Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ఈ అధ్యాయంలో రసాల చర్చ అనంతరం వృక్షాయుర్వేదాన్ని ధార్మిక శాస్త్రంగా ప్రవేశపెడుతుంది. ధన్వంతరి శుభవృక్షాల దిక్స్థాపనను చెబుతాడు—ప్లక్షం ఉత్తరంలో, వటం తూర్పున, మామిడి దక్షిణంలో, అశ్వత్థం పడమర/జలాభిముఖంగా; దక్షిణ వైపున ముళ్ల పెరుగుదల అశుభమని, దానికి శాంతిగా నువ్వులు లేదా పుష్పవృక్షాలు నాటమని సూచిస్తుంది. నాటే విధానంలో సంస్కారపూర్వక పూజ—బ్రాహ్మణ సత్కారం, చంద్రుడు, ధ్రువ/స్థిర నక్షత్రాలు, దిక్కులు, దేవతావిశేషార్చన, శుభ నక్షత్ర ఎంపిక, వేర్ల సంరక్షణ—అవశ్యం. క్షేత్రసమృద్ధికి జలవ్యవస్థను విధిగా—ప్రవాహాలను మళ్లించడం, కమలసరోవరం/చెరువు నిర్మాణం, జలాశయం ప్రారంభానికి అనుకూల నక్షత్రాల జాబితా—వివరిస్తుంది. తరువాత ఋతువారీ నీరుపోసే నియమాలు, ఉత్తమ-మధ్యమ అంతరం, మార్పిడి నాట్ల పరిమితి, ఫలరాహిత్య నివారణకు కొమ్మల కత్తిరింపు చెప్పబడింది. చివరగా రోగనాశం, పుష్ప-ఫలవృద్ధికి చికిత్సలు—విడంగ-ఘృత లేపనం, ధాన్య/పప్పు మిశ్రమాలు, పాలు-నెయ్యి సేద్యం, పేడ-పిండి సవరణ, పులియబెట్టిన మాంసజలం, చేపజలం మొదలైనవి—ఇవ్వబడ్డాయి.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
ఇట్లు శ్రీ అగ్ని మహాపురాణంలో ‘రసాదిలక్షణం’ అనే 280వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 281వ అధ్యాయం ‘వృక్షాయుర్వేదం’ ప్రారంభమగుచున్నది. ధన్వంతరి పలికెను—నేను వృక్షాయుర్వేదాన్ని వివరిస్తాను. శుభమైన ప్లక్ష వృక్షాన్ని ఉత్తరదిశలో, వటాన్ని తూర్పున, మామిడిని దక్షిణంలో, అశ్వత్థాన్ని పశ్చిమ (జలదిశ) వైపున విధివిధానంగా స్థాపించవలెను।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
దక్షిణ దిశలో సమీపంలో ముల్లుగల వృక్షాలు పెరిగి ఉంటే, ఆ గృహవాసానికి విఘ్నం/అశుభం కలుగును; అందువల్ల అక్కడ నువ్వులు గాని పుష్పించే మొక్కలు గాని నాటవలెను।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
మొక్కలను తీసుకొని విధివిధానంగా వృక్షారోపణ చేయాలి; బ్రాహ్మణుని మరియు చంద్రుని సమ్యక్గా పూజించి, ఐదు ధ్రువాలు (స్థిర బిందువులు/నక్షత్రాలు), వాయవ్య (వాయు) దిక్కు, హస్త నక్షత్రం, అలాగే ప్రాజేశ-వైష్ణవ దైవాంశాలను కూడా పూజించాలి।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
వృక్షారోపణలో (సరైన) నక్షత్రాలనూ, మూలం (వేరు/నాటే భాగం)నూ పరిగణించడం శ్రేయస్కరం. స్థలంలో నది ప్రవాహాలను మళ్లించి ప్రవేశపెట్టాలి; అలాగే పుష్కరిణి (పద్మసరోవరం/జలాశయం) నిర్మించాలి।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘గృహవామే…’ అనే పాఠం స్పష్టంగా లేదు; ‘పుష్కరిణ్యాంత్వ…’ అనే పాఠమూ సరిగా అనిపించదు. జలాశయ నిర్మాణారంభానికి హస్త, మఘ, మైత్ర (అనురాధ), ఉత్తరాలలో మొదటిది (ఉత్తరఫల్గుని), పుష్య, వాసవ (శ్రవణ) శుభకరాలు; అలాగే వారుణ (శతభిషజ) మరియు మిగిలిన మూడు ‘ఉత్తర’ నక్షత్రాలూ గ్రాహ్యము।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
వరుణుడు, విష్ణువు, పర్జన్యుని విధివిధానంగా పూజించి, అనంతరం ఆ కర్మను ఆచరించాలి. అరిష్ట, అశోక, పున్నాగ, శిరీష, ప్రియంగు వంటి శుభ వృక్షౌషధాలను ఉపయోగించాలి.
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
అశోక, కదళి (అరటి), జంబు, అలాగే వకుల, దాడిమం—వేసవి కాలంలో ఇవి సాయంత్రం మరియు ఉదయం తీసుకోవాలి; శీతకాలంలో మాత్రం దినాంతంలో (తరువాత) తీసుకోవాలి.
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
వర్షాకాలంలో, అలాగే నేల ఎండిపోయినప్పుడు నాటిన వృక్షాలకు నీరు పోయాలి. ఉత్తమ అంతరం ఇరవై హస్తాలు; మధ్యమ అంతరం పదహారు హస్తాలు.
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
వృక్షాలను ఒక స్థలం నుండి మరొక స్థలానికి మార్పిడి (ప్రత్యారోపణ) పన్నెండు (నిర్దిష్ట) కాల/పరిమాణాన్ని మించకుండా చేయాలి. దట్టంగా పెరిగిన వృక్షాలు ఫలరహితమవుతాయి; అందువల్ల మొదటే శస్త్రంతో శోధనం—అంటే కత్తిరింపు/తరుగుదల—చేయాలి.
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
ఫలాలు నశిస్తున్నప్పుడు విదంగను నెయ్యితో కలిపి పేస్ట్ (లేపనం) చేసి మొక్క/వృక్షంపై పూసి, తరువాత చల్లని నీటితో సేద్యం చేయాలి; అలాగే కులథ, మాష, ముద్గ, యవ, తిలాలతో కూడా చికిత్స చేయాలి.
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
ఫలాలు, పుష్పాలు ఎల్లప్పుడూ పెరగుటకు నెయ్యి కలిపిన చల్లని పాలతో సేద్యం చేయాలి; అలాగే గొర్రె/మేక పేడ పొడి, యవపిండి, నువ్వులు కూడా వేయాలి।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
గోమాంసం మరియు నీటిని ఏడు రాత్రులు నిల్వ ఉంచాలి; ఆ ద్రావణంతో సేద్యం చేస్తే అన్ని వృక్షాలలో ఫలాలు, పుష్పాలు మొదలైనవి పెరుగుతాయి।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
చేపల నీటితో సేద్యం చేస్తే వృక్షాల వృద్ధి కలుగుతుంది. విడంగం, బియ్యపు గింజలతో కూడిన చేపలు మరియు మాంసం ‘దోహద’ అనే పోషక ప్రయోగం; ఇది అన్ని వృక్షాల రోగాలను అణచుతుంది।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.