Adhyaya 1

Verse 1

मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥

శ్రీ మైత్రేయుడు పలికెను—స్వాయంభువ మనువు తన భార్య శతరూపలో మూడు కుమార్తెలను కనెను; వారి పేర్లు ఆకూతి, దేవహూతి, ప్రసూతి అని ప్రసిద్ధి.

Verse 2

आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥

రాజైన స్వాయంభువ మనువు, భార్య శతరూప అనుమతితో, అన్నదమ్ములు ఉన్నప్పటికీ, పుత్రికాధర్మాన్ని ఆశ్రయించి ఆకూతిని ప్రజాపతి రుచికి ఇచ్చెను; ఆమెకు పుట్టిన కుమారుడు మనువుకే కుమారుడిగా తిరిగి ఇవ్వబడవలెనని షరతు పెట్టెను.

Verse 3

प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥

ఆ భగవంతుడైన ప్రజాపతి రుచి, బ్రాహ్మణ తేజస్సుతో మహిమగలవాడు, పరమ సమాధిచేత ఆకూతిలో ఒక కుమారుడిని మరియు ఒక కుమార్తెను—అటువంటి జంటను—కనెను.

Verse 4

यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥

ఆకూతి యొక్క ఇద్దరు సంతానాలలో కుమారుడు సాక్షాత్తు విష్ణువు—యజ్ఞస్వరూపుడైన భగవాన్; కుమార్తె శ్రీలక్ష్మీ యొక్క అంసరూప ‘దక్షిణా’, ప్రభువుకు నిత్య సహచరి.

Verse 5

आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥

స్వాయంభువ మనువు ఆనందంతో తన కుమార్తె కుమారుడైన తేజస్సుగల యజ్ఞను తన ఇంటికి తీసుకొచ్చాడు; అల్లుడు రుచి మాత్రం దక్షిణాను తన వద్దనే ఉంచుకున్నాడు.

Verse 6

तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥

యజుష్కర్మల అధిపతియైన భగవాన్ యజ్ఞుడు, తనను భర్తగా కోరిన దక్షిణాను వివాహం చేసుకున్నాడు; ఆమె తృప్తి చెందినప్పుడు తానూ సంతోషించి ఆమె ద్వారా పన్నెండు కుమారులను కనెను.

Verse 7

तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥

యజ్ఞుడు–దక్షిణా దంపతులకు పుట్టిన పన్నెండు కుమారుల పేర్లు: తోష, ప్రతೋಷ, సంతోష, భద్ర, శాంతి, ఇడస్పతి, ఇధ్మ, కవి, విభు, స్వహ్న, సుదేవ, రోచన.

Verse 8

तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥

స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ఈ కుమారులు ‘తుషిత’ అనే దేవగణంగా ప్రసిద్ధులయ్యారు. మరీచి సప్తర్షుల నాయకుడయ్యాడు; యజ్ఞుడు దేవగణాధిపతి—ఇంద్రుడు—అయ్యాడు.

Verse 9

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥

స్వాయంభువ మనువు యొక్క ఇద్దరు కుమారులు ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు మహాబలవంతులైన రాజులయ్యారు. వారి కుమారులు, మనుమలు, పరమమనుమలు ఆ కాలంలో త్రిలోకమంతటా వ్యాపించారు.

Verse 10

देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥

ప్రియ కుమారా, స్వాయంభువ మనువు తనకు అత్యంత ప్రియమైన కుమార్తె దేవహూతిని కర్దమ మునికి అప్పగించాడు. వారి సంబంధ విషయాన్ని నేను ముందే చెప్పాను; నీవు దానిని దాదాపు పూర్తిగా విన్నావు.

Verse 11

दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥

స్వాయంభువ మనువు బ్రహ్మపుత్రుడైన దక్షునికి తన కుమార్తె ప్రసూతిని ఇచ్చాడు. దక్షుని సంతానం ద్వారా సృష్టి విస్తరించి, వారి వంశం త్రిలోకమంతటా వ్యాపించింది.

Verse 12

या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥

ముందుగా చెప్పబడిన కర్దమ ముని యొక్క తొమ్మిది కుమార్తెలు తొమ్మిది బ్రహ్మర్షులకు భార్యలుగా ఇవ్వబడ్డారు. ఇప్పుడు ఆ తొమ్మిది కుమార్తెల సంతాన పరంపరను నేను వివరిస్తాను; నా మాట విను.

Verse 13

पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥

కర్దమ ముని కుమార్తె కళ, మరిచి భార్యగా ఉండి, ఇద్దరు సంతానాన్ని ప్రసవించింది—కశ్యపుడు మరియు పూర్ణిమ. వారి సంతానం వల్ల జగత్తు అంతటా నిండిపోయింది.

Verse 14

पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥

ఓ విదురా, కశ్యపుడు మరియు పూర్ణిమ అనే ఇద్దరు కుమారులలో పూర్ణిమ విరజ, విశ్వగ, దేవకుల్యా అనే ముగ్గురు సంతానాన్ని కనింది. వారిలో దేవకుల్యా శ్రీహరి పదపద్మాలను కడిగిన పవిత్ర జలమే; అది తరువాత దేవలోక గంగగా మారింది.

Verse 15

अत्रे: पत्‍न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥

అత్రి ముని భార్య అనసూయ మూడు మహా ప్రసిద్ధ కుమారులను కనింది—సోమ, దత్తాత్రేయ, దుర్వాస. వారు వరుసగా బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుల అంసరూపాలు; సోమ బ్రహ్మాంశుడు, దత్తాత్రేయ విష్ణ్వంశుడు, దుర్వాస శివాంశుడు.

Verse 16

विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥

విదురుడు అన్నాడు: గురుదేవా, సృష్టి-స్థితి-ప్రళయాలకు కారణమైన బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ అనే శ్రేష్ఠ దేవతలు అత్రి ముని భార్య గర్భంలో నుంచి సంతానంగా ఎలా జన్మించారు? దయచేసి నాకు వివరించండి.

Verse 17

मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्‍न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥

మైత్రేయుడు అన్నాడు: సృష్టి విస్తరణకు బ్రహ్మదేవుడు ఆజ్ఞ ఇచ్చినప్పుడు, బ్రహ్మవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన అత్రి ముని అనసూయను వివాహం చేసుకొని భార్యతో కలిసి ఋక్ష పర్వత లోయకు వెళ్లి ఘోర తపస్సులో నిలిచాడు.

Verse 18

तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्‌भिरुद्‍घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥

ఆ పర్వత లోయలో పలాశ పుష్పగుచ్ఛాలు, అశోక వృక్షాలతో అలంకరించిన వనం ఉంది. అక్కడ నిర్వింధ్యా అనే నది ప్రవహిస్తూ, జలపాతాల నుంచి జారే నీటి మధుర ధ్వని చుట్టూ మార్మోగుతుంది. ఆ దంపతులు ఆ సుందర తీరానికి చేరుకున్నారు.

Verse 19

प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥

అక్కడ మహర్షి అత్రి ప్రాణాయామంతో మనస్సును నియంత్రించి, ఆసక్తిని అణచి, ద్వంద్వరహితుడై, వాయువే ఆహారంగా చేసుకొని, ఒక్క కాళ్లపై నిలబడి వంద సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు।

Verse 20

शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥

అతడు మనసులో ఇలా ఆలోచించాడు—“నేను జగదీశ్వరుని శరణు పొందాను; ఆయన ప్రసన్నుడై నాకు తనతో సమానమైన కుమారుని ప్రసాదించుగాక.”

Verse 21

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥

అత్రి ముని ఈ ఘోర తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉండగా, ప్రాణాయామమే ఇంధనమైన అగ్ని అతని శిరస్సు నుండి జ్వలిస్తూ బయలుదేరింది; ఆ అగ్నిని త్రిలోకంలోని మూడు ప్రధాన దేవతలు చూశారు।

Verse 22

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥

ఆ సమయంలో ఆ మూడు దేవతలు అప్సరలు, మునులు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, నాగులు వంటి స్వర్గవాసులతో కలిసి, తపస్సుతో ప్రసిద్ధుడైన ఆ మహర్షి ఆశ్రమానికి వచ్చారు।

Verse 23

तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥

వారు ఒకేసారి ప్రత్యక్షమైనందున ముని మనస్సు ఆనందంతో ప్రకాశించింది. అతడు ఒక్క కాళ్లపై నిలబడి ఉండగానే దేవశ్రేష్ఠులను చూశాడు; వారిని చూసి, కష్టమైనా సరే, ఒక్క కాళ్లపైనే వారి వైపు ముందుకు వెళ్లాడు।

Verse 24

प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥

అనంతరం ముని భూమిపై దండవత్ ప్రణమించి, అర్హణాంజలి సమర్పించి, వృషభ-హంస-గరుడ వాహనాలపై ఆసీనులైన దేవులను ఉపాసించాడు।

Verse 25

कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥

వారి కృపాదృష్టి, హసన్ముఖం చూసి అత్రి ముని పరమానందించాడు; వారి దివ్య తేజస్సు వల్ల కన్నులు మిరుమిట్లాడగా కొంతసేపు మూసుకున్నాడు।

Verse 26

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥

మనస్సు వారివైపు వాలినప్పటికీ ముని ఇంద్రియాలను సమీకరించి, చేతులు జోడించి, మధుర వాక్యాలతో సర్వలోకగౌరవనీయులైన దేవులను స్తుతించసాగాడు।

Verse 27

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥

అత్రి అన్నాడు—ఓ బ్రహ్మా, విష్ణు, గిరీశా! సృష్టి-స్థితి-లయార్థం మాయాగుణాలచే విభజింపబడి యుగయుగాలలో మీరు మూడు దేహాలను ధరిస్తారు. మీ అందరికీ నమస్కరిస్తున్నాను; నా ప్రార్థనతో మీలో ఎవరు ఆహ్వానింపబడ్డారు?

Verse 28

एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥

పుత్రప్రాప్తి కోసం నేను ఒక్క పరమభగవాన్నే మనసులో ధ్యానించాను; ఆయన మనస్సుకూ అందని దూరంలో ఉన్నవాడు, అయినా మీరు ముగ్గురూ ఇక్కడికి ఎలా వచ్చారు? దయచేసి చెప్పి నా మహా అయోమయాన్ని తొలగించండి।

Verse 29

मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥

మైత్రేయుడు పలికెను—అత్రి ముని ఆ మాటలు వినగానే ఆ ముగ్గురు దేవశ్రేష్ఠులు చిరునవ్వు నవ్వి, మృదువైన మధుర వాక్యాలతో ఆ ఋషికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చారు।

Verse 30

देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥

దేవులు పలికిరి—ఓ బ్రాహ్మణా! నీ సంకల్పం పరిపూర్ణం; నీవు నిర్ణయించినట్లే జరుగును, వేరేలా కాదు. నీవు ధ్యానించిన ఆ ఏకస్వరూపమే మేము; అందుకే మేమంతా నీ వద్దకు వచ్చాము।

Verse 31

अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥

ఓ ప్రియుడా! మా అంసస్వరూపమైన నీ కుమారులు లోకవిఖ్యాతులు అవుతారు. నీకు మంగళం కలుగుగాక—ఆ కుమారులు లోకమంతట నీ కీర్తిని వ్యాప్తి చేస్తారు।

Verse 32

एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥

ఇలా వరం ప్రసాదించి, ఆ దంపతులు చూస్తుండగానే ఆ ముగ్గురు సురేశ్వరులు (బ్రహ్మా, విష్ణు, మహేశ్వరుడు) అక్కడి నుండి అంతర్ధానమయ్యారు; దంపతులు వారికి యథోచిత సత్కారం చేశారు।

Verse 33

सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥

ఆపై బ్రహ్మ అంసంతో సోముడు (చంద్రదేవుడు) జన్మించాడు; విష్ణు అంసంతో యోగవిత్తైన దత్తాత్రేయుడు అవతరించాడు; శంకర అంసంతో దుర్వాసుడు జన్మించాడు. ఇప్పుడు అంగిరసుని అనేక సంతానాన్ని నా నుండి విను।

Verse 34

श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥

అంగిరసుని భార్య శ్రద్ధ నాలుగు కుమార్తెలను ప్రసవించింది—సినీవాలి, కుహూ, రాకా మరియు నాలుగవది అనుమతి।

Verse 35

तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥

ఆ నాలుగు కుమార్తెలతో పాటు ఆమెకు మరి రెండు కుమారులు కూడా జన్మించారు; స్వారోచిష మన్వంతరంలో వారు ప్రసిద్ధులు—ఒకడు ఉతథ్యుడు, మరొకడు బ్రహ్మనిష్ఠుడైన బృహస్పతి।

Verse 36

पुलस्त्योऽजनयत्पत्‍न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥

పులస్త్యుడు తన భార్య హవిర్భూలో అగస్త్య అనే కుమారుని కనెను; అతడు తదుపరి జన్మలో దహ్రాగ్ని అయ్యాడు. అంతేకాక పులస్త్యునికి మరొక మహాతపస్వి కుమారుడు—విశ్రవా—కూడా జన్మించాడు।

Verse 37

तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥

విశ్రవునికి రెండు భార్యలు ఉన్నారు. ఇడవిడా నుండి యక్షాధిపతి దేవుడు కుబేరుడు జన్మించాడు; మరొక భార్య నుండి రావణుడు, కుంభకర్ణుడు మరియు విభీషణుడు జన్మించారు।

Verse 38

पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥

పులహ ఋషి భార్య గతి మూడు సద్గుణసంపన్న కుమారులను ప్రసవించింది—కర్మశ్రేష్ఠ, వరీయాన్, సహిష్ణు; వారు అందరూ మహామతులైన మహర్షులు।

Verse 39

क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥

క్రతువు భార్య క్రియా వాలఖిల్యులనే పేరుగల అరవై వేల మహర్షులను ప్రసవించింది. వారు బ్రహ్మజ్ఞానంతో పరిపూర్ణులై ఆ తేజస్సుతో ప్రకాశించారు.

Verse 40

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥

పరంతపా! వసిష్ఠుడు తన భార్య ఊర్జా (అరుంధతి)లో చిత్రకేతు ప్రధానంగా ఉన్న ఏడు నిర్మల బ్రహ్మర్షి కుమారులను కనెను.

Verse 41

चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥

ఆ ఏడు ఋషుల పేర్లు—చిత్రకేతు, సురోచి, విరజా, మిత్ర, ఉల్బణ, వసుభృద్యాన, ద్యుమాన్. వసిష్ఠుని మరో భార్య నుండి కూడా ఇతర సమర్థ కుమారులు జన్మించారు.

Verse 42

चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥

అథర్వ ఋషి భార్య చిత్తి ధృతవ్రత అనే కుమారుని పొందింది; అతడు దధ్యంచ (అశ్వశిరా) అని ప్రసిద్ధి. ఇక భృగు వంశాన్ని నన్ను నుండి విను.

Verse 43

भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्‍न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥

మహాభాగుడు భృగువు ఖ్యాతి అనే భార్యలో ధాతా, విధాతా అనే ఇద్దరు కుమారులను, అలాగే భగవంతునికి పరమభక్తి గల శ్రీ అనే కుమార్తెను కనెను.

Verse 44

आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥

మేరుమునికి ఆయతి, నియతి అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు. ఆయన వారిని ధాతా, విధాతా వారికి దానంగా ఇచ్చెను. ఆ ఇద్దరివలన మృకండుడు మరియు ప్రాణుడు అనే కుమారులు జన్మించారు.

Verse 45

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥

మృకండుని నుండి మార్కండేయ ముని జన్మించాడు; ప్రాణుని నుండి వేదశిరా ముని జన్మించాడు. వేదశిరా ముని కుమారుడు భగవానుడు ఉశనా (శుక్రాచార్యుడు), ‘కవి’ మరియు భార్గవుడని ప్రసిద్ధుడు.

Verse 46

त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥

హే క్షత్తా (విదురా), ఈ మునులు తమ తమ సృష్టి-సంతానములచే లోకములను విస్తరింపజేశారు. కర్దముని కుమార్తెల వంశసంతతి నీకు ఇలా చెప్పబడింది.

Verse 47

त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥

శ్రద్ధతో ఈ వంశవర్ణనను వినువాని పాపములు తక్షణమే నశించును. మనువు కుమార్తె ప్రసూతిని బ్రహ్మపుత్రుడైన దక్షుడు భార్యగా స్వీకరించాడు.

Verse 48

तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥

ప్రసూతిలో దక్షుడు పద్మనేత్రలైన పదహారు అతి సుందర కుమార్తెలను సృష్టించాడు. వాటిలో పదమూడు ధర్మునికి, ఒక కుమార్తెను అగ్నికి వివాహంగా ఇచ్చెను.

Verse 49

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

మిగిలిన రెండు కుమార్తెలలో ఒకదానిని పితృలోకానికి దానంగా ఇచ్చారు; ఆమె అక్కడ సౌహార్దంగా నివసిస్తుంది. మరొకదానిని భవచ్ఛిద్, పాపబంధనాలను తొలగించే శ్రీశివునికి అర్పించారు. ధర్మునికి ఇచ్చిన దక్షుని పదమూడు కుమార్తెలు—శ్రద్ధ, మైత్రీ, దయ, శాంతి, తుష్టి, పుష్టి, క్రియా, ఉన్నతి, బుద్ధి, మేధ, తితిక్ష, హ్రీ, మూర్తి.

Verse 50

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

శ్రద్ధకు శుభుడు, మైత్రీకు ప్రసాదుడు, దయకు అభయుడు జన్మించారు. ఈ విధంగా ధర్మపత్నుల గుణస్వరూప సంతానం లోకహితార్థంగా ప్రదర్శితమైంది.

Verse 51

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

శాంతి నుండి సుఖుడు, తుష్టి నుండి ముదుడు, పుష్టి నుండి స్మయుడు; క్రియా నుండి యోగుడు, ఉన్నతి నుండి దర్పుడు, బుద్ధి నుండి అర్థుడు జన్మించారు. వీరంతా ధర్మమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేశారు.

Verse 52

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

మేధ నుండి స్మృతి, తితిక్ష నుండి క్షేమ, హ్రీ నుండి ప్రశ్రయుడు జన్మించారు. సమస్త సద్గుణాల నిధి అయిన మూర్తి సాక్షాత్ పరమభగవంతుడైన శ్రీ నర-నారాయణ ఋషిద్వయాన్ని ప్రసవించింది.

Verse 53

ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥

నర-నారాయణుల అవతరణ సమయంలో సమస్త లోకం ఆనందంతో నిండిపోయింది. అందరి మనస్సులు ప్రశాంతమయ్యాయి; దిక్కులు, గాలులు, నదులు, పర్వతాలు కూడా సుఖదంగా ప్రసన్నమయ్యాయి.

Verse 54

दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥

దివ్యలోకాలలో తూర్యవాద్యాలు మ్రోగాయి, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. తృప్త మునులు వేదస్తుతులు పఠించారు, గంధర్వ-కిన్నరులు గానం చేశారు, అప్సరలు నృత్యం చేశారు—నరనారాయణుల అవతరణ సమయంలో సర్వత్ర పరమ మంగళలక్షణాలు ప్రకాశించాయి।

Verse 55

दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥

అదే సమయంలో దివ్య స్త్రీలు నృత్యం చేయసాగారు; పరమ మంగళం వ్యాపించింది. బ్రహ్మాది సమస్త దేవగణాలు తమ ఉత్తమ స్తోత్రాలతో వచ్చి భగవంతుని సేవించి స్తుతించారు।

Verse 56

देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥

దేవతలు పలికారు—పరమ పురుషుడైన భగవంతునికి నమస్కారం. ఆయన తన మాయాశక్తితో ఈ జగత్తును సృష్టించి, ఆకాశంలో వాయువు-మేఘాలు ఉన్నట్లే, దానిని తనలోనే స్థితింపజేశాడు. అదే భగవంతుడు నేడు ధర్ముని గృహంలో ఋషిమూర్తిగా నర-నారాయణ రూపంలో ప్రాదుర్భవించాడు।

Verse 57

सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । द‍ृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥

ప్రామాణిక వేదవాఙ్మయంతో తెలిసే తత్త్వముగల ఆ పరమేశ్వరుడు సత్త్వగుణంతో సృష్టిలోని విపత్తులను శమింపజేసి శాంతి-సమృద్ధిని ప్రసాదిస్తాడు. ఆయన అపార కరుణతో కూడిన దృష్టిని మా దేవగణాలపై ప్రసాదించుగాక; ఆ కృపాదృష్టి లక్ష్మీదేవి నివాసమైన నిర్మల పద్మసౌందర్యాన్నికూడా మించిపోతుంది।

Verse 58

एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥

మైత్రేయుడు చెప్పెను—ఓ విదురా, ఈ విధంగా దేవగణాలు ప్రార్థనాస్తోత్రాలతో నర-నారాయణ రూపంలో ప్రత్యక్షమైన భగవంతుని ఆరాధించాయి. భగవంతుడు కరుణాదృష్టితో వారిని చూచి, పూజింపబడినవాడై గంధమాదన పర్వతానికి బయలుదేరెను।

Verse 59

ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥

ఈ ఇద్దరూ భగవాన్ హరి యొక్క అంసావతారాలు; భూమి భారాన్ని తగ్గించుటకు యదువంశంలో శ్రీకృష్ణుడిగా, కురువంశంలో అర్జునుడిగా అవతరించారు।

Verse 60

स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥

స్వాహా యొక్క అధిష్ఠాత అగ్నిదేవుడు తన భార్య స్వాహాలో మూడు కుమారులను కనెను—పావక, పవమాన, శుచి—వారు యజ్ఞాగ్నికి అర్పించిన హవిస్సును భుజించువారు।

Verse 61

तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥

ఆ ముగ్గురి నుండి మరల నలభై ఐదు అగ్నిదేవతలు జన్మించారు; తండ్రులు మరియు పితామహునితో కలిపి మొత్తం అగ్నిదేవతలు నలభై తొమ్మిది.

Verse 62

वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥

వైతానిక వైదిక కర్మలో బ్రహ్మవాది బ్రాహ్మణులు యజ్ఞంలో ఏ ఏ నామాలతో ఆగ్నేయ ఇష్టులను నిరూపిస్తారో, ఆ నామధారులే ఈ నలభై తొమ్మిది అగ్నిదేవతలు.

Verse 63

अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥

అగ్నిష్వాత్త, బర్హిషద, సౌమ్య, ఆజ్యప—ఇవే పితృదేవతలు. వారు సాగ్నికులు లేదా నిరగ్నికులు. వీరి భార్య దాక్షాయణి స్వధా.

Verse 64

तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥

పితృదేవులకు అర్పితమైన స్వధా వయునా, ధారిణీ అనే ఇద్దరు కుమార్తెలను కనింది. వారు ఇద్దరూ బ్రహ్మవాదినులు, జ్ఞాన-విజ్ఞానాలలో పారంగతులు.

Verse 65

भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सद‍ृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥

పదహారవ కుమార్తె సతీ; ఆమె భగవాన్ శివుని భార్య, భర్తసేవలో అనువ్రత. అయినా గుణశీలాలలో తనకు సమానమైన కుమారుని ఆమె పొందలేదు.

Verse 66

पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥

తన తండ్రి దక్షుడు నిర్దోషుడైన భగవాన్ శివుని కోపంతో దూషించుట వలన, సతీ పరిపక్వ వయస్సుకు ముందే యోగశక్తితో దేహాన్ని విడిచింది.