Adhyaya 296
AyurvedaAdhyaya 2968 Verses

Adhyaya 296

Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite

ఈ ఆయుర్వేదాధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి సంక్షిప్త విషచికిత్సా విధానాన్ని బోధిస్తాడు—మంత్రప్రయోగంతో పాటు తక్షణ చికిత్సా చర్యలు, ఔషధ సమ్మేళనాలు. మొదట కృత్రిమ/ప్రదత్త విషాలు, వివిధ విషాలు, దంశవిషాల కోసం విషశమన మంత్రాలు చెప్పి, వ్యాపించే విషాన్ని ‘మేఘసదృశ అంధకారం’లా లాగి తీసివేయడం మరియు మంత్రాంతంలో ధారణ/నిగ్రహ భావాన్ని సూచిస్తాడు. తరువాత బీజమంత్రాలు, వైష్ణవ చిహ్నాలు, శ్రీకృష్ణ ఆహ్వానంతో కూడిన ‘సర్వార్థసాధక’ మంత్రం. ఆపై ప్రేతగణాధిపతి రుద్రుని ఉద్దేశించిన ‘పాతాళక్షోభ’ మంత్రం—కాటు/కుట్టు, సర్పదంశం, అకస్మాత్తు స్పర్శజన్య విషంలోనూ శీఘ్ర శమనానికి. చివరగా కాటు ముద్రను ఛేదన/దహనం చేసి, శిరీష, అర్కక్షీర, కారం ద్రవ్యాలు మొదలైన ప్రతివిష యోగాలను పానం, లేపనం, అంజనం, నస్యము వంటి అనేక మార్గాల్లో వినియోగించమని వివరిస్తుంది।

Shlokas

Verse 1

माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः

కృత్రిమ విషాన్ని, ఉపవిషాన్ని నశింపజేయి; నానావిషాలను, దంశజ విషాన్ని నశింపజేయి. ‘ధమ, దమ, వమ’—మేఘాంధకార ధారలాగా వ్యాపించే విషాన్ని ఆకర్షించు; నిర్విషీకరించు; సంహరించు, తొలగిపో, ప్రవేశించి ఆవేశింపజేయి, విషాన్ని పైకి లేపి వెలికితీయు రూపాన్ని ధరించు. మంత్రాంతంలో విషధారణ: ‘ఓం క్షిప ఓం క్షిప స్వాహా; ఓం హ్రీం ఖీం సః ఠంద్రౌం హ్రీం ఠః’. జపాదులతో సిద్ధమైతే ఈ మంత్రం సర్పాలను నిత్యం బంధించి వశపరుస్తుంది।

Verse 2

एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः

ఏక-ద్వి-త్రి-చతుర్బీజాలతో కూడి, కృష్ణుడు, చక్రం మరియు (విష్ణువు యొక్క) పంచాంగ చిహ్నాలతో యుక్తమై, ‘గోపీજનవల్లభాయ స్వాహా’ అని ముగియు ఈ మంత్రం సర్వార్థసాధకము।

Verse 3

ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना

ఓం భగవాన్ రుద్రునికి నమస్కారం, ప్రేతగణాధిపతికి వందనం. “బంధించు, గర్జించు, తిప్పు, విడిచిపెట్టు, మోహింపజేయు, కొట్టు, ప్రవేశించు; ఓ స్వర్ణపతంగమా!”—ఇట్లు రుద్రుడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఇది ‘పాతాళక్షోభ’ మంత్రం; దీని జపంతో విషం నశిస్తుంది. డంకు లేదా సర్పదంశంలో, అకస్మాత్తుగా కాటుకు గురైనప్పుడు, అలాగే కఠినకాష్ఠ-శిలాదుల స్పర్శవల్ల కలిగిన దంశంలోనూ, తక్షణ విషశాంతికి దీనిని ప్రయోగించాలి।

Verse 4

विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं

విషశాంతి కోసం దేహంలోని దంశస్థానాన్ని వేడిచేసిన శస్త్రంతో (జ్వాలక/కాటరీ కత్తి మొదలైనవి) కత్తిరించి తొలగించాలి; తరువాత శిరీష విత్తన-పుష్పాలు, అర్క క్షీరం (లాటెక్స్), అర్క విత్తనాలు, మరియు కటుత్రయం—ఇవన్నీ కలిపి లేపనంగా పెట్టాలి।

Verse 5

विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं

పానంగా ఇవ్వడం, లేపనంగా రాయడం, అంజన (కంటి ప్రయోగం) మొదలైన విధానాలతో విషాన్ని నశింపజేయవచ్చు. ఔషధం—శిరీష పుష్పరసంలో భావితం చేసిన శ్వేత మరిచం (తెల్ల మిరియాలు)।

Verse 6

पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं

పానం, నస్యము, అంజనము మొదలైన ప్రయోగాలతో విషం నశిస్తుంది—సందేహం లేదు. కోషాతకీ, వచా, హింగు, శిరీష, మరియు అర్కక్షీరం (లాటెక్స్) కలిసిన యోగాన్ని ప్రయోగించాలి।

Verse 7

गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं

‘గులు’, ‘జ్వాలక’, ‘కలదాలిన్’—ఈ మూడు సమాన జలంతో నూరి నస్యాది రూపంలో ప్రయోగించాలి; దాంతో విషం తొలగుతుంది. అలాగే ‘రామఠ’తో కూడిన ఇక్ష్వాకు (తుమ్మడి) సర్వాంగ చూర్ణాన్ని నస్యంగా ఇవ్వడం విషాపహం।

Verse 8

इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं

ఇంద్రబలా, అగ్నికంద, ద్రోణ, తులసి, దేవిక, సహా—వాటి రసంతో కలిపి త్రికటుక చూర్ణాన్ని భక్షిస్తే విషనాశనం జరుగుతుంది. అలాగే శిరీష వృక్షపు పంచాంగాన్ని ‘కృష్ణా’ పంచద్రవ్యాలతో కలిపితే అది కూడా విషహరం.

Frequently Asked Questions

It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.

It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.