Adhyaya 344

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలోని అలంకారప్రకరణంలో ‘అర్థాలంకార నిరూపణ’ అనే మూడు వందల నలభై మూడు వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల నలభై నాలుగు వ అధ్యాయం—‘శబ్దార్థాలంకారాలు’—ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను: శబ్దమూ అర్థమూ—ఇరువురికీ సంబంధించిన అలంకారం—ఇరువురినీ సమంగా అలంకరిస్తుంది; ఒకే చోట ధరించిన ఒక హారం స్త్రీ యొక్క స్తనములనూ గ్రీవనూ రెండింటినీ శోభింపజేసినట్లే।

Verse 2

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति

ప్రశస్తి, కాంతి, ఔచిత్యం, సంక్షేపం, యావదర్థత (అర్థానికి ఎంత అవసరమో అంతే చెప్పడం), మరియు అభివ్యక్తి (స్పష్ట ప్రకటన)—ఇవి దాని ఆరు భేదాలు; రచనలో ఇవి ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా నిలుపవలెను।

Verse 3

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः

ప్రశస్తి అనేది వాక్య-యుక్తి; దాని కార్యం పరుని మర్మాన్ని కరిగించడంలా ఉంటుంది. ఆ వాక్యరీతి రెండు విధాలు—ప్రేమోక్తి మరియు స్తుతి—అనే భేదాల ప్రకారం।

Verse 4

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः

‘ప్రేమోక్తి’ మరియు ‘స్తుతి’ పరస్పర పర్యాయపదాలు; ‘ప్రియోక్తి’ అనేది గుణకీర్తన చేసే వాక్కు. ‘కాంతి’ సమస్త మనసులను ఆనందింపజేసేది—వాచ్యార్థం, భావార్థం రెండింటి యథోచిత సమన్వయం.

Verse 5

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते

విషయం ఏదైతే ఉందో, రీతి కూడా అట్లే ఉండాలి; వ్యక్తీకరణ విధానం (వృత్తి) ఏదైతే ఉందో, రసం కూడా అట్లే ఉండాలి. ఓజస్సుతో కూడి మృదుత్వం కలిగిన సంధర్భం నుంచే ఔచిత్యం జనిస్తుంది.

Verse 6

संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता

సంక్షేపం అనగా కొద్దిపాటి వాచక పదాలతో విస్తారమైన అర్థాన్ని సంగ్రహించడం; పదం మరియు అభిప్రేత విషయం రెండూ లోపమూ అధికమూ కాక, అర్థానికి తగినంతగా ఉండడం (యావదర్థత).

Verse 7

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्

ప్రకటత్వాన్ని ‘అభివ్యక్తి’ అంటారు. దానికి ‘శ్రుతి’ మరియు ‘ఆక్షేప’ అనే రెండు భేదాలు ఉన్నాయి. అందులో ‘శ్రుతి’ అనగా పదం తన ప్రధానార్థాన్ని నేరుగా అందించడం.

Verse 8

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी

అది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది—నైమిత్తికీ మరియు పారిభాషికీ. ‘సంకేతం’ అనేది సంప్రదాయ నియమం/ఒప్పందం; ‘పరిభాష’ అనేది సాంకేతిక నిర్వచనం. అందువల్ల అది ‘పారిభాషికీ’ అని పిలవబడుతుంది.

Verse 9

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः

శబ్దశక్తి రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—ముఖ్య (ప్రధాన) మరియు ఉపచారికీ (గౌణ/రూపక). వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి మళ్లీ రెండు ఉపవిధాలుగా ఉంటుంది. శబ్దప్రయోగం తన స్వాభిధేయ అర్థం నుండి తప్పినప్పుడు, ఆ వృత్తియే అముఖ్య అర్థాన్ని వ్యక్తం చేసే వాచకమవుతుంది।

Verse 10

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः

ఏదైనా ప్రత్యేక నిమిత్తం/ఆధారం వల్ల శబ్దం ఉపచారంగా (రూపకంగా) ప్రయోగించబడే విధానాన్ని ఉపచారికీ ‘లాక్షణికీ’ అంటారు. లక్షణా–గుణ సంబంధం వల్ల అది ‘గౌణీ’ అని కూడా పిలువబడుతుంది।

Verse 11

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः

అభిధేయ (ముఖ్యార్థం)తో అవినాభావంగా అనుసంధానమైన జ్ఞానాన్ని ‘లక్షణా’ అంటారు. అది అభిధేయంతో సంబంధం, సామీప్యం (సన్నిహితత్వం) లేదా సమవాయం (అంతర్గత అనుబంధం) వల్ల ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 12

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया

వైపరీత్యం (విరోధం) వల్ల మరియు అభిప్రేత క్రియాయోగం వల్ల లక్షణా ఐదు విధాలుగా భావించబడింది. అయితే గౌణీ గుణాలు అనంతమైనందున, వక్త యొక్క వివక్ష ప్రకారం అది అనంతమవుతుంది।

Verse 13

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः

లోకసీమ (లోకాచార పరిమితులు)కు అనుగుణంగా, మరొక చోట భిన్నమైన ధర్మనియమం సమ్యకంగా స్వీకరించబడినప్పుడు, దానినే ఇక్కడ ‘సమాధి’ (స్థిర న్యాయనిర్ణయం) అని స్మరించారు।

Verse 14

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः

వినబడిన పదాల ద్వారా నేరుగా లభించని అర్థం, అయినా సున్నితబుద్ధి గల పాఠకునికి స్పష్టమయ్యేది ‘ఆక్షేపం’ అని అంటారు; ధ్వని/వ్యంజన ద్వారా సూచింపబడి వెలుగులోకి వస్తందున అది ‘ధని’ (ధ్వనిరూపం)గా పిలువబడుతుంది।

Verse 15

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया

పదం తన వాచ్యార్థం ద్వారా అర్థాన్ని చెప్పి, శ్రోత స్వయంగా అభిప్రేత అర్థాన్ని సంపాదించినట్లు గ్రహించే చోట, కోరిన (అక్షరార్థ) అర్థానికి ‘నిషేధం’ జరిగినట్లుగా కనిపించే ప్రత్యేకార్థం ఉద్భవిస్తుంది; అది వక్త యొక్క అభిధిత్సా (నిర్దిష్టార్థాన్ని చెప్పాలనే ఉద్దేశం) వల్ల కలుగుతుంది।

Verse 16

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः

ఇక్కడ ఈ అలంకారాన్ని ‘ఆక్షేపం’ అని అంటారు. మరల దీనినే ‘స్తోత్రం’ అని కూడా చెబుతారు—అధికారమైన (సంబంధిత) విషయాన్ని విడిచి, దాని వెలుపల ఉన్న మరొక వస్తువును ప్రశంసించడమే స్తోత్రరూపమైన స్తుతి।

Verse 17

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः

ఎక్కడ చెప్పిన మాటలతోనే అభిప్రేత అర్థం గ్రహించబడదు, కానీ అదే సాధారణార్థానికి ప్రత్యేకణం జోడించిన ప్రకటన ద్వారా అర్థం బోధపడుతుందో, దానిని పండితులు ‘సమాసోక్తి’ అని ప్రకటించారు; ఎందుకంటే అది సంక్షేపంగా అర్థాన్ని తెలియజేస్తుంది।

Verse 18

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः

‘అపహ్నుతి’ అనగా—నిరాకరణ/దాచివేత ద్వారా మరొక అర్థాన్ని పరోక్షంగా సూచించడం. ‘పర్యాయోక్తం’ అనగా—ఇతర విధానంలో చెప్పబడినది. కాబట్టి వీటిలో కనీసం ఒకదానిలోనైనా వ్యంజన (సూచన) పనిచేయుట వల్ల ‘ధ్వని’ అనే పేరు వర్తిస్తుంది।