सहर्षिभि: ॥ ६ ॥

తన మనుమడైన ధ్రువ మహారాజు అపరాధులు కాని అనేకమంది యక్షులను చంపడాన్ని స్వాయంభువ మనువు చూసినప్పుడు, అపారమైన కరుణతో ఆయన గొప్ప ఋషులతో కలిసి ధ్రువుని వద్దకు వచ్చి హితబోధ చేశారు.

Verse 7

मनुरुवाच अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागस: ॥ ७ ॥

మనువు పలికెను: నాయనా, దయచేసి ఆపు. అనవసరంగా కోపగించుకోవడం మంచిది కాదు - ఇది నరకానికి దారి తీస్తుంది. అపరాధులు కాని యక్షులను చంపడం ద్వారా నీవు ఇప్పుడు హద్దులు దాటుతున్నావు.

Verse 8

नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् । वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥

నాయనా, నీవు చేపట్టిన పాపరహితులైన యక్షుల వధ అధికారులచే ఆమోదించబడలేదు మరియు ఇది మన వంశానికి తగినది కాదు, మన వంశం ధర్మం మరియు అధర్మం యొక్క నియమాలను తెలిసినదిగా భావించబడుతుంది.

Verse 9

नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हता: । भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥

నాయనా, నీ సోదరుని పట్ల నీకు ఎంతో ప్రేమానురాగాలు ఉన్నాయని, యక్షుల చేతిలో అతడు మరణించినందుకు నీవు ఎంతో ఆవేదన చెందుతున్నావని రుజువైంది. కానీ ఒక్కసారి ఆలోచించు: ఒక్క యక్షుని తప్పుకు, నీవు అమాయకులైన మరెందరినో చంపావు.

Verse 10

नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥

ఇది హృషీకేశుని భక్తిమార్గాన్ని అనుసరించే సాధువుల మార్గం కాదు. దేహాన్నే ఆత్మగా భావించి పశువులవలె ఇతర జీవుల దేహహింస చేయరాదు.

Verse 11

सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥

మీరు సమస్త భూతాలలో ఆత్మభావంతో, సమస్త జీవుల ఆశ్రయమైన హరిని ఆరాధించారు. విష్ణువు యొక్క పరమపదం దుర్లభమైనా మీరు ఆ ధామాన్ని పొందబోతున్నారు.

Verse 12

स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मत: । कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२ ॥

మీరు హరి యొక్క శుద్ధభక్తుడు; ప్రభువు కూడా నిత్యం మీను స్మరిస్తాడు, ఆయన అంతరంగ భక్తులు మీను గౌరవిస్తారు. మీ జీవితం సత్పురుషుల వ్రతానికి ఆదర్శం—అయితే ఇంత నింద్యకార్యం ఎందుకు చేశారు?

Verse 13

तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥

భక్తుడు సమస్త జీవుల పట్ల సహనం, కరుణ, స్నేహం మరియు సమత్వంతో ప్రవర్తించినప్పుడు సర్వాత్ముడైన భగవంతుడు అత్యంత ప్రసన్నుడవుతాడు.

Verse 14

सम्प्रसन्ने भगवति पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: । विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥

భగవంతుడు సంపూర్ణంగా ప్రసన్నుడైనప్పుడు మనిషి స్థూల-సూక్ష్మ ప్రకృతి గుణాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. జీవించుచుండగానే బంధనరహితుడై బ్రహ్మ-నిర్వాణమైన అనంత ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని పొందుతాడు.

Verse 15

भूतै: पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि । तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥

పంచభూతాల నుంచే ఈ జగత్తు, స్త్రీ‑పురుషుల దేహములు ఏర్పడినవి. స్త్రీ‑పురుష సంయోగముచేత ఇక్కడ సంతతి విస్తరిస్తుంది.

Verse 16

एवं प्रवर्तते सर्ग: स्थिति: संयम एव च । गुणव्यतिकराद्राजन्मायया परमात्मन: ॥ १६ ॥

ఓ రాజా ధ్రువా! పరమాత్ముని మాయాశక్తి మరియు ప్రకృతిగుణాల పరస్పర కలయిక వలననే సృష్టి, స్థితి, లయ జరుగుతాయి.

Verse 17

निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुण: पुरुषर्षभ: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥

ఓ ధ్రువా! ఆ పురుషోత్తముడు నిర్గుణుడు; సృష్టికి ఆయన కేవలం నిమిత్తమాత్ర కారణుడు. ఆయన ప్రేరణతో ఈ వ్యక్త‑అవ్యక్త జగత్తు అయస్కాంతానికి ఇనుము కదిలినట్లు కదులుతుంది.

Verse 18

स खल्विदं भगवान् कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्न: खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥

ఆ భగవానుడు కాలశక్తిచేత గుణప్రవాహాన్ని నడిపి నానావిధ శక్తులను వ్యక్తం చేస్తాడు. ఆయన చేస్తూనే అకర్త, సంహరిస్తూనే హంతకుడు కాడు; విభువుని ఈ చేష్ట అచింత్యము.

Verse 19

सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥

ఓ ధ్రువా! భగవానుడు అనంతుడు; కాలరూపముగా సమస్తానికి అంతకుడు. ఆయన అనాది అయినప్పటికీ ఆదికర్త, అవ్యయుడు. జీవులు తండ్రి ద్వారా జన్మించి మృత్యు ద్వారా మరణిస్తారు; కాని ఆయన జన్మ‑మరణాలకు అతీతుడు.

Verse 20

न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशत: समं प्रजा: । तं धावमानमनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घा: ॥ २० ॥

పరమేశ్వరుడు కాలరూపంగా జగత్తులో అందరిపట్ల సమదృష్టి గలవాడు; ఆయనకు పక్షమూ లేదు, విపక్షమూ లేదు. కాలాధీనంగా జీవులు తమ తమ కర్మఫలానుసారం సుఖదుఃఖాలు అనుభవిస్తారు; గాలి వీచితే ధూళికణాలు ఎగిరినట్లు.

Verse 21

आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभु: । उभाभ्यां रहित: स्वस्थो दु:स्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥

విష్ణువు సర్వశక్తిమంతుడు; జీవుల కర్మఫలాలను ఆయననే ప్రసాదిస్తాడు. ఎవరిదో ఆయుష్షు తగ్గుతుంది, ఎవరిదో పెరుగుతుంది; కానీ ఆయన ఈ రెండింటికీ అతీతుడై స్వస్థంగా, పరమస్థితిలోనే ఉంటాడు—ఆయన ఆయుష్షు తగ్గదు, పెరగదు.

Verse 22

केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंस: काममुतापरे ॥ २२ ॥

ఓ రాజా, జీవుల వైవిధ్యమూ సుఖదుఃఖ భేదమూ కర్మఫలమని కొందరు చెబుతారు. మరికొందరు స్వభావం వల్ల, ఇంకొందరు కాలం వల్ల, మరికొందరు దైవం (భాగ్యం) వల్ల, మరికొందరు కోరిక వల్ల అని అంటారు.

Verse 23

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥

ఓ తాత, అవ్యక్తుడూ అప్రమేయుడూ అయిన పరమసత్యుడు, అనేక శక్తుల అధిపతి—ఆయన సంకల్పమూ కార్యమూ ఎవరు తెలుసగలరు? ఆయన కారణాలకూ కారణమైనప్పటికీ, మనోకల్పనతో ఆయనను గ్రహించలేం.

Verse 24

न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगा: । विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥

బిడ్డా, కుబేర వంశస్థులైన ఈ యక్షులు నీ అన్నను నిజంగా చంపినవారు కాదు. తాతా, జననమరణాలకు కారణం పరమ దైవమే—కారణాలకూ కారణమైన భగవానుడే.

Verse 25

स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभि: ॥ २५ ॥

ఆ పరమేశ్వరుడే ఈ జగత్తును సృష్టిస్తాడు, ఆయనే పోషిస్తాడు, కాలానుగుణంగా సంహరిస్తాడు; అయినా నిరహంకారుడైనందున గుణకర్మలచే ఎప్పుడూ లిప్తుడుకాడు।

Verse 26

एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावन: । स्वशक्त्या मायया युक्त: सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥

ఈ పరమేశ్వరుడే సమస్త జీవుల పరమాత్మ, అందరి నియంత మరియు పోషకుడు; తన బాహ్యశక్తి మాయతో యుక్తుడై సృష్టి, పోషణ, సంహారం చేస్తాడు।

Verse 27

तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् । यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिता: ॥ २७ ॥

ప్రియ ధ్రువా, జగత్తుకు పరమాశ్రయమైన సర్వాత్మ పరమదేవుడైన భగవంతుని శరణు పొందు—ఆయనే మరణానికి మరణుడు, అమృతస్వరూపుడు. బ్రహ్మాది దేవతలూ ఆయన వశంలోనే బలి సమర్పిస్తారు; ముక్కులో తాడు కట్టిన ఎద్దు యజమాని వశంలో ఉండినట్లే।

Verse 28

य: पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातु: सपत्‍न्या वचसा भिन्नमर्मा । वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष- माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्या: ॥ २८ ॥

ప్రియ ధ్రువా, నీవు కేవలం ఐదు సంవత్సరాల వయసులోనే సవతి తల్లి మాటలతో హృదయం గాయపడి, తల్లి ఆశ్రయాన్ని విడిచి అడవికి వెళ్లి తపస్సుతో అంతర్యామి నారాయణుని ఆరాధించావు; ఫలితంగా త్రిలోకాల్లో శిరోమణి అయిన పరమపదాన్ని పొందావు।

Verse 29

तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् । आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मद‍ृग् यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥

కాబట్టి ప్రియ ధ్రువా, దివ్యంగా విముక్త స్వరూపుడై ఉన్న, ఏకమైన అక్షర నిర్గుణ పరమపురుషుని వైపు మనస్సు మళ్లించు; ఆయన ఆశ్రయంతో నిలిచిన నీవు ఆత్మదర్శనంతో విముక్తుడవై, ఈ భేదభావం అసత్యంలా క్షణికంగా మాత్రమే కనిపిస్తుందని గ్రహిస్తావు।

Verse 30

त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥

నీవు అంతరాత్మలో స్థితుడై, సర్వశక్తిమంతుడైన ఆనందనిధి అనంత భగవానునికి పరమ భక్తిని క్రమంగా ఆచరించగా, ‘నేను’ ‘నాది’ అనే అవిద్యాగ్రంథి త్వరలోనే ఛేదించబడును।

Verse 31

संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥

కోపాన్ని నియంత్రించు; నీకు మంగళం కలుగుగాక. ఓ రాజా, కోపమే శ్రేయస్సుకు పరమ ప్రతికూలుడు. నేను చెప్పిన మాటలు వ్యాధికి ఔషధంలా; దయచేసి నా ఉపదేశాన్ని అనుసరించు।

Verse 32

येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मन: ॥ ३२ ॥

ఈ భౌతిక లోకమునుండి విముక్తి కోరువాడు కోపాధీనుడవకూడదు; ఎందుకంటే కోపముచే మోహితుడైనవాడు అందరికీ భయకారణమవుతాడు।

Verse 33

हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् । यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षित: ॥ ३३ ॥

హే ధ్రువా, యక్షులు నీ అన్నను చంపారని భావించి నీవు అనేక యక్షులను సంహరించావు. దీని వల్ల దేవతల ధనాధికారి, గిరీశ శివుని సోదరుడు ధనద కుబేరుని మనస్సు కలత చెందింది; కుబేరునికీ శివునికీ నీ ప్రవర్తన అవమానకరమైంది।

Verse 34

तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभि: । न यावन्महतां तेज: कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥

కాబట్టి, కుమారా, వెంటనే వినయ నమస్కారాలు, ప్రార్థనలు, మృదువచనాలతో కుబేరుని ప్రసన్నం చేయి; మహాత్ముల తేజస్సు మన వంశాన్ని అధిగమించకముందే।

Verse 35

एवं स्वायम्भुव: पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् । तेनाभिवन्दित: साकमृषिभि: स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥

ఈ విధంగా స్వాయంభువ మనువు తన మనవడు ధ్రువ మహారాజుకు ఉపదేశమిచ్చి, ధ్రువుని సాదర నమస్కారములతో అభివందింపబడి, ఋషులతో కలిసి తమ తమ ధామాలకు వెళ్లెను।