Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘అలంకారంలో శబ్దాలంకార నిరూపణం’ అనే 342వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 343వ అధ్యాయం ‘అర్థాలంకారాలు’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—అర్థాల అలంకరణనే ‘అర్థాలంకారం’ అంటారు; అది లేకపోతే శబ్దసౌందర్యమూ మనోహరంగా ఉండదు।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

అర్థాలంకారాలు లేని వాక్కు (సరస్వతి) విధవ వలెనే. ఇప్పుడు వాటి స్వరూపం, అలాగే సాదృశ్యం, ఉత్ప్రేక్ష, అతిశయములు కూడా వివరించబడుతున్నాయి।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

విభావన, విరోధం, హేతువు—ఇలా మొత్తం ఎనిమిది విధాలుగా—భావాల స్వభావమే వాటి స్వరూప (లక్షణ)మని చెప్పబడుతుంది।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

ఇది రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—నిజం (స్వాభావికం) మరియు ఆగంతుకం (ప్రాసంగికం/అర్జితం). నిజం అనగా స్వయంసిద్ధమైన సహజ నియమం; ఆగంతుకం అనగా ప్రత్యేక నిమిత్తం కోసం చేయబడేది।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘విధురేవేతి’ మొదలైనవి. ఉపమా నాలుగు విధాలు—(1) సాదృశ్యం, (2) ధర్మ-సామాన్యం, (3) రూపకం, మరియు (4) మహోక్తి, అర్థాంతరన్యాసం।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

ఉపమా అనేది అలంకారం; ఇందులో ఉపమానము మరియు ఉపమేయము విషయమై వారి పరస్పర సంబంధం ఉద్దేశించబడుతుంది—అంటే అంతర్గత సాధారణ ధర్మం (సామాన్య గుణం) ఉన్నదని సూచించబడుతుంది, అలాంటి సామాన్యత సాధారణంగా సాధ్యమైనదైనా।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

కొంత సారూప్యాన్ని ఆశ్రయించి లోకవ్యవహారం (సాధారణ వాక్ప్రవాహం) సాగుతుంది; అది సమాసంతో గానీ, అసమాసంగా గానీ—అని సంబంధిత పదాల (ప్రతియోగుల) విషయమై రెండు విధాలుగా ఉంటుంది।

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

విగ్రహం (విశ్లేషణ) ద్వారా అభిధానాన్ని నిర్ణయించాలి; సమాసంలో ఉత్తరపదాల అర్థం యథోచితంగా గ్రహించాలి. ఉపమాలో ఉపమా-ద్యోతక పదం మరియు ఉపమేయ పదం ద్వారా పోలిక సంబంధం సూచించబడుతుంది।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

ఆ రెండు విధాల నుండీ విగ్రహం ద్వారా ఇది త్రివిధమవుతుంది; అలాగే సమాసాంత (సమాసంలోని చివరి పదం) ఆధారంగా కూడా త్రివిధమవుతుంది. ఈ విధంగా భేదింపబడిన ఉపమాలు స్పష్టంగా పద్దెనిమిది అవుతాయి।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

ఎక్కడ సాధారణ ధర్మం (సామాన్య గుణం) చెప్పబడుతుందో లేదా కేవలం గ్రహించబడుతుందో, అక్కడ ధర్మం మరియు వస్తువు—రెండింటికీ ప్రాధాన్యం ఉండుటవల్ల అవి ‘ధర్మవస్తు-ఉపమా’గా చెప్పబడతాయి।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

సమానధర్మాలు గల రెండు ఆధారాలు ఒకదానిని మరొకదానితో సమానమని పరస్పరం ఉపమానంగా వర్ణించబడితే దానిని ‘పరస్పరోపమా’ అంటారు; లేకపోతే రెండింటిలో ఎక్కువగా ప్రసిద్ధమైనదే ఉపమానంగా నిర్ణయించబడుతుంది।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

ఇది ‘విపరీతోపమా’ అని తెలుసుకోవాలి. వ్యావృత్తి (బహిష్కరణ) ద్వారా పోలిక నియమితమైతే అది ‘నియమోపమా’; చెప్పిన సాదృశ్యం ఇతరత్రా కూడా కొనసాగితే అది ‘అనియమోపమా’ అవుతుంది।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

రెండు సాధారణ ధర్మాలలో సాదృశ్యం ఉన్నప్పటికీ ఇక్కడ వైలక్షణ్యమే ఉద్దేశ్యం; ఎందుకంటే ‘సముచ్చయోపమా’కి భిన్నంగా, ఇతర (అదనపు) ధర్మాల బాహుల్యాన్ని ఇక్కడ పేర్కొంటారు।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

‘అతిరిక్తత్వం/శ్రేష్ఠత్వం’ వ్యక్తమయ్యే అలంకారాన్ని ‘వ్యతిరేకోపమా’ అంటారు. అనేక సమాన ఉపమానాల ద్వారా ఉపమానం చేయబడితే అది ‘బహూపమా’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

ధర్మాలు మరియు ప్రత్యుపమానాన్ని ఇతర విధంగా అమర్చితే అది ‘మాలోపమా’ వలె అవుతుంది. ఉపమానంలో వికారం చేసి చేసే పోలిక ‘తులనా’; అలాగే రూపాంతరంతో కూడిన ఉపమా ‘విక్రియోపమా’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

కవి ఉపమానంపై త్రిలోకాలలో లేనిదైనదాన్ని కూడా ఆరోపించి ఉపమేయాన్ని పోల్చి చెప్పే ఉపమా ‘అద్భుతోపమా’ అని ప్రసిద్ధి చెందుతుంది।

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

ఉపమానమైన ప్రత్యయోగిని ఆరోపించి, ఉపమేయాన్ని దానితో అభేదంగా వర్ణించడం ‘మోహోపమా’; ఇది భ్రాంతి కలిగిన వాక్యం।

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

ఉపమేయం, ఉపమానం—ఇరువురిలోని సామాన్య ధర్మం నిజంగా నిర్ధారితమైనప్పటికీ ఉపమాను సందేహంగా చెప్పితే అది ‘సంశయోపమా’. అయితే ఉపమేయమే సందిగ్ధమై ఉండి కూడా ఉపమాను నిశ్చయంగా చెప్పితే అది ‘నిశ్చయోపమా’.

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

సంపూర్ణ వాక్యార్థాన్ని ఉపమానంతో పోల్చి చెప్పినప్పుడు అది ‘వాక్యార్థోపమా’. ఒకదానిని అదే దానితో పోల్చితే ‘సాధారణీ’ లేదా ‘అతిశాయినీ’ ఉపమా ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

ఒకదానికి ఉపమేయంగా ఉన్నది మరొకదానికి కూడా ఉపమేయంగా మారుతూ పోలిక సాగితే అటువంటి ఉపమా అంగీకరించబడుతుంది; ఆ పోలిక ఉత్తరోత్తరంగా క్రమంగా పైకి పెరుగుతూ సాగితే దాన్ని ‘గగనోపమా’ అంటారు।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

ఇక్కడ ఉపమను ఐదు విధాలుగా బోధించారు—ప్రశంసాత్మక, నిందాత్మక, కల్పిత, నిజమైన సాదృశ్యాధారిత, మరియు కొంత (పరిమిత) సాదృశ్యాధారిత।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

గుణాల సమానతను గమనించి ఉపమానపు స్వభావమే ఉపమేయంపై ఆరూపించబడితే, పండితులు ఆ అలంకారాన్ని ‘రూపకం’ (metaphor) అంటారు।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

సమాన ధర్మాలు గల విషయాలను సహభావంగా (ఏకకాల సహఉనికిగా) కలిసి చెప్పడం ‘సహోక్తి’; ఇది భేదం మరుగైన ఉపమా గానీ, లేదా రూపకం గానీ అవుతుంది।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

సాదృశ్యమున్న తరువాతి వాక్యంతో అర్థాన్ని బలపరచినప్పుడు అది ‘అర్థాంతరన్యాసం’; అలాగే చైతన్యమున్నదానికైనా జడమైనదానికైనా వృత్తి/ప్రవర్తనను భిన్నంగా ఆపాదించడమూ దీనిలోనే వస్తుంది।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

ఏదైనా వస్తువును నిజానికి భిన్నంగా ఊహించి/భావించిన చోట దానిని ‘ఉత్ప్రేక్ష’ అంటారు; ఇది లోకానుభవ సీమలోనే ఉన్న వస్తుధర్మాన్ని వర్ణించడం।

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘అతిశయ’ అలంకారం రెండు విధాలు—సంభవం, అసంభవం. గుణాలు, జాతి/స్వభావం, క్రియలు మొదలైన వాటిలో లోపం (వైకల్యము) ఉన్నట్లు చూపి ప్రభావాన్ని పెంపొందించేది ఇది.

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

ప్రత్యేకార్థాన్ని స్పష్టంగా చూపించడానికే దీనిని ‘విశేషోక్తి’ అంటారు—ప్రసిద్ధ కారణాన్ని పక్కన పెట్టి మరొక (అనూహ్య) కారణాన్ని ప్రతిపాదించినప్పుడు; ఉదా. “పవనోపమం” (ఖ), “గమనోపమం” (క), అలాగే (ట) మొదలైనవి.

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

వ్యక్తీకరణలో స్వాభావికత్వాన్ని ఊహించి లేదా కల్పించి స్థాపించేది ‘విభావనా’. సాధారణంగా కలవని రెండు విషయాలను యుక్తితో కలిపి సరిపోల్చడం ‘సంగతీకరణ’.

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

వ్యతిరేకతను ముందుగా ఉంచి చెప్పబడేది ‘విరోధం’ అని స్మృతిలో ఉంది. అది సాధ్యార్థానికి కారణంలా కనిపించినా, నిజానికి దాని స్థాపనకు అడ్డుగా నిలుస్తుంది.

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

కారణం కూడా రెండు విధాలు—(1) కారకము, (2) జ్ఞాపకము. ‘కారకము’ అనేది కార్యం పుట్టకముందు లేదా పుట్టిన తరువాత ఉద్భవించి పనిచేసేది.

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

ఆ సంబంధం ‘పూర్వ-శేష’ అని ప్రసిద్ధి—ప్రత్యేకంగా ఆ రెండు విశేషాల విషయములో—కార్య-కారణభావం వల్లగానీ, స్వభావం వల్లగానీ, లేదా నియామక (నియంత్రక) కారణం వల్లగానీ।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘జ్ఞాపక’ అనే ప్రత్యేక భేదం (లింగ/సూచకం) ఉంది; నది వరద మొదలైన దృష్టాంతాల ద్వారా అది తెలుస్తుంది. నిజంగా అవినాభావం (వ్యాప్తి) యొక్క నియమం అవినాభావ దర్శనంతోనే స్థిరపడుతుంది।