Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలోని అలంకార విభాగంలో ‘శృంగారాది రసనిరూపణం’ అనే 338వ అధ్యాయం ముగిసింది. అనంతరం 339వ అధ్యాయం ‘రీతినిరూపణం’ ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—వాగ్విద్యా ప్రతిజ్ఞానంలో రీతి నాలుగు విధాలు: పాంచాలీ, గౌడదేశీయా (గౌడీ), వైదర్భీ, లాటజా.

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

పాంచాలీ రీతి ఉపచారాలతో (అలంకారయుక్త ప్రయోగాలతో) కూడి మృదువుగా, సంక్షిప్త నిర్మాణంతో ఉంటుంది. గౌడీయ రీతిలో సంధానక్రమం స్థిరంగా ఉండదు; నిర్మాణం దీర్ఘంగా విస్తరిస్తుంది.

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

వైదర్భీ రీతి అతిగా ఉపచారాలతో భారపడదు, అలాగే ఉపచారరహితమూ కాదు; దాని సంధర్భం అతికోమలంగా ఉండదు, మరియు అది విరూప/విచ్ఛిన్న నిర్మాణం నుండి విముక్తంగా ఉంటుంది.

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

లాటీయా రీతి స్పష్టమైన, బాగా కూర్చిన నిర్మాణమును కలిగి ఉంటుంది; దాని పదప్రయోగం అతిగా ఆడంబరంగా ఉండదు. కొందరు దానిని పక్కన పెట్టినప్పటికీ, అనేకులు అనేక ఉపచారాలైన సంప్రదాయ ప్రయోగాల ద్వారా దానిని ఇంకా వివరిస్తారు.

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

క్రియలలో వైవిధ్యమున్న నాట్యవృత్తి నాలుగు రూపాలలో స్థాపితమైంది—భారతీ, ఆరభటీ, కౌశికీ, సాత్వతీ అని।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

వాక్కే ప్రధానంగా ఉండి, ఎక్కువగా పురుషపాత్రాలకు అనుసంధానమై, స్త్రీపాత్రాలకూ స్థానం ఇచ్చి, ప్రాకృత/సహజ భాషలో పలుకుబడిని వినియోగించే రీతి—భరతుడు ప్రతిపాదించినందున ‘భారతీ’ రీతి అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

భారతీకి నాలుగు అంగాలు ఉన్నాయి; అలాగే వీథీ, ప్రహసనముల (అంగాలు) కూడా చెప్పబడ్డాయి. నాటకాది రూపకాలలో ప్రస్తావన (ప్రోలాగ్) ఉంటుంది; వీథీకి అయితే పదమూడు అంగాలు నిర్దిష్టం.

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

మొదటిది ‘ఉద్ఘాతక’ అని; రెండవది ‘లపిత’ అని చెప్పబడింది. అలాగే ‘అసత్ప్రలాప’ (అసంబద్ధ ప్రలాపం), ‘వాక్ష్రేణీ’ (వాక్యాల అనుసంధాన శ్రేణి), ‘నాలికా’ (సంక్షిప్త/వేగమైన సంభాషణ), ‘విపణన’ (బజారు మాదిరి బేరసారపు మాట) అని కూడా పేర్లు ఉన్నాయి.

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘వ్యాహార’మును ‘తిమత్’ అని కూడా అంటారు; అలాగే ‘ఛల’ మరియు ‘అవస్కందిత’మని కూడా. క, ఞ, ట వర్గాలకు ఇది ‘వాగ్వేణీ’; ఖ వర్గానికి ‘వ్యాహార-త్రిగత’ అని చెప్పబడింది. తదనంతరం ‘గండ’ మరియు ‘మృదవ’—ఇలా పదమూడవ పదసమూహం నిర్దిష్టమైంది.

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘ప్రహసన’ము తాపసులు మొదలైన పాత్రలతో కూడిన హాస్యనాట్యరూపం; ఇందులో వాక్యం పరిహాసప్రధానం. ‘ఆరభటీ’ అనే ఉగ్ర నాట్యశైలి మాయ, ఇంద్రజాలం, యుద్ధాది దృశ్యాలతో సమృద్ధమని చెప్పబడింది; ఇందులో వేగమైన హస్తచలనాలు మరియు రంగస్థల వస్తువులను ఎత్తి నిర్వహించడం కూడా ఉంటుంది.