
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
అగ్నిదేవుడు తంత్రోపదేశాన్ని ప్రారంభిస్తూ శుభకాల నిర్ణయం చెబుతాడు—చంద్రుడు జన్మనక్షత్రంలో ఉండటం, సూర్యుడు సప్తమ రాశిలో ఉండటం, పూషన్/పుష్య సమయం, అలాగే ముందుకు సాగేముందు గ్రాసం (గ్రహణ పరిమాణం/దశ) పరిశీలన. తరువాత శరీరంలోని అపశకున లక్షణాలను ఆయుష్షు హ్రాస సూచకాలుగా పేర్కొని, మంత్రాల ద్వారా రక్షణా-భక్తి ప్రయోగాలను విధిస్తాడు. క్రుద్ధోల్కా, మహోల్కా, వీరోల్కా వంటి ఉగ్రశక్తులకు శిఖా-మంత్రం, అలాగే వైష్ణవ అష్టాక్షరీ మంత్రాన్ని వేళ్ల సంధులపై క్రమబద్ధ న్యాసంగా ప్రతిపాదిస్తాడు. సాధకుడు హృదయం, ముఖం, నేత్రాలు, శిరస్సు, పాదాలు, తాలువు, గుహ్యం, చేతులు మొదలైన స్థానాలలో అక్షర-బీజ న్యాసం చేసి, అదే న్యాసాన్ని దేవతపై కూడా ప్రతిబింబింపజేసి ఆత్మ-ఇష్టదేవత ఐక్యతను స్థాపిస్తాడు. తరువాత మండల/పద్మ స్థాపనలో ధర్మశ్రేణి, గుణ-శక్తి సమూహాలను పద్మ ప్రాంతాలలో సూర్య-చంద్ర-దాహినీ అనే త్రివృత్తాల వరకు స్థాపిస్తాడు. చివరగా యోగపీఠంపై హరిని ఆహ్వానించి మూలమంత్రంతో పంచోపచార పూజ, దిక్కులలో వాసుదేవాది రూపాలు, ఆయుధ-చిహ్నాల దిక్విన్యాసం, అలాగే గరుడ, విశ్వక్సేన, సోమేశ, ఇంద్రపరివారంతో ఆవరణ పూజ చేసి సంపూర్ణ విధితో సమగ్ర సిద్ధి ఫలమని చెబుతుంది।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नामैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अङ्गाक्षरार्चनम् अग्निर् उवाच यदा जन्मर्क्षगश् चन्द्रो भानुः सप्तसराशिगः पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत्
ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో “నానామంత్ర” అనే ఏకాధిక త్రిశతతమ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు త్రిశతద్వితీయ అధ్యాయం “అంగాక్షరార్చనము” ప్రారంభమగుచున్నది. అగ్ని పలికెను—చంద్రుడు జన్మనక్షత్రంలో ఉండి, సూర్యుడు సప్తమ రాశిలో ఉండి, కాలము పౌష్ణ (పుష్యసంబంధ) శుభముగా ఉన్నప్పుడు ఆ సమయము అనుకూలమని గ్రహించాలి; తరువాత ‘గ్రాసం’ (గ్రహణ పరిమాణం/దశ) పరిశీలించి కార్యం ప్రారంభించాలి।
Verse 2
कण्टोष्ठौ चलतःस्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत्
ఎవరి కంఠమూ పెదవులూ తమ స్థానము నుండి చలించిపోతాయో, ముక్కు వంకరగా మారుతుందో, నాలుక నల్లబడుతుందో—అతని జీవితం నిజముగా (కేవలం) ఒక వారం మాత్రమే నిలుస్తుంది।
Verse 3
तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो वणा रसः क्रूद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय शिखा भवेत्
‘తార’, ‘మేష’, ‘విష’, ‘దంతీ’, ‘నర’, ‘దీర్ఘ’, ‘వణా’, ‘రస’—క్రుద్ధోల్కా, మహోల్కా, వీరోల్కా దేవశక్తులకై శిఖా-రూప రక్షామంత్రం ఈ విధంగా ఉండుగాక (జపించబడుగాక)।
Verse 4
ह्यल्काय राहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु
‘హ్యల్కాయ’ మరియు ‘రాహసోల్కాయ’ న్యాసమునకు వైష్ణవ అష్టాక్షర మంత్రాన్ని కనిష్ఠిక నుండి ప్రారంభించి వేళ్ల సంధులపై (పర్వములపై)—ఆ ఎనిమిది అక్షరాల క్రమమున—స్థాపించవలెను।
Verse 5
ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् तर्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत्
తదుపరి క్రమముగా అనామిక అగ్రభాగముతో మూర్ధన్య అష్టాక్షర మంత్ర న్యాసము చేయవలెను; అలాగే బొటనవేలు తర్జనీ అంతర్భాగపు ఖాళీతో కలిసే చోట మధ్యమ వ్రేలితో కూడా అదే న్యాసము చేయవలెను।
Verse 6
तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रयः
చేతి అరచేతిలో బొటనవేలు మూలంలో ముందుగా ఆ (మంత్ర) ‘ఉత్తార’ాన్ని న్యాసం చేయాలి; అనంతరం బీజాక్షర ‘ఉత్తార’ాన్ని స్థాపించాలి. సంబంధిత రూప/వర్ణాలు—రక్త, గౌర, ధూమ్ర, హరిత, స్వర్ణవర్ణ, మరియు మూడు శ్వేతాలు.
Verse 7
एवं रूपानिमान् वर्णान् भावबुद्धान्न्यसेत् क्रमात् हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु
ఇలా ఈ అక్షరాలను వాటి రూపాలతో భావబుద్ధితో క్రమంగా హృదయం, ముఖం, నేత్రాలు, శిరస్సు, పాదాలు, తాలువు, గుహ్యస్థానం, చేతులు మరియు ఇతర దేహస్థానాలలో న్యాసం చేయాలి.
Verse 8
अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करं विना
అవయవాలపై బీజమంత్రాలను న్యాసం చేయాలి. చేతులపై మరియు దేహంపై న్యాసం చేసిన తరువాత, తనపై చేసినట్లే దేవతపై కూడా న్యాసం చేయాలి—చేతులను వదలకుండా.
Verse 9
हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पै समर्चयेत् धर्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठे ऽम्बुजे न्यसेत्
హృదయాది స్థానాలలో ఉన్న వర్ణాలను సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలతో సమ్యక్గా అర్చించాలి. తరువాత ధర్మాది, అగ్న్యాది, అధర్మాది—ఇవన్నీ క్రమంగా దేహంపై, పీఠంపై, పద్మంలో న్యాసం చేయాలి.
Verse 10
यत्र केशरकिञ्जल्कव्यापिसूर्येन्दुदाहिनां मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात्
కేశరాలు, పరాగకణాలు వ్యాపించిన చోట, అక్కడ సూర్య, చంద్ర, దాహినీ—ఈ త్రిమండల పరిమితి వరకు వాటి భేదాలను క్రమంగా న్యాసం చేయాలి.
Verse 11
गुणाश् च तन्त्रसत्वाद्याः केशरस्थाश् च शक्तयः विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश् च वै क्रमात्
తాంత్రిక సత్త్వాది గుణములు మరియు పద్మకేశరమందు స్థితమైన శక్తులు—విమలా, ఉత్కర్షిణీ, జ్ఞానా, క్రియా, యోగా—ఇవన్నీ క్రమంగా విన్యసించి/అవగతం చేయవలెను।
Verse 12
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः योगपीठं समभ्यर्च्य समावह्य हरिं यजेत्
ఆపై ప్రహ్వీ, సత్యా మరియు ఈశానానుగ్రహా వీరిని మధ్యలో స్థాపించి, యోగపీఠాన్ని సమ్యక్గా ఆరాధించి, హరిని ఆవాహన చేసి పూజించవలెను।
Verse 13
पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च पीतवस्त्रविभूषणं एतत् पञ्चोपचारञ्च सर्वं मूलेन दीयते
పాద్యము, అర్ఘ్యము, ఆచమనీయం, పీతవస్త్రము మరియు విభూషణములు—ఇవి మరియు పంచోపచారమంతటినీ మూలమంత్రంతో సమర్పించవలెను।
Verse 14
वासुदेवादयः पूज्याश् चत्वारो दिक्षु मूर्तयः विदिक्षु श्रीसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत्
వాసుదేవాది నాలుగు మూర్తులు నాలుగు దిక్కులలో స్థితులై పూజ్యులు; అలాగే విదిక్కులలో శ్రీ, సరస్వతి, రతి మరియు శాంతిని కూడా పూజించవలెను।
Verse 15
हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रिजानुगुह्यकरादिष्विति ख शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात्
హృదయం, ముఖం, నేత్రాలు, శిరస్సు, పాదాలు, మోకాళ్లు, గుహ్యభాగం, చేతులు మొదలైన అవయవాలలో క్రమంగా—శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం, ముషలం, ఖడ్గం, శార్ఙ్గధనుస్సు ధరించి వనమాలాతో అలంకృతుడైన ప్రభువును—దిక్కులలోను విదిక్కులలోను వరుసగా పూజించవలెను।
Verse 16
अभ्यर्च्य च वहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतो ऽर्चयेत् विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्वमवाप्नुयात्
ముందుగా విధివిధానంగా పూజించి, దేవుని ముందర బయట తార్క్ష్యుడు (గరుడుడు)ను అర్చించాలి. మధ్యలో విశ్వక్సేనుడు, సోమేశుడు—వారిని స్థాపించి, ఆవరణం వెలుపల ఇంద్రాది పరిచారక దేవతలతో కూడి పూజిస్తే సమస్త ఇష్టఫలాలు లభిస్తాయి.
The chapter emphasizes structured nyāsa engineering: mapping the Vaiṣṇava aṣṭākṣarī across finger joints and then installing letters/bījas across bodily loci, followed by mirroring the same placements onto the deity and extending the ritual into lotus-maṇḍala (padma/keśara/kiñjalka) and āvaraṇa worship.
It links bodily discipline and liturgical precision to devotion: by aligning the practitioner’s body with mantra and then identifying the same structure in the deity (nyāsa on deva), the rite converts embodiment into sādhana, integrating protection, concentration, and bhakti toward Hari within a complete dharmic ritual order.