Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ఈ అధ్యాయంలో రాముడు అగ్నిపురాణంలోని నీతిశాస్త్ర ప్రవాహంలో రాజధర్మాన్ని సంక్షిప్తంగా ఉపదేశిస్తాడు. రాష్ట్రానికి సప్తాంగ సిద్ధాంతం—స్వామి (రాజు), అమాత్యులు (మంత్రులు), రాష్ట్రం/ప్రజా-భూమి, దుర్గం, కోశం, బలం (సేన), సుహృత్ (మిత్రుడు)—పరస్పర సహాయక అవయవాలుగా నిర్వచించబడింది. తరువాత రాజు, మంత్రుల గుణాలు—సత్యం, వృద్ధసేవ, కృతజ్ఞత, బుద్ధి, శుచిత్వం, విశ్వాసం, దూరదృష్టి—మరియు లోభం, దంభం, చంచలత్వం వంటి దోషాల నివారణ, మంత్రగుప్తి, సంధి-విగ్రహ నైపుణ్యం ముఖ్యంగా చెప్పబడింది. సమృద్ధ దేశ లక్షణాలు, నగర స్థాపన ప్రమాణాలు, దుర్గాల రకాలు-సరఫరాలు, ధర్మబద్ధ కోశవృద్ధి, సేన క్రమశిక్షణ మరియు దండన విధానం వివరించబడతాయి. మిత్ర ఎంపిక, మిత్రత్వ నిర్మాణానికి త్రివిధ మార్గం—సమీపించడం, మధుర-స్పష్ట వాక్యం, గౌరవదానం—తో పాటు భృతుల ఆచారం, అధికారుల నియామకం, రాజస్వ చర్యలు, ప్రజాభయ కారణాలు, స్వ-రాజ్య రక్షణలో రాజు అప్రమత్తతను తెలిపింది.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
ఇలా అగ్ని మహాపురాణంలో ‘రామోక్తనీతి’ అనే 237వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 238వ అధ్యాయం ‘రాజధర్మాలు’ ప్రారంభం. రాముడు పలికెను—స్వామి (రాజు), అమాత్యుడు (మంత్రి), రాష్ట్రం (ప్రజా-దేశం), దుర్గం, కోశం, బలం (సేన), సుహృత్ (మిత్రరాజ్యం)—పరస్పర ఉపకారకమైన ఈ ఏడు అంగాల సముదాయమే ‘రాజ్యం’ అని చెప్పబడుతుంది।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘స్వసమృద్ధిషు…’ నుండి ‘…మీనవ్రతచరిష్ణుతే’ వరకు ఉన్న భాగం ‘జ’ ప్రతిలో లేదు. రాజ్యాంగాలలో రాష్ట్రం శ్రేష్ఠం; దాని సాధనసంపత్తిని ఎల్లప్పుడూ కాపాడాలి—కులం, శీలం, వయస్సు, సత్త్వం, దాక్షిణ్యం, శీఘ్ర కార్యనిర్వహణను అర్హతలుగా పరిగణించి।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
వాక్యకర్మల అవిసంవాదితనే సత్యం; పెద్దల సేవ, కృతజ్ఞత, దైవసంపన్నత, బుద్ధి, మరియు నీచతలేని (ఉత్తమ) పరివార-సహచర్యం—ఇవే గుణాలు.
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
సామంతులను నియంత్రించగల సామర్థ్యం, అలాగే దృఢ భక్తి/నిష్ఠ; దీర్ఘదర్శిత్వం మరియు ఉత్సాహం; ఆచరణశుచిత; మరియు సద్గుణాల స్పష్టమైన, ప్రత్యక్ష లక్షణాలు—ఇవీ ఉండాలి.
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
వినయం, ధార్మికత, సాధు-ఆచరణ—ఇవి రాజుని గుణాలు; అతడు ప్రఖ్యాత వంశజుడు, అక్రూరుడు, ప్రజలను ఏకతాటిపై నిలిపేవాడు (లోకసంగ్రాహకుడు), మరియు శుచిగా ఉండాలి.
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
మహీపతి (రాజు) పరిచారకునిగా జాగ్రత్తగా సహకరించే వానిని నియమించాలి; వాగ్మి, ప్రగల్భుడు, కర్తవ్యస్మృతిమంతుడు, ఉత్సాహవంతుడు, బలవంతుడు, మరియు వశీ (ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) కావాలి.
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
దండాన్ని నిర్వహించే న్యాయాధికారి దండనీతి యందు నిపుణుడై, సాధిత కళా-శాస్త్రాల ద్వారా శిక్షణ పొందినవాడై, శత్రు ఆరోపణలు–అభియోగాలను తట్టుకునే శక్తి కలిగి, అన్ని రకాల దుష్టత్వానికి ప్రతికారంలో దక్షుడై ఉండాలి।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
అతడు జరుగుతున్న వ్యవహారాలను నిరంతరం పర్యవేక్షించే వాడై, సంధి–విగ్రహ తత్త్వాలను తెలిసినవాడై, గూఢ మంత్రణ యొక్క ప్రయోగం–ప్రచారాన్ని తెలిసినవాడై, దేశ–కాల విభాగాన్ని నిర్ణయించడంలో నిపుణుడై ఉండాలి।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
అతడు ధనాన్ని ధర్మబద్ధంగా సంపాదించి దానం చేసే వాడై, దానిని యథావిధిగా వినియోగించే వాడై, పాత్రను గుర్తించే వాడై ఉండాలి; క్రోధం, లోభం, భయం, ద్రోహం, దంభం, చాపల్యం లేనివాడై ఉండాలి।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
అతడు ఇతరులకు బాధ కలిగించడం మరియు పైశున్యం (నింద) లేనివాడై, మత్సరం–ఈర్ష్య–అసత్యాలను అధిగమించినవాడై, వృద్ధుల ఉపదేశంతో సమృద్ధుడై, సామర్థ్యవంతుడై, మధురమైన రూపం మరియు సౌమ్యమైన ప్రవర్తన కలవాడై ఉండాలి।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
గుణాల పట్ల అనురాగంలో స్థిరులై, అంతఃసంపద మరియు సద్గుణాలతో సమృద్ధులైనవారే నిజమైన కులీనులని స్మృతిలో చెప్పబడింది—శుచిత్వం గలవారు, శూరులు, శ్రుతవంతులు (విద్వాంసులు), అనురాగశీలులు।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
రాజుని దండనీతి మరియు పాలనను అమలు చేసే వారు సచివులు. వారు సుస్థిర దేహసంపత్తి కలవారు, దేశవ్యవహారాల్లో అనుభవజ్ఞులు, ఉత్తమ కుల-శీలసంపన్నులు, కళలు మరియు ప్రాయోగిక నైపుణ్యాలలో నిపుణులు కావాలి.
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
అతడు వాగ్మి, ధైర్యంగా మాట్లాడగలవాడు, దూరదృష్టి కలవాడు, ఉత్సాహవంతుడు, సమ్యక్ నిర్ణయశక్తి కలవాడు కావాలి; అహంకారం, చంచలత్వం లేనివాడు; స్నేహశీలి, కష్టసహిష్ణు, శుచిత్వం గలవాడు కావాలి.
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
అతడు సత్యనిష్ఠ, సత్త్వం, ధైర్యధృతి, స్థైర్యం, వ్యక్తిగత ప్రభావం, ఆరోగ్యం కలవాడు కావాలి; శిల్పకళల్లో శిక్షణ పొందినవాడు, దక్షుడు, ప్రాజ్ఞుడు, ధారణాశక్తి మరియు సంయమం కలవాడు కావాలి.
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
అతనికి దృఢమైన భక్తి/నిష్ఠ ఉండాలి, స్వేచ్ఛాచారంగా తన ఇష్టానుసారం చర్యలు చేయకూడదు; శత్రువులతో వ్యవహారంలో కూడా సలహాదారుడిగా ఉండాలి. లక్ష్యసంబంధ విషయాల్లో విశ్వసనీయ స్మృతి, మనస్సు తెలిసినవాడు, జ్ఞానంలో దృఢనిశ్చయుడు కావాలి.
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
దృఢత్వం మరియు మంత్రరహస్యాన్ని కాపాడటం—ఇవే మంత్రిసంపత్తిగా కీర్తించబడ్డాయి. అలాగే పురోహితుడు త్రయీ (వేదాలు) మరియు దండనీతి—ఈ రెండింటిలోనూ నిపుణుడై ఉండాలి.
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
బుద్ధిమంతుడైన రాజు, అథర్వవేదంలో విధించబడిన శాంతికరమైన మరియు పౌష్టిక (సమృద్ధిదాయక) కర్మలను, ఆ విద్యలో నిపుణులతో కలిసి, తన మంత్రుల క్షేమం మరియు సదాచారార్థం నిర్వహించాలి।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
రెండు గుణాలు—స్పష్టదృష్టి (సూక్ష్మ వివేచన) మరియు శిల్ప/కౌశలం—పరీక్షించాలి; అలాగే స్వజనుల ద్వారా అతని కులం, స్థానం-ప్రతిష్ఠ, మరియు విశ్వసనీయత/గతచరిత్రను తెలుసుకోవాలి।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
నియామకానికి ముందు గుణత్రయం—కార్యాలలో దక్షత, యథార్థ జ్ఞానం, మరియు స్థిరమైన పట్టుదల—పరీక్షించాలి; అలాగే అతని పూర్వ ప్రవర్తనను, సంతోషపూర్వక నిబద్ధత/సదభావాన్ని కూడా పరిశీలించాలి।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
కథారచన మరియు కథన శాస్త్రబద్ధ యోగంలో బుద్ధి ఈ గుణాలను అభ్యసించాలి—వాగ్మిత్వం, సత్యవాదిత్వం, ఉత్సాహం, ప్రభావశక్తి, అలాగే కష్టసహనశక్తి।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
ధైర్యం, అనురాగం, అలాగే ఆపదలో స్థైర్యం—ఇవన్నీ గమనించాలి; మరియు అతని వ్యవహారాల ద్వారా భక్తి, మైత్రీభావం, శౌచం (ఆచరణశుద్ధి) తెలుసుకోవాలి।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
మనము కలిసి నివసించే వారినుంచి బలం, సత్త్వం, ఆరోగ్యం, శీలం పొందాలి; అలాగే అహంకారరహిత వినయం, చాపల్యరహిత స్థిరత్వం, శత్రువుల మధ్య కూడా కీర్తిహీనత (కుప్రసిద్ధి కాకపోవడం) ఉండాలి.
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
ప్రత్యక్షంగా కనిపించేదానివల్ల శ్రేష్ఠతను, నీచతను రెండింటినీ తెలుసుకోవాలి; ఎందుకంటే ఎక్కడైనా గుణాల గూఢవృత్తులు ఫలాల ద్వారా అనుమేయమవుతాయి.
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
పుణ్యమైన భూమి అనగా పంటలతో సమృద్ధిగా ఉండి, ఖనిజ సంపదలతో నిండివుండి, గోవులకు హితకరంగా ఉండి, విస్తారమైన జలసంపద కలిగి, పుణ్యశీల జనపదాలతో అనుసంధానమై ఉండేది.
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
రమ్యంగా ఉండి, గజబలంలా బలముతో, జలం–దృఢభూమి–మార్గాలతో సమన్వితమై, హానికరమైన మాతృకా దేవతల ఉపద్రవం లేనిదిగా ఉన్న స్థలం మహాసమృద్ధికి ప్రశంసనీయం.
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
అతడు ప్రధానంగా శూద్రులు, కారువులు (కార్మికులు) మరియు వాణిజ్యులు తో సంబంధం కలిగి, మహా కార్యారంభం చేసే వాడు; వ్యవసాయం, బలం పట్ల ఆసక్తి గలవాడు; స్నేహశీలి, శత్రువుల పట్ల ద్వేషి, కష్టసహిష్ణు, విస్తారకాయుడు.
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
నానా దేశాల ప్రజలతో నిండిన, ధార్మికమైన, పశుసంపదతో సమృద్ధమైన, బలవంతమైన జనపదం—మూర్ఖుడుకాని, వ్యసనాలకు బానిసకాని నాయకుని ఆధీనంలో ఉంటే—అది ప్రశంసనీయం।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
విస్తృత సరిహద్దు, మహా ఖాతము (పరిఖా), ఎత్తైన ప్రాకారాలు మరియు తోరణాలు గల నగరాన్ని స్థాపించాలి; అది పర్వతాలు, నదులు, ఎడారులు, వనాల ఆశ్రయంతో ఉండాలి।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
దుర్గం నీరు, ధాన్యం, ధనం కలిగి ఉండాలి; అది మహత్తరమై కాలాన్ని తట్టుకునేలా ఉండాలి. దుర్గాల ఆరు రకాలు—ఔదక, పార్వత, వార్క్ష, ఐరిణ, ధన్విన మరియు శుష్క-వాలుకామయ దుర్గం।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
కోశం (రాజకోశం) కావలసిన ద్రవ్యాలతో సంపూర్ణంగా ఉండాలి; తండ్రి-తాతల పరంపర ప్రమాణాలకు తగినదిగా, ధర్మమార్గంలో సంపాదించబడినదిగా, వ్యయాన్ని భరించగలదిగా ఉండాలి—ధర్మాది పురుషార్థాల వృద్ధికై।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
అతడు పితృ-పైతామహ వంశజుడు, నియంత్రణకు లోబడే వాడు, క్రమశిక్షణతో సంఘటితుడు, వేతనభోగి సేవకుడు; పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధుడు, జన్య (సామాన్య యోధ వర్గం)లో జన్మించినవాడు, నిపుణుడు, శకునవిదులు (శకునలక్షణజ్ఞులు) చుట్టూ ఉండేవాడు।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
అనేక రకాల ఆయుధాలతో సముపేతుడై, అనేక యుద్ధవిధానాలలో నిపుణుడై ఉండటం—ఇవి లక్షణాలు. ధైర్యం, ఆరోగ్యం, ఉత్తమ కులం—ఇది ‘జ’. ఆపదలు మరియు వ్యసనాలను జయింపజేసే నాయకుడు—ఇది ‘గ’. ఎత్తైన ప్రాకారాలు, గోపురమున్న దుర్గం—ఇది ‘ఘ’. వివిధ యోధులతో నిండిన, అలంకరింపబడిన అశ్వ-గజాలతో ప్రకాశించే సేనావ్యూహం—ఇది ‘ఞ’.
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
ప్రయాణం, శ్రమ, దుఃఖం వల్ల కలిగే కష్టాలలోను, యుద్ధాలలోను—శ్రమను అనుభవింపజేసే విధంగా విధించబడినదే దండమని దండనీతిజ్ఞులు భావిస్తారు. ఆ దండం ప్రధానంగా క్షత్రియునిపై, అద్వైధంగా—అంటే సూటిగా, పక్షపాతం లేకుండా—విధించాలి.
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
సత్కులానికి చెందినవాడిని మిత్రుడిగా చేసుకోవాలి; అతడు యోగం మరియు విజ్ఞానంలో స్థిరుడై, బలమైన పక్షసహాయంతో దృఢుడై, మధురంగా మాట్లాడి, దుర్దశను సహించగలిగి, మదగర్వం లేక, అద్వైధంగా—అంటే ద్విమనస్కుడు కాకుండా—ఉండాలి.
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
దూరం నుంచే వెళ్లి కలుసుకోవడం, అర్థం స్పష్టంగా హృదయానుకూలంగా మాటలాడడం, మరియు సత్కారంతో దానం ఇవ్వడం—ఇవి మిత్రసంగ్రహానికి త్రివిధ మార్గం.
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
మిత్రుని వల్ల త్రివిధ ఫలం కలుగుతుంది—ధర్మం, కామం, అర్థం అనే మూడింటి సంయోగం. ఆ స్నేహబంధం అక్కడ ఔరసమైన—అంటే సహజమైన/సంతానబంధంలా—దృఢంగా నిలుస్తుంది; అలాగే వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన సంబంధంలా కూడా స్థిరమవుతుంది.
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
మిత్రుడు నాలుగు విధాలుగా తెలుసుకోవలసినవాడు; విపత్తులలో రక్షించేవాడే నిజమైన మిత్రుడు. మిత్రుని గుణాలు సత్యత మొదలైనవి, అలాగే సుఖదుఃఖాలను సమంగా పంచుకోవడం—ఆనందం, విషాదంలో సమానంగా నిలబడడం.
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
సేవచేసి జీవించే వారి ధర్మాచారాన్ని నేను చెప్పుచున్నాను: సేవకుడు రాజును సేవించాలి; అతనిలో దక్షత, సద్గుణం, దృఢత్వం, క్షమ, కష్టసహనశక్తి ఉండాలి.
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
సంతృప్తి, శీలం, ఉత్సాహం—ఇవి సేవపై ఆధారపడి జీవించేవానిని అలంకరిస్తాయి. సేవకుడు తగిన సమయాలలో రాజుని సమీపించాలి, మరియు నీతితో ప్రవర్తించాలి.
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
ఇతరుల స్థలాలకు (అనవసరంగా) వెళ్లడం, క్రూరత్వం, అహంకారపు దురుసుతనం, అసూయ—ఇవన్నీ విడిచిపెట్టాలి. సేవకుడు గొడవపడి తనకంటే పెద్దవాడితో వాదప్రాయమైన మాటలు చెప్పకూడదు.
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
గోప్యమైనది, మర్మస్థానం (బలహీనత) మరియు మంత్రం—ఇవన్నీ భర్త/స్వామికి కూడా వెల్లడించకూడదు. అనురక్తుడైన (అనుకూలుడైన) వాడి నుండి జీవనోపాధిని కోరాలి; విరక్తుడైన రాజును విడిచిపెట్టాలి.
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
చేయరానిదానిని (తనను మరియు ఇతరులను) నిరోధించడం, చేయవలసినదానిలో ప్రవర్తింపజేయడం—సంక్షేపంగా బంధు‑మిత్రాశ్రయుల సద్వృత్తం ఇదే।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“సత్క్రియతో మిత్రుణ్ని చేసుకోవాలి”—అని ఒక పాఠం; “అది ఆ సందర్భానికే సంబంధించినది”—అని మరొకటి. రాజు సమస్త జీవులకు జీవనాధారమై, పోషణలో పర్జన్యుని వలె ఉండాలి; అలాగే ఆదాయ ద్వారాలలో న్యాయసిద్ధి కోసం ధనాన్ని కూడా గ్రహించాలి।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
అతడు ప్రతి రాజకార్యంలో ఉత్సాహవంతులైన, సమర్థులైన అధిక్షులను నియమించాలి—వ్యవసాయం, వాణిజ్య మార్గాలు, కోటలు, వంతెనలు/సేతువులు, మరియు ఏనుగుల బంధన‑నిర్వహణలో।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
గనుల నుండి వసూలు, పన్నులు, సైన్యసేవ స్వీకరణ, అలాగే ఖాళీ/పాడుబడ్డ భూముల నివేశనం—ఈ అష్టవర్గాన్ని ధర్మనిష్ఠుడైన రాజు యథావిధిగా పాలించాలి।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
ప్రజలకు భయం ఐదు విధాలుగా ఉంటుంది—విడుదలైన నేరస్థుల నుండి, దొంగల నుండి, పట్టణవాసుల నుండి, రాజుకు ప్రియులైన వారి నుండి, మరియు పాలకుని లోభం నుండి।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
ఈ భయాన్ని తగిన సమయంలో పరిశీలించి రాజు పన్ను వసూలు చేయాలి; అంతర్గతంగా తన శరీరాన్ని రక్షించుకొని, బాహ్యంగా రాజ్యాన్ని/రాష్ట్రాన్ని కూడా కాపాడాలి।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
రాజు తగిన శిక్షలతో శిక్షించాలి; ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండి తనను తాను రక్షించుకోవాలి; స్త్రీలను, కుమారులను శత్రువుల నుండి కాపాడాలి, ఎప్పుడూ (శత్రువులను) నమ్మకూడదు।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.