
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
ఈ అధ్యాయంలో ఉమా/గౌరీ పూజను భుక్తి–ముక్తి ప్రసాదించే సంపూర్ణ సాధనగా ప్రతిపాదించారు—మంత్రధ్యానం, మండల నిర్మాణం, ముద్రలు, హోమం సహితం. బీజమంత్ర నిర్మాణ సూచనలు, వర్ణ/జాతి వర్గీకరణ, షడంగ సంబంధం వివరించారు. ప్రణవంతో ఆసన స్థాపన, హృదయాధారిత మూర్తి-న్యాసం, పూజా ద్రవ్యాలు మరియు స్వర్ణ–రజత–కాష్ఠ–శిలా మాధ్యమాల్లో ప్రతిమారాధన విధానం చెప్పబడింది. అవ్యక్తాన్ని మధ్య/మూలల్లో ఉంచి ఐదు పిండాల ఏర్పాటు, దిక్కు/చక్ర క్రమంలో దేవతా స్థాపన ద్వారా మండలపు ఆచార-భూగోళం క్రమబద్ధమవుతుంది. తారాదేవి విభిన్న రూపాలు (భుజాలు, వాహనం, హస్తాయుధాలు) మరియు సంకేతాలు పేర్కొని, చివరికి పద్మ, టింగ, ఆవాహనీ, శక్తి/యోని ముద్రల వర్గీకరణతో పాటు ప్రమాణబద్ధ చతురస్ర మండలం, విస్తరణలు, ద్వారాలు వివరించారు. ఎర్ర పుష్పార్పణ, ఉత్తరాభిముఖ హోమం, పూర్ణాహుతి, బలి, కుమారీలకు భోజనం, నైవేద్య పంపిణీ వంటి ధర్మాచారం ఉంది. మహాజపంతో వాక్సిద్ధి ఫలమని చెప్పి, ఆరోగ్యం–దీర్ఘాయుష్షు–అకాలమృత్యు నివారణార్థం మృత్యుంజయ కలశ పూజా-హోమంలో ద్రవ్యాలు, మంత్రసంఖ్యలు నిర్దేశించారు.
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अंशकादिर्नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः कर्षकादिकमिति ख , छ च अथ पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गौर्यादिपूजा ईश्वर उवाच सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां मन्त्रध्यानं मण्डलञ्च मुद्रां होमादिसाधनम्
ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘అంశకాది’ అనే 324వ అధ్యాయం ముగిసింది (ఖ-ఛ పాఠాల్లో ‘కర్షకాది’). ఇప్పుడు 325వ అధ్యాయం ‘గౌరీ మొదలైనవారి పూజ’ ప్రారంభమగుచున్నది. ఈశ్వరుడు పలికెను—సౌభాగ్యాది నుండి ప్రారంభమయ్యే ఉమాపూజను నేను చెప్పుదును; అది భోగముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించును; అలాగే మంత్రధ్యానం, మండలం, ముద్ర, హోమాది సాధనములు కూడ।
Verse 2
चित्रभानुं शिवं कालं महाशक्तिसमन्वितम् इडाद्यं परतोद्वृत्य सदेवः सविकारणम्
ఆయనను చిత్రభాను, శివుడు, కాలుడు—మహాశక్తితో సమన్వితుడు—అని ధ్యానించాలి/ఉచ్చరించాలి. ఇడా మొదలైన అక్షరాల నుండి ప్రారంభించి, పరాత్పర మూలం నుండి పైకి ఉద్ధరించి, ఆయన సదేవుడు (దేవులతో కూడినవాడు) మరియు సవికారణుడు (కారణాధారంతో కూడినవాడు).
Verse 3
द्वितीयं द्वारकाक्रान्तं गौरीप्रीतिपदान्वितं चतुर्थ्यन्तं प्रकर्तव्यं गौय्या वै मूलवाचकं
రెండవ పదాన్ని ‘ద్వారకాక్రాంతం’గా గ్రహించాలి. దానిని ‘గౌరీ ప్రీతి’ని సూచించే పదంతో కలిపి చతుర్థీ (దాతివ) విభక్త్యంతంగా నిర్మించాలి. ‘గౌయ్యా’నే మూలవాచక పదమని చెప్పబడింది.
Verse 4
ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः तत्रार्णत्रितयेनैव जातियुक्तं षडङ्गुलम् आसनं प्रणवेणैव मूर्तिं वै हृदयेन तु
మంత్రం—‘ॐ హ్రీం సః శౌం—గౌర్యై నమః’. అక్కడ అక్షరత్రయంతోనే జాతియుక్తమైన ఆరు అంగుళాల ఆసనాన్ని సిద్ధం చేయాలి. కేవలం ప్రణవం (ఓం)తో మూర్తిని స్థాపించి, హృదయమంత్రంతో న్యాసం చేయాలి.
Verse 5
उदकाञ्च तथा कालं शिववीजं समुद्धरेत् प्राणं दीर्घस्वराक्रान्तं षडङ्गं जातिसंयुतम्
అలాగే ‘ఉదక’ మరియు ‘కాల’ మంత్రరూపాలను ఉద్ధరించాలి; శివబీజాన్ని కూడా గ్రహించాలి. ఆ బీజం ప్రాణయుక్తం, దీర్ఘస్వరంతో గుర్తింపబడినది, షడంగసహితం, జాతిసంయుక్తంగా స్వీకరించాలి.
Verse 6
आसनं प्रणवेनात्र मूर्तिन्यासं हृदाचरेत् यामलं कथितं वत्स एकवीरं वदाम्य् अथ
ఇక్కడ ప్రణవం (ఓం)తో ఆసనాన్ని స్థాపించి, తరువాత హృదయమంత్రంతో మూర్తిన్యాసాన్ని ఆచరించాలి. వత్సా, యామలం వివరించబడింది; ఇప్పుడు ఏకవీరాను చెప్పుదును.
Verse 7
व्यापकं सृष्टिसंयुक्तं वह्निमायाकृशानुभिः शिवशक्तिमयं वीजं वीजं हृदयादिविवर्जितं
ఈ బీజం సర్వవ్యాపకం, సృష్టితో సంయుక్తం; వహ్ని, మాయా, మరియు ‘కృశాను’ (వాణిలోని అగ్నిశక్తి)తో నిర్మితమైనది. ఇది శివశక్తిమయం, హృదయాది (స్థూల) న్యాసాల నుండి విముక్తమైనది.
Verse 8
गौरीं यजेद्धेमरूप्यां काष्ठजां शैलजादिकां पञ्चपिण्डां तथाव्यक्तां कोणे मध्ये तु पञ्चमं
గౌరీదేవిని స్వర్ణం లేదా రజతంతో చేసిన ప్రతిమగా, లేదా కాష్ఠం, శిల మొదలైన వాటితో నిర్మిత రూపంగా పూజించాలి. అవ్యక్తంతో కూడిన ఐదు పిండాలను నాలుగు మూలల్లో ఉంచి, ఐదవదాన్ని మధ్యలో స్థాపించాలి.
Verse 9
ललिता सुभगा गौरी क्षोभणी चाग्नितः क्रमात् पञ्चमी इति ञ वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना वृत्ते पूर्वादितो यजेत्
అగ్ని-దిశ నుండి క్రమంగా లలితా, సుభగా, గౌరీ, క్షోభణీని పూజించాలి; ఐదవది ‘ఞ’ అని చెప్పబడింది. వృత్తాకార ఏర్పాటులో తూర్పు నుండి ప్రారంభించి వామా, జ్యేష్ఠా, క్రియా, జ్ఞానాలను పూజించాలి.
Verse 10
सपीठे वामभागे तु शिवस्याव्यक्तरूपकम् व्यक्ता द्विनेत्रा त्र्यक्षरा शुद्धा वा शङ्करान्विता
పీಠంపై శివుని ఎడమ భాగంలో అవ్యక్త రూపాన్ని ధ్యానించాలి. వ్యక్తరూపంలో ఆమె ద్వినేత్రి, త్ర్యక్షరీ (మంత్రస్వరూపం), శుద్ధ మరియు శంకరునితో ఏక్యమైనది.
Verse 11
पीठपद्मद्वयं तारा द्विभुजा वा चतुर्भजा सिंहस्था वा वृकस्था वा अष्टाष्टादशसत्करा
తారాదేవిని ద్విపద్మ పీఠంపై ఆసీనమైన రూపంగా ధ్యానించాలి. ఆమె ద్విభుజా లేదా చతుర్భుజా కావచ్చు; సింహంపై లేదా వృకము (నక్క/తోడేలు)పై ఆసీనమై ఉండవచ్చు; మరియు ఆమెకు ఎనిమిది లేదా పద్దెనిమిది శుభహస్తాలు ఉండవచ్చు.
Verse 12
स्रगक्षसूत्रकलिका गलकोत्पलपिण्डिका शरं धनुर्वा सव्येन पाणिनान्यतमं वहत्
అతడు స్రగ్ (మాల), రుద్రాక్షసూత్రం, కలికా-ఆభరణం, గలకము (కంఠాభరణం) మరియు ఉత్పలపిండికాను ధరించి ఉంటాడు. ఎడమ చేతిలో బాణం లేదా ధనుస్సు, లేదా మరేదైనా ఆయుధాన్ని వహిస్తాడు.
Verse 13
वामेन पुस्तताम्बूलदण्डाभयकमण्डलुम् गणेशदर्पणेष्वासान्दद्यादेकैकशः क्रमात्
ఎడమ చేతితో క్రమంగా ఒక్కొక్కటిగా గణేశ ప్రతిమకు పుస్తకం, తాంబూలం, దండం, అభయముద్ర, కమండలువు; అలాగే దర్పణం మరియు ధనుస్సును విన్యసించాలి।
Verse 14
व्यक्ताव्यक्ताथवा कार्या पद्ममुद्रा स्मृतासने तिङ्गमुद्रा शिवस्योक्ता मुदा चावाहनी द्वयोः
నిర్దిష్ట ఆసనంలో కూర్చొని దేవత యొక్క వ్యక్త లేదా అవ్యక్త రూపానికి పద్మముద్ర చేయాలి. తింగముద్ర శివునికి చెప్పబడింది; ఆవాహనీముద్ర మాత్రం రెండింటికీ చేయవలెను.
Verse 15
शक्तिमुद्रा तु योन्याख्या चतुरस्रन्तु मण्डलं चतुरस्रं त्रिपत्राब्जं मध्यकोष्ठचतुष्टये
శక్తిముద్రను యోనిముద్ర అని కూడా అంటారు. మండలం చతురస్రంగా ఉండాలి; అందులో మరొక చతురస్రం గీయాలి, మధ్యంలోని నాలుగు కోష్ఠాలలో త్రిపత్ర పద్మాన్ని స్థాపించాలి.
Verse 16
त्र्यश्रोर्धे चार्धचन्द्रस्तु द्विपदं द्विगुणं क्रमात् द्विगुणं द्वारकण्ठन्तु द्विगुणादुपकण्ठतः
త్ర్యశ్ర భాగం పై అర్ధచంద్రాన్ని విధించాలి. తదుపరి ప్రమాణం రెండు పదాలు; ఆపై క్రమంగా ప్రతి తరువాతి భాగాన్ని ద్విగుణం చేయాలి. ద్వారకంఠం ముందటి ప్రమాణానికి రెండింతలు, ఉపకంఠం దానికి కూడా రెండింతలు కావాలి.
Verse 17
द्वारत्रयं त्रयं दिक्षु अथ वा भद्रके यजेत् स्थण्डिले वाथ संस्याप्य पञ्चगव्यामृतादिना
దిశలలో మూడు మూడు ద్వారాలను ఏర్పాటు చేయాలి; లేదా భద్రక చిత్రంలో పూజ చేయాలి. లేక స్థండిలంపై స్థాపించి పంచగవ్య, అమృతాది ద్రవ్యాలతో సంస్కారం/అభిషేకం చేయాలి.
Verse 18
रक्तपुष्पाणि देयानि पूजयित्वा ह्य् उदङ्मुखः शतं हुत्वामृताज्यञ्च पूर्णादः सर्वसिद्धिभाक्
ఎర్ర పుష్పాలను సమర్పించి పూజ చేసి ఉత్తరముఖంగా నిలిచి అమృతసమానమైన నెయ్యితో వంద ఆహుతులు అర్పించాలి; అనంతరం పూర్ణాహుతి చేస్తే సర్వసిద్ధులు లభిస్తాయి।
Verse 19
बलिन्दत्वा कुमारीश् च तिस्रो वा चाष्ट भोजयेत् नैवेद्यं शिवभक्तेषु दद्यान्न स्वयमाचरेत्
ముందుగా బలిని సమర్పించి మూడు లేదా ఎనిమిది కుమారికలకు భోజనం పెట్టాలి. నైవేద్యాన్ని శివభక్తులకు పంచాలి; తానే తినకూడదు।
Verse 20
सिंहस्थावाह्यसिंहस्थेति ख , छ , ञ , ट च स्त्रियो वाष्ट च भोजयेदिति ख , छ च कन्यार्थौ लभते कन्यां अपुत्रः पुत्रमाप्नुयात् दुर्भगा चैव सौभाग्यं राजा राज्यं जयं रणे
“సింహస్థావాహ్యసింహస్థే” అనే మంత్రంతో ఖ, ఛ, ఞ, ట అక్షరాలను జపించి, అలాగే “స్త్రీలను మరియు ఎనిమిది మందిని భోజనం పెట్టాలి” అనే విధిని ఆచరిస్తే—కన్యార్థికి కన్య లభిస్తుంది, అపుత్రుడికి పుత్రుడు కలుగుతాడు, దుర్భాగ్యురాలికి సౌభాగ్యం కలుగుతుంది, రాజుకు రాజ్యమూ యుద్ధజయమూ లభిస్తాయి।
Verse 21
अष्टलक्षैश् च वाक्सिद्धिर्देवाद्या वशमाप्नुयुः न निवेद्य न चास्नीयाद्वामहस्तेन चार्चयेत्
ఎనిమిది లక్షల జపంతో వాక్సిద్ధి సిద్ధిస్తుంది; దేవాదులు కూడా వశమవుతారు. నైవేద్యాన్ని అర్పించకూడదు, భోజనం చేయకూడదు; ఎడమ చేతితో ఆరాధన చేయకూడదు।
Verse 22
अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः मृत्युञ्चयार्चनं वक्ष्ये पूजयेत् कलसोदरे
అష్టమి, చతుర్దశి మరియు ప్రత్యేకంగా తృతీయ తిథిలో మృత్యుంజయార్చనను నేను వివరిస్తాను; ప్రతిష్ఠిత కలశం లోపల (ఉదరంలో) పూజ చేయాలి।
Verse 23
हूयमानञ्च प्रणवो मूर्तिरोजस ईदृशं मूलञ्च वौषडन्तेन कुम्भमुद्रां प्रदर्शयेत्
ఆహుతి సమర్పించుచున్నప్పుడు ప్రణవం (ఓం) ఉచ్చరించి, ఓజస్సుతో అటువంటి మూర్తిరూపాన్ని ప్రదర్శించాలి. అనంతరం మూలమంత్రాన్ని “వౌషట్”తో ముగించి కుంభముద్రను చూపించాలి.
Verse 24
होमयेत् क्षीरदुर्वाज्यममृताञ्च पुनर्नवाम् पायसञ्च पुराडाशमयुतन्तु जपेन्मनुं
పాలు, దూర్వా గడ్డి, నెయ్యితో, అలాగే అమృతా (గుడూచి) మరియు పునర్నవాతో; ఇంకా పాయసం మరియు పురోడాశం (యజ్ఞకేక్)తో హోమం చేయాలి. తరువాత మంత్రాన్ని పది వేల సార్లు జపించాలి.
Verse 25
चतुर्मुखं चतुर्वाहुं द्वाभ्याञ्च कलसन्दधत् वरदाभयकं द्वाभ्यां स्नायाद्वैकुम्भमुद्रया
దేవత/ప్రతిమను చతుర్ముఖ, చతుర్బాహు రూపంగా భావించి స్నానం చేయించాలి—రెండు చేతులతో కలశాన్ని ఉంచి/ధరించి, మిగిలిన రెండు చేతులతో వరద, అభయ ముద్రలను చూపాలి; వైకుంభముద్రలో స్నానం నిర్వహించాలి.
Verse 26
आरोग्यैश् चर्यदीर्घायुरौषधं मन्त्रितं शुभम् अपमृत्युहरो ध्यातः पूजितो ऽद्भुत एव सः
మంత్రసంస్కృతమైన శుభ ఔషధం ఆరోగ్యం, సదాచారం, దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదిస్తుంది. దానిని ధ్యానించి పూజిస్తే అపమృత్యువును (అకాలమరణాన్ని) హరిస్తుంది—నిజంగా దాని ఫలం అద్భుతం.
The chapter states: “ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः” (Oṃ Hrīṃ Saḥ Śauṃ Gauryai Namaḥ) as the operative Gaurī salutation-mantra.
It explicitly integrates mantra-dhyāna, maṇḍala construction, mudrā practice, nyāsa (including hṛdaya-based mūrti-nyāsa), and homa—ending with pūrṇāhuti and regulated distribution of naivedya.
Red flowers are offered; worship is performed facing north; a hundred oblations are made with “nectar-like” ghee, followed by pūrṇāhuti for siddhi attainment.
It frames Umā-pūjā as bhukti-mukti-dā (granting enjoyment and liberation) while giving concrete procedures (mantra, maṇḍala, mudrā, homa, social offerings) that align ritual efficacy with disciplined, dharmic conduct.
It is presented as apamṛtyu-hara (removing untimely death) and as supporting health and long life, performed as kalaśa-internal worship with homa substances and a stated japa count.