Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
మునుపటి పురుష-లక్షణ వివరణను ముగించి, ఈ అధ్యాయం సముద్రుని వచనంగా స్త్రీ-లక్షణాన్ని నీతి-శాస్త్ర, లక్షణ-శాస్త్ర మార్గదర్శకంగా ప్రవేశపెడుతుంది; భావి స్త్రీలో శుభత్వాన్ని పరీక్షించుట దీని ఉద్దేశ్యం. సుందర అవయవాలు, మితమైన సొగసైన నడక, సరిగా అమర్చిన పాదాలు మరియు స్తనాలు, అలాగే దక్షిణావర్త నాభి వంటి శుభ దేహచిహ్నాలు ఇందులో చెప్పబడతాయి. స్థూలత్వం, అసమానత, కలహప్రవృత్తి, లోభం, కఠిన వాక్యం, కొన్ని నామ-సంబంధ సూచనలు వంటి అశుభ లక్షణాలను దూరం పెట్టమని పేర్కొని, సామాజిక సౌహార్దాన్ని ధార్మిక ప్రమాణంగా చూపుతుంది. బాహ్య సౌందర్యం కంటే గుణం, ఆచారం గొప్పవని—ఆదర్శ బాహ్య లక్షణాలు లేకపోయినా శ్రేష్ఠ ప్రవర్తన వల్ల ‘శుభ’మని భావించవచ్చని తెలిపుతుంది. చివరలో చేతిలోని ఒక ప్రత్యేక చిహ్నాన్ని అపమృత్యు నివారక, దీర్ఘాయుష్య సూచకంగా చెప్పి, రాజధర్మ సామాజిక క్రమంలో శరీర-లక్షణ విశ్వాసంతో అనుసంధానిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘పురుషలక్షణం’ అనే రెండువందల నలభై రెండవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘స్త్రీలక్షణం’ అనే రెండువందల నలభై మూడవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. సముద్రుడు చెప్పెను—సర్వాంగసౌందర్యముతో, మత్తు హస్తినీ నడకవలె నడిచే, భారమైన పిండివైన తొడలు-నితంబాలు కలిగి, మత్తు పావురపు కన్నులవంటి నేత్రాలు గల స్త్రీ శ్లాఘనీయురాలు.
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
నీలవర్ణపు మెరుపు గల కేశాలు, సన్నని సుకుమార దేహం, సుసంఘటిత అవయవాలు, మనోహర రూపం కలిగిన స్త్రీ ‘శుభ’ అని చెప్పబడుతుంది; ఆమె పాదాలు నేలను సమంగా తాకాలి, ఆమె స్తనాలు దృఢంగా సుస్థిరంగా ఉండాలి.
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
నాభి దక్షిణావర్తంగా (గడియార దిశలో) ఉండాలి; గుహ్యభాగం అశ్వత్థపత్రాకారంగా ఉండాలి; గుల్ఫాలు (మడమల దగ్గరి మోకాళ్లు/కాళ్ల ముడులు) బయటకు పొంగకుండా నిగూఢంగా ఉండాలి; నాభి మధ్య భాగం అంగుళి ప్రమాణంగా ఉండాలి.
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
ఆమెకు పొట్ట వేలాడేలా గానీ అతిగా ముందుకు వచ్చినట్లు గానీ ఉండకూడదు; అవయవాలు శిథిలంగా ఉండకూడదు; రోమాలు రూక్షంగా ఉండకూడదు, శోభలేనిదిగా ఉండకూడదు. ఆమె పేరు ఎలుగు, వృక్షం లేదా నది వంటి పేర్లతో సంబంధం కలిగినదిగా ఉండకూడదు; ఆమె ఎల్లప్పుడూ కలహప్రియురాలూ కాకూడదు.
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
ఆమె లోభినీ కాదు, దుర్భాషిణీ కూడా కాదు; ఆమె శుభమయి, దేవతలచే మొదలైనవారిచే పూజిత. ఆమె చెంపలు మధూక పుష్పాలవలె; ఆమెకు శిరలు ఉబ్బినట్లు కాదు, అతిలోమశత కూడా లేదు.
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
ఆమె ముడుచుకున్న, వంకర కనుబొమ్మలతో ఉండకూడదు; భర్తనే ప్రాణంగా భావించి భర్తకు ప్రియంగా ఉండాలి. బాహ్య సౌందర్యలక్షణాలు లేకపోయినా ఆమె లక్షణ్య (శుభలక్షణవతి); ఎందుకంటే ఎక్కడ శీలం, ఆచారం, ఆకృతి ఉంటాయో అక్కడినుంచే గుణాలు పుడతాయి.
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
యావరి కనిష్ఠికలో ‘భువంక’ అనే చిహ్నం ఉంటుందో, ఆమెను మరణమూ తాకదు.
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.