
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
పుష్కరుడు రాజధర్మ–నీతిశాస్త్ర పరిధిలో క్రమబద్ధమైన స్వప్నశాస్త్రాన్ని బోధిస్తాడు. స్వప్నాలను శుభ, అశుభ, శోకనాశకమని విభజించి, శరీర–సామాజిక దృశ్యాలను నిమిత్తాలుగా పేర్కొంటాడు. తలపై ధూళి/బూడిద, ముండనం, నగ్నత్వం, మలిన వస్త్రాలు, మట్టి పూసుకోవడం, ఎత్తు నుంచి పడిపోవడం; గ్రహణం, ఇంద్రధ్వజ పతనం, గర్భంలోకి మళ్లీ ప్రవేశం, చితిపై ఎక్కడం, వ్యాధి, పరాజయం, ఇల్లు కూలడం, ధర్మవిరుద్ధ కర్మలు వంటి అశుభ సూచనలు చెప్పి, శుద్ధి–వ్యవస్థ పునరుద్ధరణకు ప్రతికారాలను నిర్దేశిస్తాడు. పాఠభేదాలను కూడా నమోదు చేసి, నెయ్యి/నూనెతో త్రాగడం లేదా స్నానం, ఎర్ర మాలలు, అభ్యంగం వంటి శుభ స్వప్నాలు ప్రత్యేకంగా చెప్పకుండా ఉంచితే మరింత హితకరమని అంటాడు. అనంతరం స్నానం, బ్రాహ్మణ–గురు సత్కారం, తిల హోమం, హరి–బ్రహ్మ–శివ–సూర్య–గణ పూజ, స్తోత్రపఠనం, పురుషసూక్త జపం విధిస్తాడు. స్వప్న సమయానుసారం ఫలితం—మొదటి యామంలో సంవత్సరం, తరువాత ఆరు నెలలు, మూడు నెలలు, పక్షం, ఉదయానికి దగ్గరగా పది రోజుల్లో—అని చెప్పి, శుభ స్వప్నం తర్వాత మళ్లీ నిద్రపోవద్దని సూచిస్తాడు. స్వప్నాంతంలో రాజు/ఏనుగు/గుర్రం/బంగారం, తెల్ల వస్త్రాలు, స్వచ్ఛ జలం, ఫలవృక్షాలు, నిర్మల ఆకాశం కనిపించడం సమృద్ధి నిమిత్తాలు; నిమిత్తం విధివాదం కాదు, ధర్మబద్ధ సవరణకు సంకేతమని సమన్వయిస్తాడు.
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यात्रा नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः स्वप्नाध्यायः पुष्कर उवाच स्वप्नं शौभाशुभं वक्ष्ये दुःखप्रहरणन्तथा नाभिं विनान्यत्र गात्रे तृणवृक्षसमुद्भवः
ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘యాత్రా’ అనే 227వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 228వ ‘స్వప్నాధ్యాయం’ ప్రారంభమవుతుంది. పుష్కరుడు పలికెను—నేను స్వప్నాల శుభాశుభ ఫలితాలను, అలాగే దుఃఖనాశక స్వప్నాలను వివరిస్తాను. (నియమం:) నాభిని తప్పించి శరీరంలోని ఇతర భాగంలో స్వప్నంలో గడ్డి లేదా వృక్షాలు మొలకెత్తినట్లు కనిపిస్తే, దానిని లక்ஷణం (శకునం)గా గ్రహించాలి।
Verse 2
चूर्णं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता
తలపై చూర్ణం/ధూళి/భస్మం ధరించడం, కాంస్యపాత్రాల వినియోగం, ముండనం, నగ్నత్వం, మలిన వస్త్రధారణ, దేహాభ్యంగం, బురదతో లేపితంగా ఉండటం—ఇవి బాహ్య ఆచారలక్షణాలుగా పేర్కొనబడినవి।
Verse 3
उच्चात् प्रपतनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविनोदश् च दोलारोहणमेव च
ఎత్తు నుండి దూకి పడటం, వివాహోత్సవం, గానం, తంత్రి వాద్యాల వినోదం, మరియు ఊయలపై ఎక్కడం—ఇవీ కూడా అందులోనే చేర్చబడ్డాయి।
Verse 4
अर्जनं पद्मलोहानां सर्पाणामथ मारणं शरद्यश्चेति ञ , ट च रक्तपुष्पद्रुमाणाञ्च चण्डालस्य तथैव च
‘ఞ’ మరియు ‘ట’ అక్షరాల కింద—పద్మ-లోహం సంపాదన/సేకరణ, సర్పహత్య, ‘శరద్య’ (శరదృతు సంబంధ విషయాలు), అలాగే ఎర్రపువ్వుల చెట్లు మరియు చండాలుడు—అని సూచించబడింది।
Verse 5
वराहाश्वखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया भक्षणं पक्षिमांसानां तैलस्य कृशरस्य च
వరాహం, అశ్వం, గాడిద, ఒంటెపై ఎక్కే క్రియ, పక్షిమాంస భక్షణం, అలాగే నూనె మరియు కృశర (బియ్యం-పప్పు వంటకం) సేవనం—ఇవీ కూడా (నియమ/నిషేధ) విషయాలుగా చెప్పబడ్డాయి।
Verse 6
मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः
తల్లి గర్భంలో మళ్లీ ప్రవేశించడం, చితిపై आरोహణ, శక్రధ్వజం (ఇంద్రధ్వజం) పడిపోవడం, అలాగే చంద్రసూర్యుల పతనం (గ్రహణలక్షణం)—ఇవి అపశకున ఉత్పాతలక్షణాలుగా లెక్కించబడతాయి।
Verse 7
दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानाञ्च दर्शनं देवद्विजातिभूपानां गुरूणाङ्कोप एव च
దైవ, అంతరిక్ష, భౌమ ఉపద్రవాల దర్శనం, అలాగే దేవులు, ద్విజులు, రాజులు, గురువుల కోపం—ఇవి మహా అపశకున సూచక నిమిత్తాలుగా చెప్పబడతాయి।
Verse 8
नर्तनं हसनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनं
నృత్యం, హాస్యం, వివాహోత్సవం, గానం, అలాగే తంత్రి వాద్య సహకారం లేకున్నా వాద్యాల వాయనం—ఇవన్నీ వాదన/సంగీత ప్రదర్శన రూపాలే।
Verse 9
स्रोतोवहाधोगमनं स्नानं गोमयवारिणा पङ्कोदकेन च तथा मशीतोयेन वाप्यथ
ప్రవహించే జలస్రోతస్సులో దిగువ దిశగా సాగడం, గోమయమిశ్రిత జలంతో స్నానం, బురదనీటితో అలాగే భస్మమిశ్రిత నీటితో స్నానం—ఇవీ శుద్ధికి ఉపకరిస్తాయి।
Verse 10
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाञ्च मैथुनं हानिश् चैव स्वगात्राणां विरेको वमनक्रिया
కుమారీల ఆలింగనం, పురుషులతో మైథునం, అలాగే స్వశరీర హానీ—ఇవాటికి శాంతి/శమనార్థం విరేచనం మరియు వమనక్రియ విధించబడుతుంది।
Verse 11
दक्षिणाशाप्रगमनं व्याधिनाभिभवस् तथा फलानामुपहानिश् च धातूनां भेदनं तथा
దక్షిణ దిశగా ప్రయాణం, వ్యాధిచేత అధిగమించబడటం, ఆశించిన ఫలాల నష్టం, అలాగే ధాతువుల భేదనం/వికారము—ఇవి (దోషనిమిత్త) లక్షణాలుగా చెప్పబడతాయి।
Verse 12
गृहाणाञ्चैव पतनं गृहसम्मार्जनन्तथा क्रीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैर् अपि
ఇళ్ల కూలిపోవడం, ఇంటి ఊడ్చి శుభ్రం చేయడం, అలాగే ఆటలాగా జరిగే అల్లరి—ఇవి పిశాచులు, మాంసభక్షక సత్త్వాలు, ఆదులు, కోతులు, మరియు నీచ/వైరి మనుషుల వల్ల కూడా కలుగుతాయి।
Verse 13
परादभिभवश् चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः काषायवस्त्रधारित्वं तद्वस्त्रैः क्रीडनं तथा
ఇతరుల చేత పరాభవం కూడా కలుగుతుంది; దానివల్ల వ్యసనజన్య దురదృష్టం పుడుతుంది. (మరొక సూచన) కాషాయ వస్త్రాలు ధరించడం, అలాగే ఆ వస్త్రాలతో ఆటలాడడం।
Verse 14
तन्त्रीवाद्यविनोदश्चेत्यादिः, तैलस्य कृशरस्य चेत्यन्तः पाठः छ , झ पुस्तकद्वये नास्ति विवाहोत्सव एव चेति ज तासामेव च मैथुनमिति ज हानिश् चैवेत्यादिः क्रीडनं तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनं इत्यधान्यानि स्वप्नानि तेषामकथनं शुभं
‘తంత్రి వాద్య వినోదం’ మొదలుకొని ‘నూనె మరియు కృశర’ వరకు ఉన్న పాఠం ఛ, ఝ ప్రతుల్లో లేదు. జ ప్రతిలో ‘వివాహోత్సవమే’ అని, అలాగే ‘ఆ స్త్రీలతోనే మైథునం’ అని పాఠం ఉంది. ‘హాని…’ మొదలుకొని ‘…క్రీడనం అలాగే’ వరకు ఉన్న భాగం కూడా జ ప్రతిలో లేదు. నెయ్యి/నూనె త్రాగడం, స్నిగ్ధ ద్రవంలో స్నానం/మునగడం, ఎర్ర మాలలు ధరించడం, శరీరానికి లేపనం చేయడం—ఇలాంటి స్వప్నాలు ఇతరులకు చెప్పకపోతే శుభకరమని చెప్పబడింది।
Verse 15
भूजश् च स्वपनं तद्वत् कार्यां स्नानं द्विजार्चनं तिलैर् होमो हरिब्रह्मशिवार्कगणपूजनं
ఆహారం తీసుకోవడం, అలాగే తగిన నిద్ర చేయడం అవసరం. స్నానం, ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) ఆరాధన, నువ్వులతో హోమం, మరియు హరి (విష్ణు), బ్రహ్మ, శివ, సూర్యుడు, గణుల పూజ చేయాలి।
Verse 16
तथा स्तुतिप्रपठनं पुंसूक्तादिजपस् तथा स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः
అలాగే స్తుతుల పఠనం, పురుషసూక్తం మొదలైన మంత్రాల జపం కూడా చేయాలి. రాత్రి మొదటి యామంలో వచ్చే స్వప్నాలు సుమారు ఒక సంవత్సరానికి ఫలిస్తాయి।
Verse 17
षड्भिर्मासैर् द्वितीये तु त्रिभिर्मासैर् त्रियामिकाः चतुर्थे त्वर्धमासेन दशाहादरुणोदये
ద్వితీయ స్థాయిలో ఫలం ఆరు నెలల్లో; తృతీయంలో మూడు నెలల్లో; చతుర్థంలో అర్ధమాసంలో; ఉత్తమస్థితిలో అరుణోదయ సమయంలో పది రోజుల్లో సిద్ధి కలుగుతుంది।
Verse 18
एकस्यामथ चेद्रात्रौ शुभं वा यदि वाशुभं पश्चादृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत्
ఒకే రాత్రిలో శుభమో అశుభమో అయిన నిమిత్తం కనబడితే, ఆ తరువాత అక్కడ కనిపించిన దానిని బట్టి దాని ఫలపాకాన్ని విశేషంగా నిర్ణయించాలి।
Verse 19
तस्मात्तु शोभने स्वप्ने पश्चात्स्वापो न शस्यते शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितं
కాబట్టి శుభస్వప్నం వచ్చిన తరువాత మళ్లీ నిద్రపోవడం శ్రేయస్కరం కాదు. ఆ సమయంలో పర్వతం, ప్రాసాదం, ఏనుగు, గుర్రం లేదా వృషభంపై ఎక్కినట్లు స్వప్నం కలగడం హితకరం।
Verse 20
द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गगने च तथा द्विज द्रुमतृणोद्भवो नाभौ तथा च बहुबाहुता
హే ద్విజా! స్వప్నంలో ఆకాశంలో తెల్ల పుష్పాల చెట్లు కనిపించడం, నాభి నుండి చెట్లు మరియు గడ్డి మొలకెత్తడం కనిపించడం, అలాగే అనేక భుజాలు కలగడం—ఇవి ఇక్కడ చెప్పబడిన నిమిత్త-లక్షణాలు।
Verse 21
तथा च बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च सुशुक्रमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता
అలాగే అనేక శిరస్సులు కలగడం, మరియు పలిత (ధవళ) కేశాలు ఉద్భవించడం; నిర్మలమైన తెల్ల మాల ధరించడం, మరియు అత్యంత తెల్ల వస్త్రాలు ధరించడం—(ఇవీ లక్షణాలు)।
Verse 22
चन्द्रार्कताराग्रहणं परिमार्जनमेव च शक्रध्वजालिङ्गनञ्च ध्वजोच्छ्रायक्रिया तथा
చంద్ర, సూర్య మరియు తార/గ్రహ గ్రహణాలకు సంబంధించిన వ్రతాచారాలు, శుద్ధికై పరిమార్జనక్రియ, ఇంద్రధ్వజాన్ని ఆలింగనం/స్పర్శించే విధి, అలాగే ధ్వజోచ్ఛ్రాయ (జెండా ఎత్తు) క్రియ కూడా నిర్దిష్టమైంది।
Verse 23
भूम्यबुधाराग्रहणं शत्रूणाञ्चैव विक्रिया जयो विवादे द्यूते च सङ्ग्रामे च तथा द्विज
భూమి మరియు జలధారలను లాభకరంగా స్వాధీనం చేసుకోవడం, అలాగే శత్రువుల పరాభవం—ఇవి వివాదాలలో, జూదంలో, యుద్ధంలో కూడా విజయ సూచకాలు, ఓ ద్విజా।
Verse 24
भक्षणञ्चार्द्रमांसानाम्पायसस्य च भक्षणं दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं वा रुधिरेण च
ఆర్ద్రమాంసం (కచ్చి/తడి మాంసం) భక్షించడం, పాయసం భక్షించడం, రక్తాన్ని చూడడం, లేదా రక్తంతో స్నానం చేయడం—ఇవి ఇక్కడ అమంగళ సూచనలుగా చెప్పబడ్డాయి।
Verse 25
प्रथमे भागे इति ख भूम्यम्बुधीनां ग्रहणमिति क , छ , ञ च सरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य वाप्यथ अस्त्रैर् विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा
మొదటి భాగంలో ‘ఖ’ అక్షరం చెప్పబడింది; భూమి మరియు సముద్రాలను గ్రహించుట/వశపరచుటకు ‘క’, ‘ఛ’, ‘ఞ’ అక్షరాలు ఉపదేశించబడ్డాయి। అనంతరం రక్తమిశ్రిత మద్యాది లేదా పాలు పానము, అలాగే మంత్రబలసంపన్న ఆయుధాలతో భూమిపై విచిత్ర చలనాలు కలిగించడం మరియు ఆకాశాన్ని నిర్మలంగా (స్పష్టంగా) చేయడం కూడా పేర్కొనబడింది।
Verse 26
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवां सिंहीनां हस्तिनीनाञ्च बडवानां तथैव च
ముఖంతో దోహనం (చూసి పాలు తీయడం) మహిషీలకు మరియు ఆవులకు, అలాగే సింహిణులకు, ఏనుగిణులకు, గుఱ్ఱాల మాదులకు (బడవలకు) కూడా యోగ్యమని/విహితమని చెప్పబడింది।
Verse 27
प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश् च तथा द्विज अम्भसा चाभिषेकस्तु गवां शृङ्गच्युतेन च
హే ద్విజా! దేవతలకు, పండిత బ్రాహ్మణులకు మరియు గురువులకు ప్రసాదాన్ని పంచాలి; నీటితో అభిషేకం చేయాలి, అలాగే ఆవుల కొమ్ముల చివరల నుంచి జారిన నీటితో కూడా అభిషేకం చేయవలెను।
Verse 28
चन्द्राद् भ्रष्टेन वा राम ज्ञेयं राज्यप्रदं हि तत् राज्याभिषेकश् च तथा छेदनं शिरसो ऽप्यथ
హే రామా! చంద్రుని నుండి పడిపోయిన (శకునం) అయినా అది రాజ్యప్రదమని తెలుసుకోవాలి; అలాగే అది రాజాభిషేక సూచన, తదనంతరం శిరఛ్ఛేద సూచన కూడా।
Verse 29
मरणं वह्निलाभश् च वह्निदाहो गृहादिषु लब्धेश् च राजलिङ्गानां तन्त्रीवाद्याभिवादनं
మరణం, అగ్ని లభించడం, ఇల్లు మొదలైన చోట్ల అగ్ని దహనం, రాజచిహ్నాల లభ్యం, మరియు తంత్రి వాద్యాది సంగీతంతో అభివాదనం—ఇవి ముఖ్యమైన శకునాలుగా చెప్పబడ్డాయి।
Verse 30
यस्तु पश्यति स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं हिरण्यं वृषभङ्गाञ्च कुटुम्बस्तस्य वर्धते
స్వప్నాంతంలో రాజును, ఏనుగును, గుర్రాన్ని, బంగారాన్ని, అలాగే వృషభాలను మరియు శుభాంగాలను/శుభచిహ్నాలను ఎవరు చూస్తారో, వారి కుటుంబం అభివృద్ధి చెందుతుంది।
Verse 31
वृषेभगृहशैलाग्रवृक्षारोहणरोदनं घृटविष्ठानुलेपो वा अगम्यागमनं तथा
ఎద్దుపై, ఇంటిపై, పర్వత శిఖరంపై లేదా చెట్టు కొమ్మల అగ్రంపై ఎక్కి ఏడవడం; నెయ్యి లేదా మలాన్ని పూసుకోవడం; అలాగే అగమ్యమైన (నిషిద్ధ) స్థలానికి/విషయానికి వెళ్లడం—ఇవి అపవిత్రమైన, అతిక్రమణకర కర్మలుగా పేర్కొనబడ్డాయి।
Verse 32
सितवस्त्रं प्रसन्नाम्भः फली वृक्षो नभो ऽमलं
తెల్లని వస్త్రాలు, ప్రసన్నమైన స్వచ్ఛ జలం, ఫలించే వృక్షం, మలినరహిత ఆకాశం—ఇవి శుభలక్షణాలు.
Dreams are treated as śubha (auspicious), aśubha (inauspicious), and duḥkha-praharaṇa (sorrow-dispelling), with specific images and bodily/social scenarios mapped to predicted outcomes.
Bathing and purification, honoring brāhmaṇas and gurus, sesame homa, worship of Hari–Brahmā–Śiva–Sūrya–Gaṇas, hymn-recitation, and japa of the Puruṣa-sūkta and related formulas.
By the watch of the night: first watch results mature about a year later; second in six months; third in three months; fourth in half a month; and some culminate within ten days near dawn (aruṇodaya).
It presents a rule that certain prosperity-linked dreams (e.g., unctuous drinking/immersion, red garlands, anointments) retain auspicious potency when kept private, implying restraint and ritual containment of omen-power.
Examples include white garments, clear water, a fruit-bearing tree, a spotless sky, and—toward the end of a dream—seeing a king, elephant, horse, and gold, which is linked to household prosperity.