Adhyaya 378

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘సమాధి’ అనే మూడు వందల డెబ్బై ఏడవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల డెబ్బై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ‘బ్రహ్మజ్ఞానం’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—యజ్ఞాల ద్వారా దేవలోకమును మరియు వైరాజ (విరాట్) స్థితిని పొందుతారు; తపస్సుతో బ్రహ్మా పదాన్ని; కర్మసన్న్యాసం మరియు వైరాగ్యంతో ప్రకృతిలో లయాన్ని పొందుతారు.

Verse 2

ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता

జ్ఞానంతో కైవల్యం (పరమ విముక్తి) లభిస్తుంది; ఈ ఐదు గతులు స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి. అలాగే విరక్తత అనగా ప్రీతి, తాపం, విషాదం మొదలైన భావాల నివృత్తి.

Verse 3

सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते

సన్న్యాసము అనగా కర్మల త్యాగము—చేసినదీ, చేయవలసినదీ అనే భావంతో కూడినదాన్ని విడిచివేయుట. ఈ తత్త్వంలో అవ్యక్తాది నుండి విశేషాంతం వరకు ఉన్న సమస్త వికారం నివర్తిస్తుంది.

Verse 4

चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः

చేతనము మరియు అచేతనము మధ్య భేదవివేకమే ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడుతుంది. పరమాత్మనే పరమేశ్వరుడు—సర్వభూతాలకు ఆధారభూతుడు.

Verse 5

विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ

ఆయన దేవతలలోను వేదాంతాలలోను ‘విష్ణు’ అనే నామంతో గీయబడతాడు. ఆయనే యజ్ఞేశ్వరుడు, యజ్ఞపురుషుడు; యజ్ఞకర్మలో నిమగ్నులు ఆయననే ఆరాధిస్తారు.

Verse 6

निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः

జ్ఞానయోగముచే విషయనివృత్తులైన వారు జ్ఞానమూర్తియైన ఆయనను నిశ్చయంగా దర్శిస్తారు. అలాగే వాక్కు—హ్రస్వ, దీర్ఘ, ప్లుతాది మాత్రలతో ప్రారంభమై—అంతतः అదే పరమపురుషోత్తముడు.

Verse 7

तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते

హే మహామునీ, ఆ తత్త్వప్రాప్తికి హేతువులుగా జ్ఞానమును మరియు కర్మను చెప్పబడినవి. జ్ఞానమూ రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—ఆగమశాస్త్రోక్తమైందీ, వివేకజన్యమైందీ.

Verse 8

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्

పరబ్రహ్మం ఆగమమయమైన ‘శబ్ద-బ్రహ్మ’ స్వరూపమై, వివేకజ్ఞానంతో సాక్షాత్కారమవుతుంది. అందువల్ల రెండు బ్రహ్మాలు జ్ఞేయం—శబ్దరూప బ్రహ్మం మరియు పరబ్రహ్మం.

Verse 9

वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः

వేదాది విద్యలు నిజంగా పరమ అక్షరమైన—సర్వోన్నత సత్యమైన—బ్రహ్మంలో పర్యవసానమవుతాయి. ఆ పరమమే పూజా-ఉపచారాలలోను ఇతర సందర్భాలలోను భక్త్యాచారంగా ‘భగవాన్’ అనే పదంతో చెప్పబడుతుంది.

Verse 10

सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने

‘భ’ అక్షరం ద్వయార్థసహితం—సంభర్తా (పోషకుడు) మరియు భర్తా (ఆధారధారకుడు). ‘గ’ అక్షరం నేత, గమయిత (ప్రవర్తకుడు) మరియు స్రష్ట—ఓ మహామునీ.

Verse 11

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना

సమగ్ర ఐశ్వర్యం, వీర్యం, యశస్సు, శ్రీ, జ్ఞానం, వైరాగ్యం—ఈ ఆరు ‘భగ’ అని చెప్పబడతాయి.

Verse 12

वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः

సర్వ భూతాలు విష్ణువులో నివసిస్తాయి; ఆయనే త్రిధాత్మక ధాతువు (మూల తత్త్వం). అందువల్ల ‘భగవాన్’ అనే శబ్దం హరిలోనే ప్రధానార్థం; ఇతరత్ర అది ఉపచారంగా (గౌణంగా) ప్రయోగించబడుతుంది.

Verse 13

उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति

భూతముల ఉత్పత్తి మరియు ప్రళయం, వాటి అగతి మరియు గతి (అసహాయ స్థితి మరియు సత్యమార్గం), అలాగే విద్యా–అవిద్య రెండింటినీ ఎరిగినవాడే ‘భగవాన్’ అని పిలువబడతాడు।

Verse 14

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

జ్ఞానశక్తి, పరమైశ్వర్యం, వీర్యం, తేజస్సు—ఇవి సమగ్రంగా ‘భగవాన్’ అనే పదార్థం; మరియు నిందనీయం అయిన గుణాదులేమీ ఇందులో ఉండవు।

Verse 15

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः

పూర్వం కేశిధ్వజుడు ఖాణ్డిక్య-జనకునికి యోగాన్ని బోధించాడు—అనాత్మపై ఆత్మబుద్ధిని ఆపాదించే జ్ఞానం, అలాగే ‘ఇది నాది’ (ఆత్మస్వం) అనే భావన—ఇదే మూలభ్రాంతి।

Verse 16

अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः

అవిద్య మరియు భవసంభూతి (సంసారభావం ఉద్భవం) ఇవే బీజం—ఇది ద్వివిధంగా స్థిరంగా స్థాపితమైంది. పంచభూతాత్మక దేహంలో దేహి మోహతమస్సు అనే ఘనాంధకారాన్ని ఆశ్రయించి నిలుస్తాడు।

Verse 17

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च

‘నేనే ఇది (దేహం)’ అని భావించి కుమతి గలవాడు గట్టిగా అటువంటి అభిప్రాయాన్ని ప్రకటిస్తాడు; అలాగే కుమారులు, మనవళ్ల విషయంలో కూడా—ఆ దేహం నుంచే పుట్టినవారిపై—ఈ భ్రాంతి కొనసాగుతుంది।

Verse 18

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः

పండితుడు ఆత్మకాని శరీరముపై సమత్వాన్ని నిలుపుతాడు; మనిషి సమస్త దేహధారుల హితార్థం కర్మ చేయవలెను।

Verse 19

देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः

మనిషి దేహాన్ని ఆత్మకు వేరని భావించి దానిపైనే మమకారం పెంచినప్పుడు, ఆ మమకారమే బంధనహేతువు అవుతుంది; కాని ఈ ఆత్మ నిజంగా నిర్వాణస్వరూపుడు, జ్ఞానమయుడు, నిర్మలుడు।

Verse 20

दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि

దుఃఖమూ (భ్రమ)జ్ఞానమూ కలిగిన అధర్మం ప్రకృతికే చెందుతుంది, ఆత్మకు కాదు। నీటికి అగ్నితో ప్రత్యక్ష సంగమం లేదు; పాత్ర (కుండ) సంగమం వల్లనే అలా అనిపిస్తుంది।

Verse 21

शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः

‘క’ మొదలైన శబ్దాలే ధర్మాలు (నియమ/లక్షణాలు) అని, ఓ మహామునీ, ప్రతిపాదించబడినవి. అలాగే ప్రకృతిసంగం వల్ల ఆత్మ అహంకారాది అలంకారాలతో ‘అలంకృతమైనట్లు’ కనిపిస్తుంది।

Verse 22

भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये

అతడు ప్రాకృత (లౌకిక) ధర్మాలను ఆచరించినా, నిజంగా వాటికి భిన్నుడు—అవ్యయుడు. విషయాసక్తి బంధనానికి; జ్ఞానార్థం మనస్సును నిర్విషయంగా చేయాలి।

Verse 23

विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने

విషయాల నుండి మనస్సును వెనక్కి లాగి బ్రహ్మస్వరూపుడైన హరిని స్మరించాలి. ఓ మునీ, ఈ సాధన బ్రహ్మధ్యానిని ఆత్మభావస్థితికి నడిపిస్తుంది.

Verse 24

विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः

చుంబకం తన అంతర్గత శక్తితో ఇనుమును ఆకర్షించినట్లే, మనస్సు యొక్క ఆ విశిష్ట గతి స్వప్రయత్నం (ఆత్మానుష్ఠానం) మీద ఆధారపడుతుంది.

Verse 25

तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति

ఆ (మనస్సు) బ్రహ్మంతో కలయికనే ‘యోగం’ అని అంటారు. సమాధిలో స్థిరమై, స్పందనరహితుడై, సాధకుడు పరబ్రహ్మను పొందుతాడు.

Verse 26

यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः

యమాలు, సుస్థిర నియమాలు; ఆసనస్థైర్యం; ప్రత్యాహృతి; మరుత్‌ (ప్రాణవాయువు) జయం; ప్రాణాయామం మరియు వాయు ప్రవాహాల నియంత్రణ; అలాగే ప్రత్యాహారం—అంటే ఇంద్రియనిగ్రహం ద్వారా.

Verse 27

वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा

ఆపై ఇంద్రియాలను వశపరచి, మనస్సును శుభాశ్రయంపై స్థిరపరచాలి. మనస్సుకు ఆశ్రయం బ్రహ్మమే; అది రెండు విధాలు—మూర్త (సాకార) మరియు అమూర్త (నిరాకార).

Verse 28

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः

సనందనాదులు బ్రహ్మభావ-భావనతో యుక్తులు; ఇతరులు—దేవాదుల నుండి స్థావరాంతమువరకు—కర్మసంబంధ భావనతో యుక్తులని చెప్పబడింది।

Verse 29

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते

హిరణ్యగర్భాది విషయములో భావన జ్ఞానాత్మకమూ కర్మాత్మకమూ అని ద్వివిధగా, అలాగే త్రివిధగా కూడా ఉపదేశించబడింది; దీనివల్ల విశ్వరూప బ్రహ్మను ఉపాసించాలి।

Verse 30

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्

భేదములు లయమైనది, కేవలం సత్తామాత్రమైనది, వాక్కులకు అగోచరమైనది, ఆత్మసంవేద్యమైనది—ఆ జ్ఞానమే ‘బ్రహ్మ’ అని పిలువబడుతుంది।

Verse 31

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्

విష్ణువుని ఆ పరమరూపము—అరూపము, అజము, అక్షరము—ఆదిలో ధ్యానించుట అసాధ్యం; అందువల్ల మూర్తి మొదలైన సగుణరూపంతో చింతన చేయాలి।

Verse 32

सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

సద్భావస్థితిని పొందినవాడు పరమాత్మతో అభేదుడవుతాడు; అక్కడ భేదంగా కనిపించేది అజ్ఞానకృతమే అవుతుంది।