
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ఈ యోగ–బ్రహ్మవిద్య భాగంలో అగ్నిదేవుడు సంక్షిప్తంగా అద్వైత ప్రకటన చేస్తాడు—“నేనే బ్రహ్మము, పరమ జ్యోతి.” అపవాద పద్ధతితో అన్ని ఉపాధులను నిరాకరిస్తాడు: స్థూల తత్త్వాలు (పృథివి, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం) నుండి విరాట్, జాగ్రత్-స్వప్న-సుషుప్తి, తైజస-ప్రాజ్ఞ వంటి గుర్తింపుల వరకు; కర్మేంద్రియ-జ్ఞానేంద్రియాలు, అంతఃకరణం (మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం), ప్రాణం మరియు దాని విభాగాలనూ త్యజింపజేస్తాడు. ప్రమాణ-ప్రమేయ, కారణ-కార్య, సత్-అసత్, భేద-అభేద, ‘సాక్షిత్వం’ వంటి భావనలకూ అతీతంగా బ్రహ్మను తురీయ—మూడు స్థితులకతీతం—గా స్థాపిస్తాడు. చివరలో బ్రహ్మ స్వరూపం నిత్య శుద్ధి, చైతన్యం, స్వాతంత్ర్యం, సత్యం, ఆనందం, అద్వైతం అని నిర్ధారించి, ఈ సాక్షాత్కారం పరమ సమాధి ద్వారా ప్రత్యక్ష మోక్షప్రదమని చెప్పబడింది।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं
ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘బ్రహ్మజ్ఞానం’ అనే మూడు వందల డెబ్బై ఆరవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘బ్రహ్మజ్ఞానం’ అనే మూడు వందల డెబ్బై ఏడవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—“నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—పృథివి మరియు అగ్ని తత్త్వాల నుండి విముక్తం. నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—వాయువు మరియు ఆకాశం నుండి రహితం.”
Verse 2
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—ఆది కారణం మరియు కార్యభావం నుండి రహితం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—విరాట్-ఆత్మతో తాదాత్మ్యము, దేహాభిమానము లేనిది.
Verse 3
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—జాగ్రత్ స్థితి నుండి రహితం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—విశ్వభావం, అంటే ప్రపంచరూపత నుండి రహితం.
Verse 4
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—ఆకారం మరియు అక్షరాలు (వర్ణ/శబ్దం) లేనిది. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—వాక్కు, చేతులు, పాదాలు లేనిది.
Verse 5
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं
నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—గుదము మరియు ఉపస్థము లేనివాడను. నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—శ్రోత్రం, త్వకు, నేత్రం వంటి ఇంద్రియ పరిమితులకతీతను.
Verse 6
अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—రుచి మరియు రూపం లేనివాడను. నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—సర్వ గంధముల నుండి విముక్తను.
Verse 7
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं
నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—జిహ్వ మరియు ఘ్రాణం లేనివాడను. నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—స్పర్శం మరియు శబ్దం లేనివాడను.
Verse 8
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—మనస్సు మరియు బుద్ధి లేనివాడను. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—చిత్తం మరియు అహంకారం నుండి విముక్తను.
Verse 9
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं
నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—ప్రాణం మరియు అపానం లేనివాడను. నేను బ్రహ్మను, పరమ జ్యోతి—వ్యానం మరియు ఉదానం లేనివాడను.
Verse 10
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సమానత, పోలికల నుండి విముక్తుడను. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—జరా మరణాల నుండి రహితుడను.
Verse 11
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—శోకమూ మోహమూ లేనివాడను. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—ఆకలీ దాహమూ లేనివాడను.
Verse 12
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—శబ్దం నుండి ఉద్భవించినవి మొదలైన వాటికి అతీతుడను. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—హిరణ్యగర్భునికీ భిన్నంగా, అతీతంగా ఉన్నవాడను.
Verse 13
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—స్వప్నావస్థకు అతీతుడను. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—తైజసాది స్థితి-బద్ధతల నుండి రహితుడను.
Verse 14
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—అపకారం మొదలైన వాటి నుండి రహితుడను. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సభాజ్ఞానం, అనగా లోకవ్యవహారపు వాద-వివాదాత్మక బుద్ధి నుండి విముక్తుడను.
Verse 15
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—ఆరోపిత ఉపాధుల నుండి విముక్తం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సత్త్వాది గుణరహితం.
Verse 16
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సత్-అసత్ భావనల నుండి విముక్తం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సర్వ అవయవాల రహితం, అవిభాజ్యం.
Verse 17
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—భేదాభేదాల రెండింటికీ అతీతం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సుషుప్తి అనే స్థితికి అస్పృశ్యం.
Verse 18
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—ప్రాజ్ఞభావం (పరిమిత జ్ఞానస్థితి) నుండి విముక్తం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—‘మ’ మొదలైన వర్ణాంశాలకు అతీతం, అక్షర-ధ్వనికి పరం.
Verse 19
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—మానం మరియు మేయం అనే ద్వైతం నుండి విముక్తం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సర్వ పరిమిత జ్ఞానం మరియు గ్రహణక్రియకు అతీతం.
Verse 20
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्
నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—సాక్షిత్వం మొదలైన పరిమిత భావనల నుండి విముక్తం. నేను బ్రహ్మను—పరమ జ్యోతి—కార్య-కారణ భేదం లేనిది.
Verse 21
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं
తురీయమని పిలువబడే బ్రహ్మం దేహం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి, ప్రాణాలు, అహంకారం లేనిది; జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి మొదలైన స్థితులను అతిక్రమించినది.
Verse 22
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः
నేను బ్రహ్మను—నిత్యశుద్ధం, చైతన్యస్వరూపం, విముక్తం; సత్యం, ఆనందం, అద్వయం. నేను బ్రహ్మను; నేను బ్రహ్మను—ప్రత్యక్షానుభవ జ్ఞానంతో విముక్తం. ॐ: నేను బ్రహ్మ, పరమ జ్యోతి; ఈ పరమ సమాధి మోక్షప్రదం.
A structured apavāda (negation) that removes identification with elements, senses, mind, prāṇa, cosmic principles, and conceptual dualities, revealing Brahman as the non-dual Param Jyoti beyond all states.
It defines Turīya as Brahman free from body–sense–mind complexes and beyond jāgrat, svapna, and suṣupti, including the conditioned cognitions associated with viśva/taijasa/prājña.
It frames the highest samādhi as realization-identical knowledge (savi-jñāna vimukti): abiding as “I am Brahman, the supreme Light,” which is explicitly said to bestow mokṣa.