Adhyaya 2

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः अथ द्वितीयो ऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनं वशिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

ఇలా ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయపురాణంలో మొదటి అధ్యాయం ‘ప్రశ్న’ అని పిలువబడుతుంది. ఇప్పుడు రెండవ అధ్యాయం ‘మత్స్యావతారవర్ణనం’ ప్రారంభమవుతుంది. వశిష్ఠుడు అన్నాడు—మత్స్యాది రూపాలు ధరించే విష్ణువును, సృష్ట్యాది కారణాన్ని, అలాగే పూర్వం విష్ణువునుండి వినబడిన ఆగ్నేయపురాణరూప బ్రహ్మోపదేశాన్ని నాకు చెప్పుము.

Verse 2

अग्निर् उवाच मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि

అగ్ని అన్నాడు—ఓ వశిష్ఠా, వినుము; నేను హరి యొక్క మత్స్యావతారాన్ని వివరిస్తాను. అవతారక్రియ దుష్టుల నాశానికి, సత్పురుషుల పరిరక్షణకే జరుగుతుంది.

Verse 3

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

ఓ మునీ! గత కల్పాంతంలో బ్రాహ్మ-ప్రకారమైన నైమిత్తిక ప్రళయం సంభవించింది; అక్కడ భూ మొదలైన లోకాలు సముద్రజలంతో మునిగిపోయాయి.

Verse 4

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं

మనువు వైవస్వతుడు భోగమూ మోక్షమూ పొందుటకై తపస్సు చేశాడు. ఒకసారి కృతమాలా నది తీరంలో జలతర్పణం చేస్తుండగా,

Verse 5

तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

అతని అంజలిలోని నీటిలో ఒక చిన్న ఒంటరి చేప వచ్చి చేరింది. దానిని నీటిలో వేయబోతుండగా అది పలికింది—“ఓ నరోత్తమా, నన్ను వేయకుము.”

Verse 6

ब्रह्मावगम्यते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अगोत्रचरणं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः न मां क्षिप नृपोत्तम इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत् स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्

పాఠాంతరాలు: ‘బ్రహ్మావగమ్యते’—(ఖ, గ, ఘ); ‘అగోత్రచరణం పరమ్’—(గ); ‘న మాం క్షిప నృపోత్తమ’—(ఖ, గ, ఘ); అలాగే ‘ఈ రోజు నాకు గ్రాహాది భయం’. అది విని అతడు దానిని కలశంలో ఉంచాడు. తరువాత చేప పెరిగి మళ్లీ చెప్పింది—“నాకు మరింత పెద్ద పాత్ర ఇవ్వు.”

Verse 7

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत् तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो

ఈ మాటలు విని రాజు ఉత్తర దిశ వైపు దృష్టి మళ్లించాడు. అప్పుడు అక్కడ ఒక వృద్ధుడు రాజుతో అన్నాడు—“ఓ పృథూ, నీ స్థానంపై మనస్సు నిలుపు.”

Verse 8

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

సరోవరంలో మళ్లీ వేయబడినప్పుడు అతడు అదే పరిమాణానికి పెరిగాడు. అప్పుడు అతడు—“నాకు విశాల స్థలం ఇవ్వండి” అని చెప్పి, తరువాత సముద్రంలో పడవేయబడెను.

Verse 9

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत् मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः

క్షణమాత్రంలోనే అది లక్ష యోజనాల విస్తారంగా వ్యాపించింది. ఆ అద్భుతమైన మత్స్యాన్ని చూసి మనువు ఆశ్చర్యంతో పలికెను.

Verse 10

को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

మీరు ఎవరు? నిశ్చయంగా మీరు విష్ణువు—నారాయణుడు; మీకు నమస్కారం. హే జనార్దన, మీ మాయతో నన్నెందుకు మోహింపజేస్తున్నారు?

Verse 11

मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम् अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

మనువు పలికినప్పుడు, రక్షణలో నిమగ్నుడైన మనువుతో మత్స్యుడు ఇలా అన్నాడు—“ఈ జగత్తు క్షేమార్థం, దుష్టుల నాశనార్థం నేను అవతరించాను.”

Verse 12

सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत् उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च

ఏడవ రోజున సముద్రం నిజంగా జగత్తును ముంచెత్తుతుంది. పడవ సమీపించినప్పుడు నీవు విత్తనాలు మొదలైన అవసరమైనవన్నీ అందులో ఉంచు.

Verse 13

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

సప్తర్షులచే పరివృతుడవై నీవు బ్రహ్మరాత్రిని గడుపుదువు. నేను సమీపంలో ఉన్నప్పుడు మహాసర్పంతో దానిని నా శృంగమున బంధించుము.

Verse 14

इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा

ఇట్లు చెప్పి మత్స్యుడు అంతర్ధానమయ్యెను. మనువు నియతకాలాన్ని ఎదురుచూస్తూ అక్కడే నిలిచెను; తరువాత సముద్రం పొంగిపొర్లగా అతడు నావపై ఎక్కెను.

Verse 15

एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः हौ मनुरिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ननु विष्णुस्त्वमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः इत्य् उक्तान्तर्हितो मत्स्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इत्य् उक्त्वा देवमत्स्यात्मा बृहत्कारणसङ्गत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्

ఒక శృంగమును ధరించిన, స్వర్ణవర్ణుడై, అనేక యోజనాల విస్తారముగల మత్స్యుడు ప్రత్యక్షమయ్యెను. ఇట్లు చెప్పి దేవస్వరూపుడు (విష్ణురూపుడు) అయిన మత్స్యుడు నావను ఆ శృంగమునకు బంధింపజేసెను; ఇదే ‘మత్స్య’ పురాణప్రసంగము.

Verse 16

शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं

స్తుతులతో ఆయనను స్తుతిస్తూ, పాపనాశకుడైన మత్స్యుని నుండి అతడు వినెను—బ్రహ్మవేదములను అపహరించిన దానవుడు హయగ్రీవుని వృత్తాంతమును.

Verse 17

अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः

కేశవుడు మత్స్యావతారాది సందర్భములలో వేదములను రక్షించి (అపహర్తలను) సంహరించెను. తరువాత వారాహకల్పము వచ్చినప్పుడు హరి కూర్మరూపమును ధరించెను.