Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
అగ్ని కురుక్షేత్ర మహాభారత యుద్ధకథను సంక్షిప్తంగా చెప్పి ధర్మం, అనిత్యత, రాజధర్మసారాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. భీష్మ-ద్రోణ వంటి గురువులను చూసి అర్జునుడు సందిగ్ధపడగా, శ్రీకృష్ణుడు దేహం నశ్వరమని, ఆత్మ అవినాశినని బోధించి, జయాపజయాలలో సమత్వంతో క్షాత్రధర్మంలో నిలిచి రాజధర్మాన్ని రక్షించమని ఉపదేశిస్తాడు. తరువాత సేనాధిపతి మార్పులు (భీష్మ, ద్రోణ, కర్ణ, శల్య) మరియు కీలక మరణాలు—శరశయ్యపై భీష్మపతనం, ఉత్తరాయణం వరకు విష్ణుధ్యానం; “అశ్వత్థామ హతుడు” వార్తతో ద్రోణుడు ఆయుధత్యాగం; అర్జునుని చేత కర్ణవధ; యుధిష్ఠిరుని చేత శల్యవధ; భీమ-దుర్యోధనుల చివరి గదాయుద్ధం—వర్ణించబడతాయి. అనంతరం అశ్వత్థామ రాత్రి సంహారంలో పాంచాలులు, ద్రౌపది కుమారులు నశిస్తారు; అర్జునుడు అతన్ని నియంత్రించి శిరోమణిని తీసుకుంటాడు. హరి ఉత్తర గర్భాన్ని పునరుజ్జీవింపజేసి పరీక్షిత్ వంశాన్ని నిలుపుతాడు. మిగిలినవారి లెక్క, అంత్యక్రియలు, భీష్ముని శాంతిదాయక ధర్మోపదేశాలు (రాజధర్మ, మోక్షధర్మ, దానం), యుధిష్ఠిరుని అశ్వమేధం, పరీక్షిత్ స్థాపన, చివరికి స్వర్గారోహణం ఈ అధ్యాయంలో సంగ్రహంగా వస్తాయి।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన అగ్నిపురాణంలో ‘ఆదిపర్వాది వర్ణనం’ అనే త్రయోదశ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు చతుర్దశ అధ్యాయం ‘కురు–పాండవ సంగ్రామ వర్ణనం’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—యుధిష్ఠిర సేన, దుర్యోధన సేన కురుక్షేత్రానికి వెళ్లెను; భీష్మ, ద్రోణాది గురువులను చూచి, గురువులని భావించి అతడు యుద్ధం చేయలేదు।
Verse 2
पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति
భగవంతుడు పార్థునితో పలికెను—భీష్మాదులు శోకించవలసినవారు కారు. శరీరాలు నశ్వరాలు; దేహి అయిన ఆత్మ నశించదు।
Verse 3
विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय
ఈ ఆత్మ పరబ్రహ్మమే; దీనిని ‘అహం బ్రహ్మాస్మి’ అని తెలుసుకొనుము. సిద్ధి–అసిద్ధిలో సమభావమున్న యోగి రాజధర్మాన్ని యథావిధిగా పరిరక్షించి పాలించాలి।
Verse 4
कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले
కృష్ణుని ఉపదేశంతో అర్జునుడు రథస్థుడై, వాద్యధ్వనుల మధ్య యుద్ధం చేసెను. ఆరంభంలో దుర్యోధన సేనలో భీష్ముడు సేనాపతిగా అయ్యెను।
Verse 5
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः
పాండవుల పక్షాన శిఖండీ కూడా (అతనితో) యుద్ధంలో ప్రవేశించెను. ఆ యుద్ధంలో ధృతరాష్ట్ర పుత్రులు, భీష్మ బలంతో కూడి, పాండవులనూ సంహరించుచుండిరి।
Verse 6
धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः
యుద్ధంలో శిఖండీ మొదలైన పాండవులు ధార్తరాష్ట్రులను సంహరించారు; కురు–పాండవ సేనల సంగ్రామం దేవ–అసుర యుద్ధంలా జరిగింది।
Verse 7
बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्
దేవతలు సురక్షితంగా చూస్తుండగా వారి ఆనందం పెరిగింది; భీష్ముడు తన అస్త్రాలతో పది రోజుల్లో పాండవ సేనను కూల్చివేశాడు.
Verse 8
दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा
పదవ రోజున అర్జునుడు బాణవర్షంతో వీర భీష్ముని కప్పివేశాడు; ద్రుపదుని ఆజ్ఞతో శిఖండీ కూడా మేఘంలా అస్త్రవర్షం కురిపించాడు.
Verse 9
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పాదాతులు పరస్పర అస్త్రాలతో పడిపోయారు. స్వేచ్ఛామరణ వరం కల భీష్ముడు యుద్ధధర్మ మార్గాన్ని కూడా ప్రదర్శించాడు.
Verse 10
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः
స్తుతులతో ప్రశంసింపబడిన అతడు వసులోక ప్రాప్తికి నియతుడై శరశయ్యపై నిలిచివున్నాడు; ఉత్తరాయణాన్ని తిలకిస్తూ విష్ణువును ధ్యానించి స్తుతిస్తూ స్థిరంగా ఉన్నాడు.
Verse 11
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः
దుర్యోధనుడు శోకార్తుడైనప్పుడు ద్రోణుడు సేనాపతిగా అయ్యాడు; పాండవసేన హర్షించినప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు చమూపతిగా నిలిచాడు.
Verse 12
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे
ఆ ఇద్దరి మధ్య ఘోర యుద్ధం జరిగింది, అది యమరాజ్యాన్ని విస్తరింపజేసింది; విరాటుడు, ద్రుపదుడు మొదలైనవారు ద్రోణసాగరంలో మునిగిపోయారు (వీరమరణం పొందారు).
Verse 13
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ
దుర్యోధనుని మహాసేన—ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పాదాతులు కలది—ధృష్టద్యుమ్నాధిపత్యంలో ఉన్నప్పటికీ ద్రోణుని ఎదుట కాలుడిలా (మృత్యువులా) కనిపించింది.
Verse 14
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले
“అశ్వత్థాముడు హతుడయ్యాడు” అని చెప్పగానే ద్రోణుడు ఆయుధాలను విడిచాడు; ధృష్టద్యుమ్నుని బాణాలతో ఆవరించబడి అతడు నేలపై పడిపోయాడు.
Verse 15
अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्
‘అన్యోన్యాస్త్రనిపీడితం’ అనే పాఠం ఖ, ఘ ప్రతుల్లో సూచించబడింది. ఐదవ రోజున దుర్ధర్షుడు సమస్త క్షత్రియులను మథించి; దుర్యోధనుడు శోకార్తుడైనప్పుడు కర్ణుడు సేనాపతిగా అయ్యాడు.
Verse 16
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्
అప్పుడు అర్జునుడు మరియు పాండవుల మధ్య ఆయుధాలతోను ఆయుధాలు లేకుండాను అత్యంత ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది; అది దేవాసుర సంగ్రామానికి సమానమైంది।
Verse 17
कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः
కర్ణ–అర్జున సంగ్రామంలో కర్ణుడు బాణాలతో ఓరినను సంహరించాడు; అయితే రెండవ దినం కర్ణుడే అర్జునునిచేత పడగొట్టబడెను।
Verse 18
शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः
శల్యుడు అర్ధదినం యుద్ధం చేశాడు; ఆపై యుధిష్ఠిరుడు నిజంగా అతనిని సంహరించాడు. సైన్యం నశించిన సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) భీమసేనునితో యుద్ధం చేశాడు।
Verse 19
बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्
అనేక మందిని సంహరించిన తరువాత అతడు భీమసేనునితో పలికాడు; కానీ అతడు గదాతో దాడి చేయగా భీముడు అతనిని ఛేదించి పడగొట్టాడు।
Verse 20
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्
అతడు గదాతో అతని తమ్ముళ్లను పడగొట్టాడు; మరియు అదే అష్టాదశ దినం రాత్రి, పాండవుల సైన్యం నిద్రలో ఉండగా, వారి బలాన్ని కూల్చివేశాడు।
Verse 21
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्
మహాబలుడైన అశ్వత్థామ అక్షౌహిణీ-ప్రమాణమైన సంహారాన్ని కలిగిస్తూ ద్రౌపదేయులను, పాంచాలులను, ధృష్టద్యుమ్నుని కూడా వధించాడు।
Verse 22
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च
అప్పుడు అర్జునుడు కుమారులను కోల్పోయి విలపిస్తున్న ద్రౌపదిని చూసి, ఐషికాస్త్రం ద్వారా ఆ మనిషి శిరోమణిని (కిరీటమణి) పట్టుకున్నాడు।
Verse 23
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः
అశ్వత్థామా అస్త్రంతో దగ్ధమైన ఉత్తర గర్భాన్ని హరి నిజంగా జీవింపజేశాడు; ఆ శిశువే రాజు పరీక్షిత్తు అయ్యాడు।
Verse 24
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे
కృతవర్మ, కృప, ద్రౌణి—ఈ ముగ్గురు యుద్ధభూమి నుండి తప్పించుకున్నారు. పాండవులు, సాత్యకి, కృష్ణుడు—ఈ ఏడుగురు రక్షింపబడ్డారు; ఇతరులు ఎవరూ కాదు।
Verse 25
स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः
యుధిష్ఠిరుడు భీమాది వారితో కలిసి ఆర్తులైన స్త్రీలను ఓదార్చి, హతులైన వీరులకు విధివిధానంగా అంత్యక్రియలు చేసి, ఉదకతర్పణం మరియు ధనాదిదానాలు చేశాడు।
Verse 26
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्
శాంతనుపుత్రుడైన భీష్ముని నుండి శాంతిని ప్రసాదించే సమస్త ధర్మాలు—రాజధర్మం, మోక్షధర్మం, దానధర్మం—విని రాజు ధర్మంలో సుస్థిరుడయ్యాడు।
Verse 27
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्
అశ్వమేధ యాగం చేసిన తరువాత శత్రుదమకుడు బ్రాహ్మణులకు దానాలు ఇచ్చాడు. అర్జునుని నుండి మౌషల వినాశం మరియు యాదవుల సంహారం విని, పరిషిత్తును రాజ్యసింహాసనంపై స్థాపించి, తమ్ముళ్లతో కలిసి స్వర్గాన్ని పొందాడు।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Arjuna that bodies perish while the embodied Self does not; the yogin should remain equal-minded in success and failure and uphold rājadharma—linking metaphysics to ethical governance.
He hears from Bhīṣma the peace-bestowing teachings: rājadharma (duties of kingship), mokṣadharma (discipline toward liberation), and dānadharma (law of charitable giving).
Hari (Kṛṣṇa/Viṣṇu) revives Uttarā’s scorched embryo, ensuring Parīkṣit’s birth and the continuation of righteous kingship after the catastrophic war.