Srimad Bhagavatam — Ashtama Skandha, Shloka 29
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
hṛdy aṅga dharmaṁ stanayor murārer ṛtaṁ ca satyaṁ ca manasy athendum śriyaṁ ca vakṣasy aravinda-hastāṁ kaṇṭhe ca sāmāni samasta-rephān
ఓ రాజా! బలి మహారాజు మురారి భగవంతుని విరాట్దేహంలో హృదయంలో ధర్మాన్ని, వక్షస్థలంలో ఋతం సత్యం, మనస్సులో చంద్రుణ్ని, ఉరస్థలంలో పద్మహస్తా శ్రీదేవిని, కంఠంలో సమస్త వేదధ్వనులను, భుజాలలో ఇంద్రప్రధాన దేవతలను, చెవుల్లో దిక్కులను, శిరస్సుపై ఉన్న లోకాలను, కేశాలలో మేఘాలను, నాసికలో వాయువును, నేత్రాలలో సూర్యుణ్ని, ముఖంలో అగ్నిని దర్శించాడు। ఆయన వాణిలో ఛందస్సులు, జిహ్వారసంలో వరుణుడు, భ్రూవుల్లో నియమవిధులు, కనురెప్పల్లో పగలు-రాత్రి, లలాటంలో కోపం, అధరాల్లో లోభం। స్పర్శలో కామం, వీర్యంలో సమస్త జలాలు, పృష్ఠంలో అధర్మం, అడుగుల క్రమంలో యజ్ఞాగ్ని; ఛాయలో మృత్యువు, హాస్యంలో మాయ, రోమాలలో ఔషధులు; నాడుల్లో నదులు, నఖాల్లో శిలలు, బుద్ధిలో బ్రహ్మా దేవగణ ఋషులు, సమస్త దేహేంద్రియాల్లో స్థావరజంగమ భూతాలన్నీ—ఇలా విరాట్రూపంలో సమస్తాన్ని చూశాడు।
FAQs
This verse states that the universal form contains all aspects of existence—rivers, mountains, Brahmā, demigods, sages, and all moving and nonmoving beings—situated within the Lord’s life-airs and limbs.
Śukadeva Gosvāmī speaks this narration to King Parīkṣit, describing the vision of the universal form and what was perceived within it.
By practicing reverence and responsibility—seeing life as sacred and interconnected—one cultivates humility, reduces envy, and strengthens devotion through remembering the Lord as the shelter of all.