Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
ఈ భాగం ప్రధానంగా ఉపసంహార-రూపంలో ఉంది. ‘సకలాది మంత్రోద్ధార’ అనే పూర్వ అధ్యాయం పూర్తయిందని సూచిస్తూ, అగ్ని పురాణంలోని మంత్రశాస్త్ర క్రమంలో మంత్రోద్ధారం మరియు వర్ణ/ధ్వని-ఆచార విశ్లేషణలు శాస్త్రీయ నియమబద్ధ విద్యలని తెలియజేస్తుంది. తదుపరి బోధన స్థాయిగా గణపూజకు మార్గం సిద్ధం చేస్తుంది; అక్కడ మంత్ర-ప్రయోగం రక్షణాత్మక ఆరాధనకు, విఘ్ననివారణకు ఉపయోగపడుతుంది. పురాణీయ బోధన పరిప్రేక్ష్యంలో శుద్ధ మంత్ర నిర్వహణ ధార్మిక కర్మలకు, సిద్ధి-సాధనకు పూర్వాపేక్ష అయినా, అది చివరకు సాధన, నియమం, శుభాభిప్రాయం ఆధీనమని చెప్పబడింది.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सकलादिमन्त्रोद्धारो नाम षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गणपूजा इश्वर उवाच विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थितम् नरसिंहं ततो ऽधस्तात् कृतान्तं तदधो न्यसेत्
ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘సకలాది మంత్రోద్ధార’ అనే మూడు వందల పదిహేడవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల పద్దెనిమిదవ అధ్యాయం ‘గణపూజ’ ప్రారంభం. ఈశ్వరుడు పలికెను—‘విశ్వరూపాన్ని ఉద్ధరించి తేజస్సు పై స్థాపించు; ఆ క్రింద నరసింహాన్ని న్యసించు; అతని క్రింద కృతాంతం (యమ/మరణం)ను స్థాపించు.’
Verse 2
प्रणवं तदधःकृत्वा ऊहकं तदधः पुनः अंशुमान् विश्वमूर्तिस्थं कण्ठोष्ठप्रणवादिकम्
ఆ (మునుపు స్థాపించిన తత్త్వం) క్రింద ప్రణవం ‘ఓం’ను స్థాపించి, దాని క్రింద మళ్లీ ‘ఊహక’ను స్థాపించాలి. కంఠం, ఓష్ఠాలలో ఉన్న ప్రణవాది వర్ణన్యాసంతో విశ్వమూర్తిస్థ అంశుమాన్ను ధ్యానించాలి.
Verse 3
नमो ऽन्तः स्याच्चतुर्वर्णो विश्वरूपञ्च कारणम् सूर्यमात्राहतं ब्रह्मण्यङ्गानीह तु पूर्ववत्
మంత్రం చివర ‘నమః’ ఉండాలి. అది నాలుగు వర్ణ/మాత్రలతో, విశ్వరూపమై కారణతత్త్వం. సూర్యమాత్రా-సంస్పర్శంతో విశిష్టం చేసి, ఇక్కడ బ్రహ్మాంగన్యాసాన్ని పూర్వవిధంగా చేయాలి.
Verse 4
उद्धरेत् प्रणवं पूर्वं प्रस्फुरद्वयमुच्चरेत् घोरघोरतरं पश्चात् तत्र रूपमतः स्मरेत्
మొదట ప్రణవం ‘ఓం’ను ఉచ్చరించాలి. తరువాత ‘ప్రస్ఫురత్’ ద్వయాన్ని పలకాలి. ఆపై ‘ఘోర-ఘోరతర’ను జపించాలి; అక్కడ తత్సంబంధ రూపాన్ని ధ్యానించాలి.
Verse 5
चटशब्दं द्विधा कृत्वा ततः प्रवरमुच्चरेत् दहेति च द्विधा कार्यं वमेति च द्विधा गतम्
‘చట’ అనే శబ్దాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, తరువాత ‘ప్రవర’ను ఉచ్చరించాలి. అలాగే ‘దహే’ను కూడా ద్వివిధంగా చేయాలి; ‘వమే’ కూడా ద్వివిధంగా గ్రహించబడింది.
Verse 6
घातयेति द्विधाकृत्य हूंफडन्तं समुच्चरेत् अघोरास्त्रन्तु नेत्रं स्याद् गायत्री चोच्यते ऽधुना
‘ఘాతయ’ను రెండు భాగాలుగా చేసి, చివర ‘హూం ఫట్’తో ముగిసేలా ఉచ్చరించాలి. ఇదే అఘోరాస్త్రం; ఇది ‘నేత్ర’ (రక్షక-పర్యవేక్షక) మంత్రంగా ఉంటుంది. ఇప్పుడు గాయత్రీ కూడా చెప్పబడుతోంది.
Verse 7
तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि अप्_३१७*१अब्तत्रः शिवः प्रचोदयात् गायत्री सर्वसाधनी अप्_३१७*१च्द्यात्रायां विजयादौ च यजेत् पूर्वङ्गणं श्रिये तुर्यांशे तु पुरा क्षेत्रे समन्तादर्कभाजिते
మహేశుని మేము తెలుసుకొందుము, మహాదేవుని ధ్యానించుదుము—శివుడు మా బుద్ధిని ప్రేరేపించుగాక. ఈ గాయత్రీ సర్వసాధనీ. ప్రయాణారంభంలోను విజయక్రియ ప్రారంభంలోను, శ్రేయస్సుకోసం మొదటి ప్రాంగణంలో పూర్వాంగపూజ చేయవలెను; నాల్గవ భాగంలో, చుట్టూరా సూర్యప్రకాశంతో ప్రకాశించే ప్రాచీన క్షేత్రం/దేవాలయ పరిసరంలో యజించవలెను.
Verse 8
चतुष्पदं त्रिकोणे तु त्रिदलं कमलं लिखेत् सर्वत इति ख द्विधाकृतमिति ख तत्पृष्ठे पदिकाविथीभागि त्रिदलमश्वयुक्
త్రికోణంలో చతుష్పదం (నాలుగు ఆధారాల) ఆకారాన్ని గీయాలి; తరువాత త్రిదళ కమలాన్ని లిఖించాలి. ‘సర్వతః’ అని ‘ఖ’ అక్షరాన్ని గుర్తించాలి; మళ్లీ ‘ద్విధాకృతం’ అని కూడా ‘ఖ’ను సూచించాలి. దాని వెనుక, పదికా-వీథి (చిన్న మెట్ల మార్గం) చేత విభజితమైన త్రిదళ ఆకారాన్ని, అశ్వయుగ (గుర్రపు జూవు) చిహ్నంతో సంయుక్తంగా గీయాలి.
Verse 9
वसुदेवसुतैः साब्जैस्तिदलैः पादपट्टिका तदूर्ध्वे वेदिका देया भगमात्रप्रमाणतः
పాదపట్టికను వసుదేవ-సుతుల చిహ్నాలతోను, త్రిదళ కమల (సాబ్జ) మోటిఫ్తోను నిర్మించాలి. దాని పైగా, ‘భగ’ మాత్ర ప్రమాణం ప్రకారం వేదిక (బలి/యజ్ఞ మঞ্চం) ఏర్పాటు చేయాలి.
Verse 10
द्वारं पद्ममितं कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम् द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं विघ्नसूदनम्
ద్వారాన్ని ‘పద్మ’ ప్రమాణంతో కొలవాలి; కోష్ఠం (కక్ష) నుండి ఉపద్వార విధానం వివరించబడింది. ద్వారం-ఉపద్వారం అమరికతో ఏర్పడిన మండలాన్ని ‘విఘ్నసూదన’—అడ్డంకులను నశింపజేసేది—అని అంటారు.
Verse 11
आरक्तं कमलं मध्ये वाह्यपद्मानि तद्वहिः सिता तु वीथिका कार्या द्वाराणि तु यथेच्छया
మధ్యంలో ఎర్రటి (ఆరక్త) కమలాన్ని చేయాలి; దాని వెలుపల బాహ్య పద్మాలను (బయటి రేకులను) అమర్చాలి. తెల్లని వీథిక (మార్గం) నిర్మించాలి; ద్వారాలను ఇష్టానుసారం ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
Verse 12
कर्णिका पीतवर्णा स्यात् केशराणि तथा पुनः मण्डलं विघ्नमर्दाख्यं मध्ये गणपतिं यजेत्
మధ్య కర్ణిక పసుపు వర్ణంగా ఉండాలి; అలాగే కేశరములు కూడా మళ్లీ పసుపు వర్ణంగా ఉండాలి. ఈ మండలము ‘విఘ్నమర్ద’ అని పిలువబడుతుంది; దాని మధ్యలో గణపతిని ఆరాధించాలి।
Verse 13
नामाद्यं सवराकं स्याद्देवाच्छक्रसमन्वितम् शिरो हतं तत्पुरुषेण ओमाद्यञ्च नमो ऽन्तकम्
మంత్రం స్వరంతో కూడిన ‘న’ అక్షరంతో ప్రారంభమవాలి. అది ‘దేవ’ పదంతో యుక్తమై, విధి ప్రకారం ‘శక్ర’ తత్త్వంతో సమన్వితమై ఉండాలి. ‘శిరః’ భాగం తత్పురుష మంత్రంతో న్యాసించాలి; అది ‘ఓం’తో ప్రారంభమై ‘నమః’తో ముగియాలి।
Verse 14
गजाख्यं गजशीर्षञ्च गाङ्गेयं गणनायकम् त्रिरावर्तङ्गगनगङ्गोपतिं पूर्वपङ्क्तिगम्
ఆయనను ‘గజాఖ్య’ మరియు ‘గజశీర్ష’, ‘గాంగేయ’, ‘గణనాయక’గా; అలాగే ‘త్రిరావర్త’, ‘గగనగంగోపతి’, ‘పూర్వపంక్తిగ’ అనే నామాలతో కూడా ఆవాహన చేయాలి।
Verse 15
विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम् लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम्
ఆయనను విచిత్ర స్వరూపుడిగా, మహాకాయుడిగా, దీర్ఘ ఓష్ఠములు మరియు దీర్ఘ కర్ణములు కలవాడిగా; లంబోదరుడిగా, మహాభాగ్యుడిగా, విశిష్ట/వికృత ఆకృతిగలవాడిగా, పార్వతీప్రియుడిగా ధ్యానించాలి।
Verse 16
भयावहञ्च भद्रञ्च भगणं भयसूदनम् द्वादशैते दशपङ्क्तौ देवत्रासञ्च पश्चिमे
‘భయావహ’ మరియు ‘భద్ర’, ‘భగణ’ మరియు ‘భయసూదన’—ఈ పన్నెండు నామాలను పది వరుసలో విన్యసించాలి; మరియు ‘దేవత్రాస’ నామాన్ని పశ్చిమ దిశలో స్థాపించాలి।
Verse 17
महानादम्भास्वरञ्च विघ्नराजं गणाधिपम् उद्भटस्वानभश् चण्डौ महाशुण्डञ्च भीमकम्
నేను గణపతిని స్తుతిస్తాను—ఆయన నాదం మహాగర్జనవలె, విఘ్నరాజు, గణాధిపతి; ఆయన స్వరం ఆకాశమంతా నింపే ఉగ్రధ్వని, మహాశుండుడు, భయంకరుడు।
Verse 18
मन्मथं मधुसूदञ्च सुन्दरं भावपुष्टकम् सौम्ये ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिञ्च संलयम्
ఇవన్నీ ధ్యానించి జపించవలెను—మన్మథ, మధుసూదన, సుందరుడు, భావపుష్టకుడు (భక్తిని పోషించేవాడు), సౌమ్యుడు, బ్రహ్మేశ్వరుడు, బ్రాహ్ముడు (పరబ్రహ్మస్వరూపుడు), మనోవృత్తి మరియు సంలయము (లయ/సమాధి)।
Verse 19
लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदडण्च यजेत् कुम्भञ्च पूर्ववत्
లయ, దూత్యప్రియ, లౌల్య, వికర్ణ, వత్సల—వీటిని, అలాగే కృతాంతుడు మరియు కాలదండుడిని కూడా పూజించాలి; కుంభం (కలశం)ను కూడా పూర్వవిధంగా పూజించాలి।
Verse 20
श्रयुतञ्च जपेन्मन्त्रं होमयेत्तु दशांशतः शेषाणान्तु दशाहुत्या जपाद्धोमन्तु कारयेत्
మంత్రాన్ని ఒక లక్ష (శ్రయుత) సార్లు జపించి, ఆ జపంలో దశాంశం మేరకు హోమం చేయాలి. ఏదైనా మిగిలితే పది ఆహుతులతో పూర్తి చేయాలి; ఈ విధంగా జపానుసారంగా హోమం నిర్వహించాలి।
Verse 21
पूर्णां दत्वाभिषेकन्तु कुर्यात्सर्वन्तु सिध्यति भूगो ऽश्वगजवस्त्राद्यैर् गुरुपूजाञ्चरेन्नरः
పూర్ణా (పూర్ణదక్షిణా/పూర్ణాహుతి) సమర్పించి తరువాత అభిషేకం చేయాలి; అప్పుడు సమస్తం సిద్ధిస్తుంది. మనిషి భూమి, గోవులు, అశ్వాలు, గజాలు, వస్త్రాదులతో గురుపూజను ఆచరించాలి।
Frequently Asked Questions
The chapter is essentially a colophon: it emphasizes the formal closure of a mantra-derivation unit (uddhāra), highlighting that mantra parsing and extraction are treated as a codified śāstric procedure.
By framing mantra-derivation as disciplined knowledge, it reinforces that correct method (vidhi) and textual fidelity support purity of practice, preparing the practitioner for applied worship aimed at removing obstacles and stabilizing sādhana.