Adhyaya 10

Verse 1

मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—విదురా! అనంతరం ధ్రువ మహారాజు ప్రజాపతి శిశుమారుని కుమార్తె భ్రమిని వివాహమాడెను; ఆమెకు కల్ప, వత్సర అనే ఇద్దరు కుమారులు జన్మించిరి।

Verse 2

इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥

మహాబలుడైన ధ్రువ మహారాజుకు వాయుదేవుని కుమార్తె ఇల అనే మరో భార్య ఉండెను. ఆమె ద్వారా ఆయనకు ఉత్కల అనే కుమారుడు మరియు అతి సుందరమైన కుమార్తె జన్మించిరి।

Verse 3

उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥

ధ్రువ మహారాజు తమ్ముడు ఉత్తముడు ఇంకా వివాహం కానివాడై, ఒకసారి వేటకు వెళ్లి హిమాలయ పర్వతంలో బలవంతుడైన యక్షునిచే హతుడయ్యెను. అతని తల్లి సురుచి కూడా కుమారుని మార్గాన్నే అనుసరించి దేహం విడిచెను।

Verse 4

ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥

సోదరుడు ఉత్తముని వధ వార్త విని ధ్రువ మహారాజు శోకక్రోధాలతో నిండిపోయెను. ఆయన జయరథాన్ని అధిరోహించి యక్షుల నగరమైన అలకాపురి వైపు విజయయాత్రకు బయలుదేరెను।

Verse 5

गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्‌द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥

రాజైన ధ్రువ మహారాజు ఉత్తర దిశగా హిమాలయ ప్రాంతానికి వెళ్లి, రుద్రుని అనుచరులు సేవించే స్థలంలో, హిమవత్ లోయలో గుహ్యకులతో నిండిన ఒక నగరాన్ని చూశాడు.

Verse 6

दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नद‍ृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు—ఓ విదురా, ధ్రువ మహారాజు అలకాపురికి చేరగానే శంఖాన్ని ఊదాడు; ఆ ధ్వని ఆకాశమంతటా, అన్ని దిశలలో ప్రతిధ్వనించింది. దాంతో యక్షుల భార్యలు తీవ్రంగా భయపడ్డారు; వారి కళ్లలో ఆందోళన స్పష్టంగా కనిపించింది.

Verse 7

ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥

ఓ వీర విదురా, అప్పుడు యక్షులలో అత్యంత బలవంతులైన ఉపదేవ అనే మహావీరులు ఆ నినాదాన్ని సహించలేక నగరంనుంచి బయటికి వచ్చి ఆయుధాలు ఎత్తుకొని ధ్రువునిపై దాడి చేశారు.

Verse 8

स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥

అప్పుడు ఉగ్రధనుస్సు ధరించిన మహారథుడైన ధ్రువ మహారాజు, దూసుకొచ్చిన ఆ వీరులను ఒకేసారి మూడు మూడు బాణాలు విడిచుతూ, ఒక్కొక్కరిని కూల్చివేశాడు.

Verse 9

ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥

యక్ష వీరులు ధ్రువ మహారాజు బాణాలు తమ నుదుటికి తగులుతున్నట్లు చూసి, తమ ఓటమి నిశ్చితమని గ్రహించారు. అయినా వీరధర్మంతో ధ్రువుని ఆ కార్యాన్ని ప్రశంసించారు.

Verse 10

तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥

పాదస్పర్శాన్ని సర్పాలు సహించనట్లే, ధ్రువ మహారాజు యొక్క అద్భుత పరాక్రమాన్ని సహించలేక యక్షులు ఒకేసారి రెండింతలు బాణాలను విసిరి తమ వీరత్వాన్ని ప్రదర్శించారు।

Verse 11

तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥

అప్పుడు క్రోధంతో ఉన్న యక్షులు ధ్రువ మహారాజుపై—ఆయన రథం, సారథితో సహా—విచిత్ర పక్షాలతో కూడిన బాణాలు, పరిఘాలు, నిస్త్రింశాలు, ప్రాస-శూలాలు, పరశ్వధాలు, శక్తులు, ఋష్టులు, భుశుణ్డీ ఆయుధాలను వర్షంలా కురిపించారు।

Verse 12

तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥

పదమూడు అయుతాలు (1,30,000) యక్ష సైనికులు తీవ్రంగా కోపంతో, ధ్రువ మహారాజు యొక్క అద్భుత కార్యాలను అడ్డుకోవాలని కోరుతూ, సంపూర్ణ బలంతో రథం సారథితో సహా ఆయనపై శస్త్రాలు, బాణాలను వర్షంలా కురిపించారు।

Verse 13

औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवाद‍ृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥

అప్పుడు ఔత్తానపాది ధ్రువ మహారాజు ఘనమైన శస్త్రవర్షంతో పూర్తిగా కప్పబడ్డాడు; ముసలివానలో పర్వతం కనిపించనట్లే ఆయన కనిపించలేదు।

Verse 14

हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥

అప్పుడు ఆకాశంలో యుద్ధాన్ని చూస్తున్న సిద్ధులలో హాహాకారం చెలరేగింది—“మనువు మనవడు ధ్రువుడు సూర్యునివంటి వాడు; యక్షుల సముద్రంలో మునిగి అస్తమించాడు!”

Verse 15

नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥

యక్షులు యుద్ధంలో ‘మేమే గెలిచాం’ అని గర్జిస్తున్న వేళ, ధ్రువ మహారాజుని రథం అకస్మాత్తుగా దర్శనమిచ్చింది—మబ్బులలోనుండి సూర్యుడు వెలువడినట్లు।

Verse 16

धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥

ధ్రువ మహారాజు దివ్య ధనుస్సును ఘోషింపజేసి శత్రువుల హృదయాల్లో విషాదం కలిగించాడు. ఆయన నిరంతరం బాణవర్షం కురిపించి వారి ఆయుధసమూహాన్ని చిదిమేశాడు—ఆకాశంలోని మేఘగణాన్ని గాలి చెదరగొట్టినట్లు।

Verse 17

तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥

ధ్రువ మహారాజుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన పదునైన బాణాలు రాక్షసుల కవచాలను చీల్చి వారి దేహాల్లోకి దూసుకెళ్లాయి—ఇంద్రుని వజ్రాలు పర్వతదేహాలను ఛిద్రం చేసినట్లు।

Verse 18

भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥

మైత్రేయ ఋషి చెప్పెను—ఓ విదురా! ధ్రువ మహారాజుని భల్లబాణాలతో ఛేదింపబడిన వారి తలలు అందమైన కుండలాలు, ఉష్ణీషాలతో అలంకృతమై ఉన్నాయి. వారి తొడలు బంగారు తాళవృక్షాలవలె, భుజాలు బంగారు వలయాలు-కేయూరాలతో శోభించాయి; తలలపై విలువైన స్వర్ణజటిత మకుటాలు, శిరస్త్రాణాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆభరణాలతో కప్పబడిన రణభూమి వీరుని మనసునూ మోహింపజేసింది।

Verse 19

भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥

మైత్రేయ ఋషి చెప్పెను—ఓ విదురా! ధ్రువ మహారాజుని భల్లబాణాలతో ఛేదింపబడిన వారి తలలు అందమైన కుండలాలు, ఉష్ణీషాలతో అలంకృతమై ఉన్నాయి. వారి తొడలు బంగారు తాళవృక్షాలవలె, భుజాలు బంగారు వలయాలు-కేయూరాలతో శోభించాయి; తలలపై విలువైన స్వర్ణజటిత మకుటాలు, శిరస్త్రాణాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆభరణాలతో కప్పబడిన రణభూమి వీరుని మనసునూ మోహింపజేసింది।

Verse 20

हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥

గొప్ప వీరుడైన ధ్రువ మహారాజు బాణాల దెబ్బకు మిగిలిన యక్షుల అవయవాలు తెగిపడ్డాయి. సింహం దాడికి భయపడి పారిపోయే ఏనుగుల గుంపు వలె వారు యుద్ధభూమి నుండి పారిపోవడం ప్రారంభించారు.

Verse 21

अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिद‍ृक्षन्नपि नाविशद्‌द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥

మానవోత్తముడైన ధ్రువ మహారాజు ఆ మహా యుద్ధభూమిలో శత్రువులెవరూ ఆయుధాలతో మిగిలి లేరని గమనించాడు. అతను అలకాపురిని చూడాలనుకున్నాడు, కానీ "మాయావులైన యక్షుల ప్రణాళికలు ఎవరికీ తెలియవు" అని భావించి లోపలికి ప్రవేశించలేదు.

Verse 22

इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वद‍ृश्यत ॥ २२ ॥

ఇంతలో, ధ్రువ మహారాజు తన సారథితో మాట్లాడుతూ, మాయావులైన శత్రువుల గురించి అనుమానిస్తుండగా, సముద్రం ఘోషించినట్లుగా ఒక భయంకరమైన శబ్దాన్ని విన్నారు. ఆకాశం నుండి అన్ని దిక్కుల నుండి పెద్ద దుమ్ము తుఫాను రావడం వారు గమనించారు.

Verse 23

क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥

క్షణంలో ఆకాశమంతా దట్టమైన మేఘాలతో నిండిపోయింది, భయంకరమైన ఉరుములు వినిపించాయి. మెరుపులు మెరుస్తూ, భారీ వర్షం కురవడం ప్రారంభమైంది.

Verse 24

ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥

ఓ పాపరహితుడా విదురా! ఆ వర్షంలో రక్తం, చీము, మలం, మూత్రం మరియు മజ్జ వంటి అసహ్యకరమైన పదార్థాలు ధ్రువ మహారాజు ముందు పడ్డాయి. ఆకాశం నుండి మొండెంలు కూడా పడటం మొదలైంది.

Verse 25

तत: खेऽद‍ृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥

అప్పుడు ఆకాశంలో ఒక మహాపర్వతం కనిపించింది; అన్ని దిక్కుల నుండీ వడగళ్లతో పాటు శూలాలు, గదలు, పరిఘాలు, ఖడ్గాలు, ముసలాలు మరియు పెద్ద రాళ్లు వర్షించాయి।

Verse 26

अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥

ధ్రువ మహారాజు కోపభరిత నేత్రాలున్న మహాసర్పాలను చూశాడు; వారు మెరుపులా ఊపిరి విడిచుతూ అగ్ని ఉమ్మి అతనిని మింగివేయడానికి దూసుకొచ్చారు; అలాగే మత్తగజాల గుంపులు, సింహాలు, పులులు కూడా వచ్చాయి।

Verse 27

समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥

తర్వాత ప్రళయకాలంలా భయంకరంగా, నురగలెత్తిన అలలతో ఉగ్ర సముద్రం మహాగర్జన చేస్తూ అన్ని వైపులా భూమిని ముంచుతూ అతని ముందుకు వచ్చింది।

Verse 28

एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥

ఇలా తక్కువ బుద్ధిగలవారిని భయపెట్టేందుకు, వేగంగా కదిలే ఆ ఆసుర యక్షులు తమ మాయాశక్తితో అనేక రకాల భయంకరమైన దృశ్యాలను సృష్టించారు; ఎందుకంటే వారు స్వభావతః ఘోరులు।

Verse 29

ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥

అసురులు ప్రయోగించిన అత్యంత దుర్గమమైన మాయ వల్ల ధ్రువ మహారాజు ఆవరించబడ్డాడని మహర్షులు విన్న వెంటనే, వారు తక్షణమే సమకూరి వచ్చి అతనికి శుభమంగళమైన ప్రోత్సాహం, శాంతి కలిగించే మాటలు పలికారు।

Verse 30

मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥

మునులు పలికిరి—హే ఉత్తానపాదుని కుమారుడైన ధ్రువా! భక్తుల ఆర్తిని హరించే శార్ఙ్గధన్వా భగవంతుడు నీ శత్రువులను నశింపజేయుగాక. ప్రభువు పవిత్ర నామం ప్రభువుతో సమాన శక్తిమంతం; నామజపం, నామశ్రవణం చేత జనులు సులభంగా దుర్గమమైన మృత్యువును దాటిపోతారు.