Adhyaya 340

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలోని అలంకార విభాగంలో ‘రీతి నిరూపణ’ అనే మూడు వందల నలభైవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల నలభైవ అధ్యాయం ప్రారంభం—‘నృత్యాది విషయాలలో అంగకర్మ నిరూపణ’. అగ్ని పలికెను—అభినయంలో చేష్టల ప్రత్యేక భేదాలు మరియు అంగ-ప్రత్యంగాల క్రియలు—ఈ రెండూ శరీరాభివ్యక్తి ఆరంభమని భావించబడతాయి; అవి సాధారణంగా మొదట స్థాపించిన ఆధారస్థితి (ఆరంభ ముద్ర)పై ఆధారపడుతాయి.

Verse 2

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

లీలా, విలాసం, విచ్ఛిత్తి, విభ్రమం, కిలకిఞ్చితం, మొట్టాయితం, కుట్టమితం, వివ్వోకం, అలాగే లలితం—ఇవి (స్త్రీల) సూక్ష్మ శృంగారాభివ్యక్తికి పేర్లు/రూపాలు.

Verse 3

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

‘వికృతం’, ‘క్రీడితం’, ‘కేలి’—ఇలా ఇది నిజంగా ద్వాదశ విధములు. ‘లీలా’లో ప్రియుల చేష్టల అనుకరణం గోపన/ఆవరణంతో, అది ముగిసే వరకు జరుగుతుంది.

Verse 4

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

సూక్ష్మ భేదాలను చూపించే స్వల్పమైన సుందర భావవిలాసాన్ని రసజ్ఞులు ‘కిఞ్చిద్-విలాస’మని అంగీకరిస్తారు; నవ్వు, ఏడుపు మొదలైన వాటి మిశ్రమాన్ని ‘కిలకిఞ్చిత’ అంటారు।

Verse 5

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

‘వికార’ అనేది ప్రత్యేకమైన అభినయ-చలనం; సౌకుమార్యంనుంచి పుట్టిన సుందర గతి ‘లలిత’ అని అంటారు. క్రమంగా శిరస్సు, చేతులు, వక్షస్థలం, పార్శ్వాలు, కటి, పాదాలు—ఇవాటికి వర్తిస్తుంది।

Verse 6

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

ప్రధాన అంగాలు, ప్రత్యంగాలు—భ్రూలత (భ్రూవులు మొదలైనవి) వంటి వాటిని గుర్తిస్తారు; అలాగే చేతుల సంకోచం, చేతులు పడిపోవడం కూడా. అంగ-ప్రత్యంగాల క్రియ కొన్నిసార్లు ఉద్దేశ్యప్రయత్నం లేకుండానే జరుగుతుంది।

Verse 7

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

కొన్నిసార్లు ప్రత్యక్ష ప్రయోగం ఉండదు; కొన్నిసార్లు అది ముందుగా, మరికొన్నిసార్లు పక్కకు (తిర్యక్) ఉంటుంది. అలాగే ఆకంపిత (మొదటి వణుకు), కంపిత (పూర్తి వణుకు), ధూత (ఊపడం), విధూత (తీవ్రంగా ఊపడం) రూపాలుగా కూడా ఉంటుంది।

Verse 8

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

పరివాహిత (చుట్టూ ఊపుతూ తీసుకెళ్లడం), ఆధూత (ఊపడం), అవధూత (ఝట్కా ఇచ్చి వదలడం), ఆచిత (సమీకరించడం); నికుంచిత (వంచి సంకోచించడం), పరావృత్త (వెనక్కి తిప్పడం), ఉత్క్షిప్త (పైకి ఎత్తడం), అధోగత (కిందికి దించడం)—ఇవి గతి/ప్రయోగ భేదాలు।

Verse 9

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

‘లలిత’ అనేదీ ఒక విధంగా గ్రహించవలెను. శిరస్సు (తల భంగిమలు/చలనాలు) పదమూడు విధములు. భ్రూకర్మము ఏడు విధములు; ‘పాతన’ అనగా ముఖము భ్రూకుటీగా సంకుచితమగు భ్రూకర్మము.

Verse 10

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

దృష్టి (రసగ్రహణము) మూడు విధములు—రమ (ఆనంద) సంబంధితము, స్థాయీభావ సంబంధితము, సంచారీభావ సంబంధితము, అలాగే ప్రతిబంధ (అవరోధక కారణ) సంబంధితము. ఇది రసజము; ఉపభేదములచే ముప్పైఆరు విధములని చెప్పబడింది; అదే సందర్భములో ఇది అష్టవిధముగానూ పేర్కొనబడింది.

Verse 11

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

‘తారకా’ కర్మము తొమ్మిది విధములు—భ్రమణము, చలనము మొదలైన క్రియలతో కూడినది. నాసిక (నాసాపథము/నాడి) ఆరు విధములుగా గ్రహించవలెను; నిశ్వాసము (శ్వాసక్రియ) తొమ్మిది విధములని మతము.

Verse 12

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

ఓష్ఠములకు సంబంధించిన పాపరూప వికృతులు పదహారు విధములని చెప్పబడినవి; చివుక (చెంప/చెన్ను—గడ్డం) క్రియ/వికారము ఏడు విధములు. ‘కలుష’ మొదలైన ముఖ/ముఖమండల దోషములు పదహారు విధములు; గ్రీవ (మెడ) దోషములు తొమ్మిది విధములని స్మృతము.

Verse 13

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

హస్తముద్రలు సాధారణంగా రెండు విధములు—అసంయుత (ఒంటరి) మరియు సంయుత (జోడించిన). వాటిలో పతాక, త్రిపతాక, అలాగే కర్తరీముఖ మొదలైన ముద్రాభేదములు ఉన్నాయి.

Verse 14

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

(ఈ ఆయుధ-రూపాల పేర్లు) అర్ధచంద్రోత్కరాల, శుకతుణ్డ; అలాగే సుష్టి, శిఖర; ఇంకా కపిత్థ, ఖేటకాముఖ అని చెప్పబడతాయి.

Verse 15

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

‘సూచ్యాస్య’ అనే యంత్రం పద్మకోషం (కమల మొగ్గ) ఆకారంలో ఉంటుంది; దాని శిర/శీర్ష భాగం మృగశీర్షంలా చెప్పబడింది. దాని మూలం కమలసదృశం, అలాగే నాలుగు భ్రమరసదృశ మలుపులతో కూడినదిగా వర్ణించబడింది.

Verse 16

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

(పేర్లు) ‘హంసాస్య’ మరియు ‘హంసపక్ష’; అలాగే ‘సందంశ’ మరియు ‘ముకుల’; ‘ఆకల్పిత’ ‘కల్పిత’—ఇది ఖ-పాఠం. ఞ-పాఠంలో ‘కాంగూల-కాల-పద్మ’; మరొకచోట ‘కాంమూల-కాల-పద్మ/కాంగూల-కాల-పద్మ’—ఈ రెండు పాఠాలు సముచితమని కాదు. ‘ఉర్ణనాభ’ మరియు ‘తామ్రచూడ’—ఇలా మొత్తం ఇరవై నాలుగు అని చెప్పబడింది.

Verse 17

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

అసంయుత హస్తాలు (ఒకచేతి ముద్రలు) చెప్పబడ్డాయి; సంయుత హస్తాలు పదమూడు—అంజలి, కపోత, కర్కట, అలాగే స్వస్తిక మొదలైనవి.

Verse 18

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

కటక, వర్ధమాన, అసంగ, నిషధ; దోల, పుష్పపుట, అలాగే మకర—ఇవీ (ఆభరణ-రూప/అలంకార నమూనా) పేర్లు/రకాలుగా గుర్తించబడతాయి.

Verse 19

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

‘గజదంత’, ‘వహిస్తంభ’, ‘వర్ధమాన’ మొదలైన హస్తముద్రలు వర్ణించబడ్డాయి. ఉరః (వక్ష) చలనాలు ఐదు విధాలు—ఆభుగ్న, నర్తన మొదలైనవి।

Verse 20

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

నాట్య-నృత్యాలలో ఉదరచలనం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది—దుందుర (ఉబ్బినది), అతిక్షామ (అత్యంత క్షీణం), అలాగే ఖండ/పూర్ణ (విభక్తం మరియు పూర్ణం) రూపాలు. పార్శ్వకర్మలు ఐదు, జఙ్ఘాకర్మలు కూడా ఐదు, పాదకర్మలు అనేక విధాలుగా స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి।