Adhyaya 286

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः

ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘కల్పసాగర’ అనే 285వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 286వ అధ్యాయం ‘గజచికిత్స’ ప్రారంభం. పాలకాప్యుడు అన్నాడు—ఓ లోమపాదా! ఏనుగుల లక్షణ-రోగాల చికిత్సను నీకు చెప్పుచున్నాను. దీర్ఘహస్తులు, గంభీర శ్వాస కలవారు అయిన ఉత్తమ ఏనుగులు ప్రశంసింపబడతారు।

Verse 2

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं

ఇరవై ఎనిమిది నఖాలు కలిగి, శీతకాలంలో మదంలోకి వచ్చేవి, కుడి దంతం ఎత్తుగా ఉండేవి, మేఘంలా గంభీర ధ్వని కలవీ—అటువంటి ఏనుగులు శుభమైన ఉత్తమ రకముగా వర్ణించబడ్డాయి।

Verse 3

कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः

వీరి చెవులు విశాలంగా ఉండి, చర్మంపై సూక్ష్మ బిందు-చిహ్నాలు ఉన్నవారు గ్రాహ్యులు; కానీ బొద్దుగా ఉన్నవారు లేదా అంకుశంలా వంకర చెవులు కలవారు అంతగా గ్రాహ్యులు కారు।

Verse 4

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः

హస్తినులు, పార్శ్వగర్భిణులు, అలాగే మూర్ఖ స్వభావం గల మతంగజులు—వారి వర్ణం, స్వభావం, బలం, రూపం, కాంతి, దేహసంహతి మరియు వేగం ఇవన్నీ పరిశీలించాలి।

Verse 5

सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च

ఈ విధంగా గజం సప్తస్థితుల్లో నియమించబడితే, యుద్ధంలో విజయం కలిగిస్తుంది; మరియు కుంజరులు (యుద్ధహస్తులు) శిబిరానికీ సేనాబలానికీ పరమ శోభ.

Verse 6

आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं

భూవిపతులపై విజయం నిజంగా కుంజరులపైనే ఆధారపడుతుంది; మరియు అన్ని శిబిరాలు, కోట-స్థానాలలో క్రమశిక్షణను, నియమపాలనను అమలు చేయాలి।

Verse 7

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः

నెయ్యి, నూనెతో సిద్ధం చేసిన, గాలి దెబ్బలు లేని స్థలాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి; అలాగే భుజాలపై చికిత్సా-క్రియను చేయాలి—ఓ రాజులారా—శిశువును సంరక్షించినట్లే జాగ్రత్తగా।

Verse 8

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते

పాండురోగాలలో గోమూత్రం విధేయము; అలాగే రెండు రజనీలు (పసుపు రకాలు) కలిసిన ఘృతమును కూడా. ఓ ద్విజ, ఆనాహం (ఉదరవాయు-అవరోధం) లో తైలసేకం/నిషేకచికిత్స అతనికి శ్రేయస్కరం.

Verse 9

लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्

ఐదు లవణాలతో మిశ్రమమైన వారుణీని ప్రతిపానము (అనుపానము) గా తీసుకోవాలి—ఇట్లు ధన్వంతరి పలికెను. ‘మర్దనా’ అనే యోగం విడంగ, త్రిఫల, వ్యోష, సైంధవాలతో కవలములుగా చేసి సిద్ధం చేయబడును.

Verse 10

मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते

మూర్ఛలో నాగం (సీసం) భోజనంగా ఇవ్వాలి, అలాగే క్షౌద్రతోయం (తేనె-నీరు) త్రాగించాలి. శిరశ్శూలంలో శిరోభ్యంగం మరియు నస్యము రెండూ ప్రశస్తము.

Verse 11

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते

పాదరోగాలలో మొదట నాగం (సీసం) తో చేసిన స్నేహపుటకం (తైలయుక్త లేపనం/పొట్లం) ప్రయోగించాలి. అనంతరం కల్కం మరియు కషాయం ద్వారా శోధన (శుద్ధి-చికిత్స) విధించబడుతుంది.

Verse 12

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते

వెపథు (కంపనం) కలిగినవానికి శిఖి మరియు తిత్తిరి రసాలలో పిప్పలి, మరిచం కలిపి, వాటితో కలిసి నాగం (సీసం) సేవింపజేయాలి.

Verse 13

बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः

అతిసార నివారణార్థం కుంజరుడు (ఏనుగు) బాలబిల్వం, లోధ్రం, ధాతకీని శర్కరతో కలిపి పిండీ (గుళిక)గా చేసి భుఞ్జించాలి।

Verse 14

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता

నస్య చికిత్సకు అరచేతిలో పట్టి ఘృతాన్ని ఇవ్వాలి; అది సైంధవ లవణంతో కలిపి, మాగధీ (పిప్పలి), నాగర (శుంఠి), అజాజీ (జీలకర్ర), యవాగూ (బియ్యపు గంజి) మరియు ముస్తాతో సిద్ధం చేయబడినదై ఉండాలి।

Verse 15

उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्

ఉత్కర్ణక (చెవి ఉబ్బరం/బయటకు రావడం) లో వారాహరసం (వరాహస్నేహ/సారం) ఇవ్వాలి; అలాగే దశమూల, కులత్థ, ఆమ్ల ద్రవ్యాలు, కాకమాచీని మరిగించి సిద్ధం చేసిన రసాన్ని కూడా ప్రయోగించాలి।

Verse 16

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्

తైలం మరియు ఉష్ణ (తీక్ష్ణ) ద్రవ్యంతో సంయుక్తమైన ఘృతం గలగ్రహం, కంఠరోగాలను నశింపజేస్తుంది. అష్ట లవణాల కల్కంతో కలిపి బాగా ప్రసన్నం (స్పష్టంగా) చేసి ఆ ఘృతాన్ని పానంగా ఇవ్వాలి।

Verse 17

मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः

మూత్రభంగం (మూత్రం ఆగిపోవడం/అవరోధం) లో త్రపూష (దోసకాయ/కీర) విత్తనాల కషాయం త్రాగాలి. చర్మదోషాలలో ఏనుగు నింబ కషాయం లేదా వృష (వాసా) కషాయం త్రాగాలి।

Verse 18

गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः

కృముల వల్ల కలిగే ఉదరవ్యాధులలో గోమూత్రం మరియు విడంగము సేవనం శ్రేయస్కరం; అలాగే శుంఠి, పిప్పలి, ద్రాక్ష, శర్కరతో మరిగించిన పాలు కూడా ఉపకారకమని చెప్పబడింది।

Verse 19

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते

క్షత-క్షయ స్థితుల్లో బలప్రదమైన పానము సేవించుట ప్రశంసనీయం; అలాగే శుభమైన మాంసరసం కూడా హితకరం. అరుచి (ఆకలి లేకపోవడం) లో వ్యోషము (త్రికటు) కలిపిన ముద్గోదనం విశేషంగా ప్రశంసించబడింది।

Verse 20

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः

త్రివృత్, వ్యోషము (త్రికటు), చిత్రకము, దంతి, అర్కము, శ్యామా, పాలు, ఏభపిప్పలి—ఇవన్నీ కలిపి విధిగా చేసిన స్నేహము గుల్మనాశకము; అలాగే మరొక విధమైన స్నేహమూ సిద్ధం చేయబడుతుంది।

Verse 21

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्

భేదన (చీల్చుట), ద్రావణ (పాకింపజేయుట/ద్రవీకరణ), అభ్యంగ, స్నేహపానము, అనువాసన (తైలబస్తి) ద్వారా ఏర్పడిన అన్ని విద్రధులను విధివిధానంగా చికిత్స చేయవలెను।

Verse 22

यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते

యష్టికాను ముద్గసూపముతో, అలాగే శారద (శరదృతువుకు అనుగుణ) విధానంతో సేవించవలెను. ఇంకా, బాలబిల్వఫలాలతో చేసిన లేపనం ఫటురోగాలలో శ్రేయస్కరమని చెప్పబడింది।

Verse 23

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये

పూర్వాహ్నంలో విడంగ, ఇంద్రయవ, హింగు, సరలము మరియు రెండు రజనీలు (పసుపు భేదాలు) కలిపి చేసిన పిండాలను త్రాగించాలి; దీనివల్ల అన్ని రకాల శూలం, నొప్పి పూర్తిగా శమిస్తుంది।

Verse 24

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः

ఆ ధాన్యాలలో ప్రధాన భోజనానికి యష్టిక, వ్రీహి, శాలి అనే సన్నబియ్యం శ్రేష్ఠం. యవం, గోధూమం మధ్యమం; మిగతా ధాన్యాలు—దంతిని మొదలైనవి—అధమంగా చెప్పబడ్డాయి।

Verse 25

यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं

యవం మరియు ఇక్షు (చెరకు) నాగులకు బలవర్ధకాలు. అయితే నాగులకు శుష్క యవసం (ఎండిన గడ్డి/మేత) ధాతువులను ప్రోకపింపజేసి వికారం కలిగిస్తుంది।

Verse 26

मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः

‘మద-క్షీణ’ స్థితితో బాధపడే నాగునికి పాలు త్రాగడం ప్రశంసనీయం; అలాగే దీపనీయ ద్రవ్యాలతో ఉడికించిన మాంసరసం శుభకరమూ హితకరమూ అవుతుంది।

Verse 27

वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि

యుద్ధంలోని మహా సంకట సమయంలో తేనెతో కలిపిన పిండం కాకి, కుక్కను, అలాగే కాకులు-గుడ్లగూబల గుంపును ఆకర్షిస్తుంది; శత్రువును మళ్లించుటకు/నివారించుటకు కూడా ఉపాయమవుతుంది।

Verse 28

कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः

కాటు మత్స్యద్రవ్యం, విడంగ, క్షారం, కోషాతకీ పాలరసం, హరిద్ర—ఇవి కలిపిన ధూపము; ఇది కుంజరునికి (ఏనుగుకు) విజయప్రదం.

Verse 29

पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते

పిప్పలి, బియ్యపు గింజలు, నూనె, మాధ్వీకం మరియు తేనెతో చేసిన నేత్ర-పరిషేకం (కళ్లకు కడుగు/సేచనం) దీపనీయమని—దృష్టిని ప్రేరేపించేదిగా—ప్రశంసించబడింది.

Verse 30

पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं

చటక (గోరింక) మరియు పారావత (పావురం) విసర్జన, అలాగే క్షీరవృక్షాల ‘కరీష’ (పాలరసం/స్రావం)—ఇవితో ప్రసన్నత, స్పష్టత కోసం ఇష్టమైన అంజనం సిద్ధమవుతుంది.

Verse 31

मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च

‘ముద్గ్యూషేణ’—జ, ఞలతో; ‘మదాయ హి’—ఞతో; ‘క్షీరవృక్షకరీరాః’—ఞతో (ఇలా జపించాలి). ఈ మంత్రప్రయోగంతో అంజిత నేత్రుడు యుద్ధంలో సంహారం చేస్తాడు; నీల ఉత్పలాలను, అలాగే ‘సుస్తంతగర’ అనే విషాన్ని కూడా వశపరచగలడు.

Verse 32

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि

బియ్యపు నీటితో చేసిన పేస్టులు కళ్లకు అత్యుత్తమ శీతల-శమన చికిత్స. గోర్లు పెరిగితే గోర్లు కత్తిరించాలి; అలాగే నెలకు ఒకసారి తైల-సేకం (నూనె ధార) కూడా హితమని చెప్పబడింది.

Verse 33

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते

ఏనుగు పడుకునే స్థలాన్ని ఎండిన పేడ మరియు మట్టితో సిద్ధం చేయాలి. శరదృతువు మరియు వేసవి కాలాలలో నేతిని చల్లడం కూడా సూచించబడింది.