Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘శిక్షానిరూపణ’ అనే మూడు వందల ముప్పై ఐదవ అధ్యాయం ముగిసింది (పాఠ సూచిక: ‘ఖటవసా’). ఇప్పుడు మూడు వందల ముప్పై ఆరవ అధ్యాయం ‘కావ్యాదిలక్షణం’ ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—ఇప్పుడు నేను కావ్యం, నాటకం మొదలైన వాటి అలంకారాలను వివరిస్తాను. ధ్వని, వర్ణాలు, పదం, వాక్యం—ఇదే వాఙ్మయం (వాణీమయ సాహిత్యరూపం)గా భావించబడుతుంది.

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

శాస్త్రం మరియు ఇతిహాస వాక్యాల మూడు విధాలు ఎక్కడ సమ్యక్‌గా నిర్వచించబడి పరిమితమవుతాయో, అక్కడ శాస్త్రంలో శబ్దం (వాక్య నిర్మాణం)కు ప్రాధాన్యం ఉంటుంది; ఇతిహాసాలలో నిష్ఠ—అర్థస్థిరత మరియు కథాసత్యానికి విధేయత—ముఖ్యమని భావించబడుతుంది.

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

అభిధా (ప్రత్యక్ష వాచ్యార్థం) ప్రధానమైనందున కావ్యము ఆ ఆధారంగా రెండు విధాలుగా విభజింపబడుతుంది. లోకంలో మానవ జన్మ దుర్లభం; అందులోనూ నిజమైన విద్య మరింత దుర్లభం.

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

అక్కడ కవిత్వం దుర్లభం; అక్కడే వ్యక్తీకరణ-శక్తి కూడా దుర్లభం. అక్కడ శాస్త్ర-వ్యవహార వ్యుత్పత్తి దుర్లభం; వివేకమూ దుర్లభమే.

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

అవిద్వాంసులు వెదికినా/అధ్యయనం చేసినా సమస్త శాస్త్రం సిద్ధించదు. మొదటి వర్గ అక్షరాలు, రెండో వర్గ అక్షరాలు, అలాగే నాల్గవ వర్గ అక్షరాలు ‘మహాప్రాణ’ (బలమైన శ్వాసతో ఉచ్చరించబడేవి)గా చెప్పబడతాయి.

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

వర్గాలలో అక్షరాల సమూహాన్ని ‘వర్ణవృందం’ అంటారు. ‘పదం’ అనేది సుప్ మరియు తిఙ్ (నామ, క్రియా విభక్తి/ప్రత్యయ) భేదాల ద్వారా నిర్ధారితమయ్యేది. సంక్షేపంగా, ఉద్దేశిత అర్థాన్ని తెలిపేలా పరిమితమైన పదాల పరంపరే ‘వాక్యం’.

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

అలంకారాలు స్పష్టంగా ప్రకాశించే, గుణసంపన్నమై దోషరహితమైనదే కావ్యం. దాని మూలాలు వేదమూ లోకవ్యవహారమూ; ఇది సిద్ధమైన (ప్రతిష్ఠిత) కళ, ‘అన్నాది’ వంటి మూలయోనుల నుండి జనించినదిగా చెప్పబడుతుంది.

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

దేవాదుల భాష సంస్కృతమని చెప్పబడింది; మనుష్యులకు ప్రాకృతం మూడు విధాలుగా ఉంది. కావ్యాది సాహిత్యమూ మూడు రకాలుగా స్మృతం—గద్యము, పద్యము, మిశ్రమము.

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

ఛందస్సు పాదాలు లేని పదాల నిరంతర పరంపర గద్యమని అంటారు; ఛందాంత్య లయ ఉన్నదైనా అది గద్యమే. చూర్ణక, ఉత్కలికా, గంధీ అనే శైలి-భేదాల వల్ల ఇది మూడు రూపాలుగా వర్గీకరించబడింది.

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

విగ్రహం (పదవిభాగం) చాలా తక్కువగా ఉండి, అతిమృదు సంధర్భ-సంధానంపై అధికంగా ఆధారపడనిది ‘చూర్ణక’ అని అంటారు; కానీ దీర్ఘ సమాసాలతో నిర్మితమైతే అదే ‘కలికా’ అవుతుంది.

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

సంధర్భ-సంబంధం మధ్యమంగా ఉండాలి, విగ్రహం అతిగా దోషపూరితంగా ఉండకూడదు. మరొక వృత్తపు ‘ఛాయ’ (లయ-స్వభావం)ను హరించే వృత్తం ‘గంధీ’ (మిశ్ర/దూషిత)గా చెప్పబడుతుంది; ఇదే తీవ్రమైన దోషమని భావిస్తారు.

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

వారు గద్యకావ్యాన్ని ఐదు విధాలుగా భావిస్తారు—ఆఖ్యాయికా, కథ, ఖండకథ, పరికథ మరియు కథానికా.

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

విస్తృత గద్యరూపంలో కర్త వంశప్రశంస ఉండి, కన్యాహరణం, సంగ్రామం, ప్రేమవిరహం, విపత్తులు వంటి ప్రసంగాలు కూడ కలిగినది ఆ (రచన)గా చెప్పబడుతుంది.

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

రీతి, వృత్తి ప్రవృత్తులు ప్రకాశంగా కనిపించి, ఉచ్ఛ్వాసాల (విరామాల) ద్వారా పరిచ్ఛేదం చేయబడుతూ, ‘చూర్ణకోత్తరా’ అనే ముగింపు లయ ఉన్నది ఆ (ఛందోబద్ధ) కృతి.

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

కవి తన స్వవాక్యంతో గానీ, ఇతర వక్త ద్వారా గానీ కథను చెప్పి, శ్లోకాలతో సంక్షేపంగా తన వంశాన్ని ప్రశంసించే రচনা ‘ఆఖ్యాయిక’గా స్మరించబడుతుంది.

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

పాఠకసౌఖ్యానికి, ఉద్దేశ్యార్థాన్ని స్పష్టంగా ప్రవేశపెట్టడానికి మాత్రమే అక్కడ కథాంతరాన్ని చేర్చాలి; సరైన పరిచ్ఛేదం లేని చోట, కథను నిలుపుటకు కొన్నిసార్లు ‘వాలంభక’ అనే ఆధార-సంధి భాగాలను వినియోగించవచ్చు.

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

కథ శరీరంలో చతుష్పదీ (నాలుగు పాదాల భాగం) నిబద్ధమైతే అది ‘కథ’ అని అంటారు. ఖండితమైనది ‘ఖండకథ’; ప్రసంగానుసారంగా అనుబంధంగా వచ్చే ఉపకథ ‘పరికథ’—ఇవే రెండింటి భేదం.

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

అమాత్యుడు, సార్థకుడు (కారవాన్‌ నాయకుడు/వ్యాపారి) లేదా ద్విజుడు—వారిలో ఎవడైనా నాయకుడని పండితులు భావిస్తారు. వీరి సందర్భంలో కరుణరసమే ప్రధానము; విప్రలంభం (వియోగం) నాలుగు విధములని తెలుసుకొనవలెను.

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

ఆ రెండింటిలో మొదటి కథ ముగిసిన తరువాత రెండవది కథా ప్రవాహాన్నే అనుసరిస్తుంది. కథ మరియు ఆఖ్యాయికల మిశ్ర స్వభావం వల్ల దానిని ‘పరికథ’ అని స్మరిస్తారు.

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

భయానకంగా ఉండి కూడా సుఖద పరిణామాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని, మధ్యభాగంలో కరుణరసాన్ని కలిగి, చివరలో అద్భుతంగా ముగిసి, అర్థం సుసంఘటితంగా ఉండి, ఉదాత్త శైలిని ఆశ్రయించని కథనే ‘కథానిక’ అంటారు.

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

పద్యము నాలుగు పాదములుగా ఉంటుంది. అది మూడు విధములు—వృత్తం, జాతి, మరియు ‘ఉక్థం’ (కృతి-నిర్మాణంలో మిగిలిన భాగం నుండి ఉద్భవించినదని చెప్పబడేది). వృత్తం అక్షరసంఖ్య లెక్కచేసి నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

కాశ్యపుని ప్రకారం మాత్రల ద్వారా చేసే గణననే ‘జాతి’ అంటారు. పింగలుని విధానంలో వృత్తం మూడు విధములు—సమం, అర్ధసమం, విషమం.

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

గాఢమైన కావ్యసాగరాన్ని దాటదలచినవారికి ఆ విద్య నావ వంటిది; అది మహాకావ్యం, కలాపం, పర్యాబంధం, విశేషకం అనే కవితారూపాలను వివరిస్తుంది।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘పద్యకుటుంబకం’కు కులకం, ముక్తకం, కోషం అనే భేదాలు ఉన్నాయి. పరిష్కృత సంస్కృతంలో ప్రారంభమై సర్గబంధంగా (కాంటో క్రమంగా) నిర్మితమైన కృతి మహాకావ్యమని చెప్పబడుతుంది।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

అక్కడ ప్రధానార్థాన్ని విడనాడని తాదాత్మ్యం సమ్మతం; దానికి సమానమైన ప్రయోగమూ పెద్ద దోషంగా పరిగణించబడదు. అది ఇతిహాసం గానీ కథ గానీ నుండి పుట్టినదైనా, లేక ఇతర మూలమైనా, ఎల్లప్పుడూ తగిన ఆధారంపై నిలవాలి।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

మంత్రదూత, ప్రయాణ, ఆజినీ అనే ఛందస్సులు నియమబద్ధమైనవి, అతివిస్తారంగా ఉండవు; అలాగే శక్కరీ, అతిజగతి, అతిశక్కరీ మరియు త్రిష్టుభ కూడా (ఛందస్సులుగా) గుర్తించబడతాయి।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘పుష్పితాగ్ర’ మొదలైన అలంకారాలతో శోభించి, సుందర వక్రతా-నైపుణ్యంతో, అభిజన పదప్రయోగాలతో, రమ్యంగా సమలయంతో ఉన్న కృతి ‘ముక్తా’ అని పిలవబడుతుంది; ఇందులో వృత్తాంతాలు భిన్నంగా ఉండి, సర్గాలు అతిసంక్షిప్తంగా ఉండవు।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

ముందుగా చెప్పిన ఛందస్సుల తరువాత ‘అతిశర్క్వరీ’ మరియు ‘కాష్టీ’ అనే భేదాలు వస్తాయి. ఆపై ఒకే విధమైన సంకీర్ణ-మిశ్ర ఛందస్సులు ఉంటాయి. మరొక వర్గం మాత్రా (అక్షరమాత్ర) ప్రమాణం ఆధారంగా భేదింపబడుతుంది; ప్రశస్తి ఛందస్సుల్లో చివరిది ‘పశ్చిమ’ అని అంటారు.

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

ఆ విధమైన రచనలో ‘కల్ప’ (శైలీ నిర్మాణం) అత్యంత నిందనీయం; ఎందుకంటే పండితులు గుర్తించిన భేదాలను గౌరవించకుండా ‘నగరం, సముద్రం, పర్వతం, ఋతువు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఆశ్రమం, వృక్షం’ వంటి పదాలను విచక్షణలేకుండా వాడటం కనిపిస్తుంది.

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

తోటలలో మరియు జలక్రీడలలో విహారం, మధుపానానికి ఆసక్తితో జరిగే ఉత్సవ-విలాసాలు, భోగానందాలు, దూతి సందేశాల చతుర వాక్యవిన్యాసాలు, అలాగే అసతీ స్త్రీ ప్రవర్తనను సూచించే ఆశ్చర్యకర కృత్యాల ద్వారా (ఆమె) చిత్రితమవుతుంది.

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

తమస్సు, మరుత్ (గాలి) మరియు ఇతర అత్యంత బలమైన విభావాలచే అధిగమింపబడిన (పాఠంలో) ‘కశ్యప’ అని జ-, ఞ-, ట-పరంపరల ప్రకారం ఉంది. అక్కడ జ-పరంపర ‘తాదర్థమ్ అజహత్ తత్ర’ (ఉద్దేశ్యార్థాన్ని విడువలేదు) అని, అలాగే ‘అనుష్టుభే’ (అనుష్టుభ్ ఛందస్సులో) అని చెబుతుంది; ఞ-పరంపర ‘వ్యక్త’ అని చెబుతుంది—ఇది సమస్త వృత్తులను ప్రవర్తింపజేసేది, సమస్త భావాలచే ప్రభావితమయ్యేది.

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

సర్వ రీతులు మరియు రసాలతో సమృద్ధిగా ఉండి, పరిపుష్టమైన గుణాలు మరియు అలంకారాలతో అలంకృతమైన రచననే ‘మహాకావ్యం’ అంటారు; దాని కర్త ‘మహాకవి’గా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు.

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

ఇక్కడ వాక్చాతుర్యం ప్రధానమైనా కవితకు ప్రాణం రసమే. వాక్యవక్రత ప్రత్యేక ప్రయత్నంతో పుడుతుంది; కానీ దాని దేహం రసమయమే.

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

దీని ఫలం చతుర్వర్గసిద్ధి; ‘నాయక’ అనే పేరుతో ఇది సర్వత్ర వర్తించేదిగా వివరించబడింది. ఇది సమవృత్త ఛందస్సులో నిర్మితమై, కౌశికీ వృత్తికి చెందిన కోమల స్వభావమైంది.

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

ఇక్కడ క్రమం—మొదట ప్రవాసవియోగం; తరువాత ‘ప్రాగనురాగ’ అనే రసం; అలాగే ‘సవిశేషక’ విధానం, పొందుట మొదలైన దశలు—ఇవన్నీ సంస్కృతనేత్రం, అంటే సంస్కారబద్ధమైన అవగాహనతో గ్రహించాలి.

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

అనేక శ్లోకాల సమూహం ‘కులక’ అని; అదే ‘సందానితక’ (అనుసంధానిత సమాహారం) అని కూడా అంటారు. ‘ముక్తక’ అయితే ఒక్క శ్లోకమే; అది ఒంటరిగా కూడా సజ్జనులకు కవితా-చమత్కారాన్ని కలిగించగలదు.

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

కవిసింహుల సుందర సూక్తులతో సమన్వితమైన ఈ నిధి—బ్రహ్మకూడా పరిమితం చేయలేనంత అక్షయమైనది—విదగ్ధ రసికునికి ఆనందం కలిగిస్తుంది.

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

ఒక సర్గంలో ఛందస్సుల విభిన్న ప్రయోగం ఉండి, ఆభాస, ఉపమా, శక్తి మొదలైన అలంకారాలు కూడా కలిసివుంటే, ఆ కృతి “మిశ్రవపు” అని ప్రసిద్ధి. అదే “ప్రకీర్ణం” అని కూడా అంటారు; ఇది రెండు విధాలు—(1) శ్రవ్యము, (2) అభినేయము; ఎందుకంటే ఇందులో అన్ని రకాల ఉక్తులు/సంభాషణాత్మక వ్యక్తీకరణలు ఉంటాయి.