
Avanti Kshetra Mahatmya
This section is situated in the sacred topography of Avantī, traditionally associated with Ujjayinī (Ujjain) in central India. It presents the region as a Śaiva kṣetra defined by Mahākāla and by a network of tīrthas, liṅgas, and ritual landscapes (including cremation-ground symbolism). The narrative frames Avantī as a comparandum within a pan-Indian pilgrimage hierarchy (e.g., Kurukṣetra, Vārāṇasī, Prabhāsa), thereby integrating local sanctity into an all-India Purāṇic map.
71 chapters to explore.

महाकालवनमाहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् | Mahākālavanamāhātmya: Dialogues on the Glory of Mahākāla’s Sacred Grove
அத்தியாயம் 1 மங்களாசரணமும் சைவ-ஸ்தோத்திர பாணியிலான புகழ்ச்சியுமாகத் தொடங்குகிறது; மகாகாலன் லிங்கரூபமாக ஆதிதெய்வப் பிரசன்னமாக வணங்கப்படுகிறார். பின்னர் உரையாடலில் உமா முக்கிய தீர்த்தங்களையும் புனித நதிகளையும் ஒழுங்காகக் கூறுமாறு கேட்கிறாள். ஈசுவரன் கங்கை, யமுனை, நர்மதை; குருக்ஷேத்திரம், கயா, பிரபாசம், நைமிஷம்; கேதாரம், புஷ்கரம், காயாவரோஹணம் முதலியவற்றைச் சொல்லி, இறுதியில் மகாகாலவனத்தை எல்லாவற்றிலும் மேலான பரம மங்கள க்ஷேத்திரமாக உயர்த்துகிறார். மகாகாலவனம் விரிந்த க்ஷேத்திரம்; கடும் மாசுகளை அழிப்பது, புக்க்தி–முக்தி அளிப்பது, பிரளயத்திலும் பலன் தருவது என வர்ணிக்கப்படுகிறது. அங்கு உள்ள சிறப்பு தீர்த்தங்களும் லிங்கங்களும் குறித்து மேலும் விரிவாக உமா கேட்கிறாள். பின்னர் சனத்குமாரர்–வ்யாசர் உபதேசப் பகுதி வருகிறது. ‘மகாகாலவனம்’ என்ற பெயர் ஏன், ஏன் அது ‘குஹ்ய’ வனம், பீடம், ஊஷரம், ச்மசானம் என அழைக்கப்படுகிறது, அங்கு வாசம், மரணம், ஸ்நானம், தானம் ஆகியவற்றின் பலன் என்ன என்று வ்யாசர் வினவுகிறார். சனத்குமாரர் காரணங்களை விளக்குகிறார்: அங்கு பாபங்கள் க்ஷயமாகின்றன; மாத்ருகண தொடர்பால் பீடத்துவம்; அங்கு மரணம் மறுபிறப்பைத் தடுக்கும்; ச்மசான-சின்னம் சிவனுக்கு பிரியம். அத்தியாயம் முடிவில் பிற தீர்த்தங்களுடன் ஒப்பிட்டு பலமடங்கு புண்ய-வரிசையால் மகாகாலவனத்தின் மேன்மையை நிறுவி, மகாகாலபுரத்தில் வனம்–பீடம்–க்ஷேத்திரம்–ஊஷரம்–ச்மசானம் என்ற ஐந்து பண்புகளும் ஒருங்கே இருப்பது தனித்துவம் என உறுதிப்படுத்துகிறது.

Mahākāla, Brahmā’s Stuti, and the Origin of Nīlalohita (Rudra)
சனத்குமாரர் கூறுவது: ஆதிப் பிரளயத்திற்குச் சமமான நிலையில் ஒரே பரமாதிபதியாக மகாகாலனே நிலைத்திருந்தான். படைப்பிற்காக பொன்னிற பிரபஞ்ச முட்டை (ஹிரண்யகர்ப்பம்) தோன்றி இரண்டாகப் பிரிந்தது—கீழே பூமி, மேலே விண்ணகம்; நடுவில் பிரம்மா வெளிப்பட்டார். மகாகால/சிவன் பிரம்மாவை படைப்புப் பணிக்குத் தூண்டினார். பிரம்மா ஞானம் வேண்ட, ஆறு அங்கங்களுடன் வேதம் கிடைத்தது; ஆனாலும் தவம் செய்து சிவனை குணாதீதனாகவும், படைப்பு-பாதுகாப்பு-அழிவின் ஆதாரமாகவும் நீண்ட ஸ்துதி செய்தார். சிவன் வரமளிக்கும் உரையாடலில் பிரம்மாவின் மனப்புத்திர ஆசையால் நீலலோஹிதன் (ருத்ரன்) தோன்றச் செய்தார்; மேலும் ‘பிரம்மா’ ‘பிதாமஹன்’ என்ற பதவிகளின் தத்துவ காரணத்தையும் நிறுவினார். ருத்ரனின் உக்கிர ரூபம் வர்ணிக்கப்படுகிறது; அவரை இமயமலை நோக்கி அனுப்புகின்றனர். பின்னர் பிரம்மா தன் படைப்புச் சக்தியில் அகந்தை கொண்டார்; ஐந்தாம் முகத்தின் ஒளியால் தேவர்கள் துன்புற்று மகேஸ்வரனைச் சரணடைந்தனர். சிவன் வெளிப்பட்டு பிரம்மாவின் அகந்தையை அடக்கி, தன் நகத்தால் ஐந்தாம் தலையை அறுத்து ‘கபாலின்’ வடிவக் காரணத்தை உருவாக்கினார். தேவர்கள் மகாகாலன், கபாலின், துயரநீக்கி சிவன் எனப் புகழ்ந்து பாடுகின்றனர்; இவ்வத்தியாயம் பிரபஞ்சத் தோற்றம், ஸ்தோத்திரம், அகந்தைத் தவிர்ப்பு என்ற நெறியைக் கூட்டிச் சொல்கிறது.

Śiprā-prādurbhāvaḥ and Nara-Nārāyaṇa-saṃbandhaḥ (Origin of the Śiprā and the Nara–Nārāyaṇa Link)
சனத்குமாரர் கூறுகிறார்—தமஸால் மறைக்கப்பட்டு கோபமுற்ற பிரம்மா தன் வியர்வையிலிருந்து ஆயுதமும் கவசமும் தரித்த பயங்கரமான ஒருவனை உருவாக்கினார். அவனை ருத்ரரிடம் அனுப்ப, ருத்ரர் ‘இவன் கொல்லத்தக்கவன் அல்ல; எதிர்காலத்தில் விஷ்ணுவின் துணைவனாவான்’ என்று எண்ணி விஷ்ணுவின் ஆசிரமத்திற்குச் சென்றார். அங்கு ருத்ரர் எரியும் கபாலப் பாத்திரத்துடன் பிக்ஷை கேட்டார்; விஷ்ணு அவரின் தகுதியை அறிந்து தன் வலது கரத்தைத் தானமாக அளித்தார். ருத்ரர் திரிசூலத்தால் அதைத் துளைத்தபோது தெய்வீக இரத்தத்திலிருந்து தூய, வேகமான நதி தோன்றியது—அதுவே ‘சிப்ரா’; அதன் அளவும் ஓட்டக் காலமும் விவரிக்கப்படுகிறது. கபாலம் நிரம்பிய பின் இரத்த மத்தனத்திலிருந்து கிரீடம் தரித்த வீரன் தோன்றி, ருத்ரர் அவனுக்கு ‘நர’ என்று பெயரிட்டார். நரனும் நாராயணனும் யுகங்களில் ஒன்றாகப் புகழ்பெற்று உலகங்களைப் பாதுகாத்து தெய்வ நோக்கங்களை நிறைவேற்றுவர் என்று ருத்ரர் கூறினார். பின்னர் வியர்வையால் பிறந்தவனுக்கும் இரத்தத்தால் பிறந்தவனுக்கும் நீண்ட போர் நிகழ்ந்து, தேவர்கள் நடுவர் தீர்ப்பால் முடிவடைகிறது; வருங்கால யுகங்களில் அவர்களின் இடம் நிர்ணயிக்கப்படுகிறது. अध्यாய முடிவில் விஷ்ணு பிரம்மாவுக்கு பிராயச்சித்த முறையை அறிவுறுத்துகிறார்—அக்னி-த்ரய அமைப்புடன் நீண்டகால வழிபாட்டால் தவறான எண்ணத்தால் ஏற்பட்ட குற்றத்தை நெறியியல் முறையில் சீர்செய்ய வேண்டும் என்று।

अग्नितेजःसर्गः तथा नर-उत्पत्तिप्रसङ्गः (Origin of Agni’s Tejas and the Context of Nara’s Emergence)
இந்த அதிகாரம் கேள்வி–பதில் வடிவில் தத்துவ உரையாடலாக அமைந்துள்ளது. கபாலப் பிரசங்கமும் விஸ்வகர்மாவின் கைத்திறன்/காரியத்துடனும் தொடர்புடைய அதிசய வில்லாளன் ‘நரன்’ ருத்ரன், விஷ்ணு, பிரம்மா ஆகியோருடன் எவ்வாறு இணைகிறான்? மேலும் பிரம்மாவின் ‘ஐந்தாம் முகம்’ இந்தக் கதையில் ஏன் முக்கியம்? என்று வியாசர் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் பதிலளித்து, தபஸ் மற்றும் வேத உச்சாரணத்திற்குப் பின் பிரம்மாவின் மனத்திலிருந்து அக்னி தோன்றிய சிருஷ்டி வரலாற்றை விளக்குகிறார். தோன்றிய அக்னி கட்டுப்பாடின்றி கீழிறங்க, பிரம்மா யாகரூபமான சுய-ஆஹுதிகளால் அவனை நிலைநிறுத்தவும் போஷிக்கவும் முயல்கிறார். பின்னர் பிரம்மா அக்னியைப் பிரித்து பல்வேறு ‘அக்னிகளை’ (அ/இ/உ என்ற உயிரெழுத்துச் சின்னங்களால்) சூரிய, சந்திர, பூமி, சமுத்திரம் முதலிய இடங்களில்—வடவாமுகம் போன்ற வடிவங்களுடன்—நியமிக்கிறார்; மேலும் இருமுறை பிறந்தோர் (த்விஜர்) சமூகத்திற்கு ‘சம்ஸ்க்ருத/ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட வாக்கு’ தூய்மையையும் உயிர்தாங்குதலையும் அளிக்கும் நெறி எனப் போதிக்கிறார். அதன்பின் ஸ்துதி வரிசையில் பிரம்மா அக்னியின் பலரூபத் தேஜஸை புகழ்ந்து பாடுகிறார்; சிருஷ்டி–ஸ்திதியை ஆளும் பரமத் தத்துவத்தின் தெய்வீக தரிசனம் வெளிப்படுகிறது. இறுதியில் கதை மீண்டும் நர–நாராயணச் சூழலுக்குத் திரும்பி, இந்த ‘தேஜஸ்-ஸர்க’ வரலாற்றை நம்பிக்கையுடன் கேட்டு உணர்வோருக்கு பிரம்ம-சாலோக்யம் உள்ளிட்ட ஆன்மிக உயர்வு கிடைக்கும் என்றும், இது பசுபதி (சிவன்) மகிமையையும் சுட்டுகிறது என்றும் பலश्रுதி கூறுகிறது।

Kuśasthalī-vanavarṇana and Kapāla-nikṣepa (Description of the Kuśasthalī Forest and the Casting Down of the Kapāla)
இந்த अध्यாயத்தில் வியாசர், முன் ஏற்பட்ட மோதலுக்குப் பின் பிரம்மா, ஜனார்தனன் (விஷ்ணு), சங்கரன் ஆகியோர் செய்த பரிகாரம் அல்லது அனுஷ்டானம் என்னவென்று கேட்கிறார். சனத்குமாரர் பதிலளித்து—பிரம்மா வனச் சமித்துகளால் அக்னிஹோத்திரம் செய்து கொண்டிருக்கிறார்; எல்லா உயிர்களின் நலனுக்காக பதர்யாசிரமத்தில் நர-நாராயணரின் தவம் நடைபெறுகிறது என்கிறார். பின்னர் கபாலபாணி சிவன் குசஸ்தலிக்கு வந்து மிகப் புனிதமான வனத்தில் நுழைகிறார். அங்கே மரங்கள், கொடிகள், மலர்கள், பறவைகள், காற்று, பருவங்களின் நயங்கள் அனைத்தும் பக்தியுடன் வரவேற்பு செய்யும் போல் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; ருத்ரன் வருகைக்கு வனம் மலர்களை அர்ப்பணிக்கிறது. சிவன் அவற்றை ஏற்று, மரங்களுக்கு வரங்களை அளிக்கிறார்—அக்னி, காற்று, நீர், சூரியன், மின்னல், குளிர் முதலியவற்றால் தீங்கு வராத பாதுகாப்பு, நிரந்தர மலர்ச்சி, நிரந்தர இளமை, விருப்பம் நிறைவேற்றும் தன்மை. சில காலம் அங்கே தங்கி, சிவன் கபாலத்தை தரையில் வீசுகிறார்; அதனால் பேரதிர்வு எழுந்து கடல்கள், மலைகள், தெய்வ வாகனங்கள், மூன்று உலகங்களும் கலங்குகின்றன. அச்சமுற்ற தேவர்கள் காரணம் அறிய பிரம்மாவை அணைகிறார்கள்; பிரம்மா—ஐந்தாம் தலை வெட்டப்பட்ட நிகழ்வு, கபாலம் தாங்கிய நிலை, நாராயணனிடம் பிச்சை, குசஸ்தலியில் பிரவேசம்—என அனைத்தையும் விளக்கி, ருத்ரனைத் திருப்திப்படுத்தி வரம் பெற அவர்களை சிவனிடம் அழைத்துச் செல்கிறார்.

महापाशुपतव्रत-दीक्षा, महाकालवन-प्रादुर्भाव, कपालव्रत-विधानम् (Mahāpāśupata Vrata Initiation, Mahākālavana Epiphany, and the Kapāla-vrata Framework)
சனத்குமாரர் கூறுகிறார்: தேவர்கள் மலர்களால் நிறைந்த காட்டில் மகாதேவரைத் தேடி நுழைந்தாலும், எவ்வளவு தேடியும் தரிசனம் கிடைக்கவில்லை. அப்போது தத்துவம் விளக்கப்படுகிறது—தெய்வ தரிசனம் உள்ளார்ந்த தகுதியைச் சார்ந்தது; சிவனை அணுகும் வழிகள் ‘श्रद्धा, ज्ञान, तपஸ்/யோக’ என்ற மூன்று, மேலும் சகல (சாகார) மற்றும் நிஷ்கல (நிராகார) தரிசன வேறுபாடும் கூறப்படுகிறது. பிரம்மா தேவர்களுக்கு ஷைவ தீக்ஷை பெற்று நீடித்த வழிபாடு செய்ய அறிவுறுத்துகிறார்; ஷைவ யாகத்திற்கான ஏற்பாடுகள் நடந்து, தேவர்கள் தீக்ஷை பெற்று ‘மஹாபாசுபத விரதம்’ எனும் உயர்ந்த அனுஷ்டானத்தை அடைகிறார்கள். பின்னர் சிவன் பயங்கரமும் பல்வேறு ரூபங்களும் கொண்ட கணங்களால் சூழப்பட்டு வெளிப்படுகிறார். தேவர்கள் பல நாமங்களால் ஸ்துதி செய்கிறார்கள்; சிவன் அவர்களின் நியமசாதனையை ஏற்று வரங்களை அளித்து, அசுர அச்சத்தை நீக்க கபாலத்தை எறியும் பாதுகாப்புச் செயலைச் செய்ததாகவும், அதனால் உலகில் கலக்கம் ஏற்பட்டதாகவும் விளக்குகிறார். ‘மஹாகாலவனம்’ புகழ்பெற்ற, ரகசியமான, சுடுகாடு-சாயலுடைய புனித வனம் என நிறுவி, கபாலவிரதத்தின் நெறியைச் சொல்கிறார்—பஸ்மம், ருத்ராட்சம் தரித்தல், கட்டுப்பாடு, தீய சங்கத்தைத் தவிர்த்தல், விரத நிந்தையின் கடுமையான பாவம். இறுதியில் ஒருமுகமாகப் பாராயணம்/கேட்பதின் பலன் உறுதியாகச் சொல்லப்படுகிறது.

रुद्रभक्तित्रिविधविभागः तथा क्षेत्रवासिफलनिर्णयः (Threefold Rudra-Bhakti and the फल of Residence in Mahākālavana)
இந்த அதிகாரத்தில் வியாசர் கேட்கிறார்—மகாகாலவனத்தில் தங்கி ருத்ரலோகத்தை நாடும் ஆண்‑பெண், எல்லா வர்ண‑ஆசிரமத்தாரும் எந்த விதியைப் பின்பற்ற வேண்டும்? சனத்குமாரர் ருத்ரபக்தியை மூன்று நிலைகளாக வகைப்படுத்துகிறார்—(1) மானஸீ: தியான‑தாரணை சார்ந்த உள்ளார்ந்த பக்தி, (2) காயிகீ: விரதம், உபவாசம், இந்திரியக் கட்டுப்பாடு போன்ற ஒழுக்கப் பயிற்சி, (3) லௌகிகீ: அர்ப்பணம், நறுமணம், தீபம், ஆடை, கொடி, இசை, அதிதி‑சத்காரம் ஆகியவற்றுடன் வெளிப்புற பூஜை. ருத்ரனை நோக்கமாகக் கொண்டு செய்யப்படும் அக்னிஹோத்ரம், தர்ஷ‑பூர்ணமாச யாகங்கள், மந்திரஜபம், ஸம்ஹிதா‑அத்தியயனம் ஆகியவை ‘வைதிகீ’ கர்மமாகத் தனியாகக் கூறப்படுகின்றன. பின்னர் ‘ஆத்யாத்மிகீ’ பக்தி சாங்க்யம்‑யோகம் என இரு வழிகளில் விளக்கப்படுகிறது. சாங்க்யத்தில் தத்துவ வரிசை—அசேதனமான பிரக்ருதி/ப்ரதானம், சேதனமான போக்தா புருஷன், இவற்றிற்கும் மேலான இயக்கத் தத்துவமாக ருத்ரன்—என்று கூறப்படுகிறது; யோகத்தில் பஞ்சவக்த்ரம், திரிலோசனம் முதலிய லக்ஷணங்களுடன் மகாகால தியானம் வர்ணிக்கப்படுகிறது. இறுதியில் க்ஷேத்ரவாசிகளின் ஆசிரமநெறி, தவம், மகாகாலவனத்தில் மரணத்தின் விதம் ஆகியவற்றின்படி பலன்கள் கூறப்படுகின்றன—சிலருக்கு பிரஹ்மசாயுஜ்யம்/மோக்ஷம், சிலருக்கு குஹ்யகாதிகளுடன் ருத்ரலோகத்தில் நீண்ட அனுபவம், பின்னர் மறுபிறப்பில் செல்வம், மதிப்பு, பக்தி‑செழிப்பு பெறுதல்।

Kalakaleśvara–Kalahanāśana-kuṇḍa and the Apsarā-tīrtha: Ritual Merit, Protection, and Origin Narratives
இந்த அத்தியாயத்தில் வியாசர் முக்தி குறித்து கேட்கிறார்—ஆசாரம், தன்னடக்கம், தவம் ஆகியவற்றால் ருத்ரலோகம் கிடைக்குமெனில், பெண்கள், ம்லேச்சர், சூத்ரர், விலங்குகள் அல்லது தவத்திற்கு இயலாதோர் மகாகாலவனத்தில் இறந்தால் அவர்களின் நிலை என்ன? சனத்குமாரர் தல-தர்மத்தை உரைக்கிறார்: மகாகால எல்லைக்குள் ‘காலத்தால் நிகழும் மரணம்’ கூட ருத்ரலோகப் பிராப்தியை அளிக்கும்; உடல் மாற்றம் பெற்று ஜீவன் சிவசன்னிதியில் இன்புறும்। பின்னர் தல வரலாறுகள் மூலம் இது உறுதிப்படுகிறது. சிவ–கௌரி கலஹத்தால் காலகலேஸ்வரர் வெளிப்பட்டு, கலஹநாசன-குண்டம் நிறுவப்படுகிறது; அங்கு ஸ்நானம், பூஜை, இரவு உபவாசம் செய்தால் பெரும் புண்ணியம் மற்றும் குலோத்தாரணம் கிடைக்கும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. ப்ருஷ்டமாத்ரு தேவியர் மற்றும் மணிகர்ணிகா பாதுகாப்பும் பாவநாசமும் தரும் தலங்களாக விளக்கப்பட்டு, திருடர், பேய்-பிசாசு, கிரகபீடைகள் முதலியவற்றிலிருந்து அபயம் அளிக்கும் என கூறப்படுகிறது। அடுத்து அப்ஸரா தோற்றக் கதை—நர-நாராயணரின் தவம், இந்திரனின் இடையூறு முயற்சி, ஊர்வசியின் சிருஷ்டி. புரூரவனின் விரகம் அவனை மகாகாலவனத்திற்கு இட்டுச் செல்கிறது; அங்கு நாரதர் பார்வதிக்கான விரதமும் துலாதானமும் (எள், உப்பு, சர்க்கரை, வெல்லம், தேன்) உபதேசித்து, அழகு, செல்வம், தாம்பத்ய நிலைத்தன்மை பெறலாம் என்கிறார். முடிவில் மாஹிஷ-குண்டம் போன்ற பிற தீர்த்தங்களையும் கூறி, பிரேத-ராக்ஷச-பிசாசு பாதிப்புகளிலிருந்து காப்பாற்றும் மகிமையைப் புகழ்கிறார்।

महाकपाल-प्रादुर्भावः तथा शिवतडाग-रौद्रसरः-माहात्म्यम् (Origin of Mahākapāla and the Glory of Śiva’s Tank/Raudra Lake)
வ்யாசர்—மஹிஷரூபமான அச்சுறுத்தல் எவ்வாறு தோன்றியது, மாத்ருக்கள் எவ்வாறு வெளிப்பட்டனர், க்ஷேத்திரத்தில் ருத்ரனின் செயற்பாடு எப்படி நிகழ்கிறது—என்று கேட்டார். ஸனத்குமாரர் கூறுகிறார்: மகாதேவர் பிரம்மதேஜஸால் ஒளிரும் கபால-கண்டத்தைத் தாங்கி, கணங்களின் முன்னிலையில் அவந்தீ புனிதப் பகுதியில் விளையாட்டுப் போக்கில் அதை நிறுவினார். உடனே பயங்கர நாதம் எழ, தேவர்களைத் துன்புறுத்தும், வரங்களால் வலிமை பெற்ற ஹாலாஹலன் என்னும் அசுரன் மஹிஷரூபத்தில் பெரும் படையுடன் வந்தான். சிவன் கணங்களுக்கு—எதிரியைத் தடுக்க—என்று ஆணையிட்டார்; கணங்கள் ஒருமித்த ஆயுதவீச்சால் அவனை வீழ்த்தின. அசுரன் வீழ்ந்தபின் அகந்தையே அழிவுக்குக் காரணம் என்று சிவன் உரைத்தார். நிறுவப்பட்ட கபாலத்திலிருந்து உக்கிர ஒளியுடன் கபாலமாத்ருக்கள் தோன்றி, விரைந்து வந்து தைத்யனை உண்டு, அந்த இடம்/பொருளுக்கு ‘மஹாகபால’ என்ற பெயரை நிலைநாட்டினர். பின்னர் சிவதடாகம்/ரௌத்ரசரஸின் தோற்றமும் மகிமையும் கூறப்படுகிறது—மகாயாக ஸ்நானத்துக்கு ஒப்பான பாவநாசினி தீர்த்தம் எனப் போற்றப்படுகிறது. பிரம்மாவின் வருகை, அந்தக் க்ஷேத்திரம் ‘ஸ்வர்க ஏற்றத்தின் படிக்கட்டு’ எனப் புகழ், அங்கே மரணமடைந்தோர்க்கு ருத்ரலோகப் பிராப்தி, ஒருமுகமாகக் கேட்போர்க்கு உயர்ந்த பலன்—என்ற பலஸ்ருதி உடன் அத்தியாயம் நிறைவடைகிறது.

कुटुंबिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutumbikeśvara Tīrtha-Māhātmya)
சனத்குமாரர், மஹாதேவருடன் தொடர்புடைய திரிலோகப் புகழ்பெற்ற தீர்த்தத்தின் மகிமையை உரைக்கிறார்; அங்கு ஸ்வயம்பூதராகக் குடும்பிகேஸ்வரர் வெளிப்பட்டுள்ளார். ஆலய தரிசனமும் துணைச் சடங்குகளும் சுத்திகரிப்பின் கருவிகள்; சுத்தமடைந்து விதிப்படி ஸ்ராத்தம் செய்து இறைவனைத் தரிசிப்பவன் ஏழு பிறவிகளின் பாவச் சேர்க்கையிலிருந்து விடுபடுவான் எனக் கூறப்படுகிறது. பின்னர் தீர்த்தக் கரையில் கீரை, கிழங்கு/கந்தமூலம் போன்ற உணவுப் பொருட்களைத் தானமாக அளித்தல் மிகப் புண்ணியமாய் ‘பரம பதம்’ அளிப்பதாகச் சொல்லப்படுகிறது. பௌஷ சுக்ல பிரதிபதா அல்லது அஷ்டமியில் ஒருநாள் உபவாசம் அஸ்வமேதப் பலனுக்கு ஒப்பாகும்; ஆஸ்வினி பௌர்ணமியில் மஹாதேவரின் பட்ட-பந்த (பந்தம்/மாலை) வழிபாட்டில் பக்தியுடன் தரிசித்தால் ஸ்வர்கப் பிராப்தி. சைத்ர சுக்ல பஞ்சமியில் உபவாசம் செய்து கற்பூரம், குங்குமம், கஸ்தூரி, சந்தனம் போன்ற நறுமணப் பொருட்களும், நெய்-பாயசமும் அர்ப்பணித்து, பிராமண தம்பதியருக்கு உணவளித்தால் நீண்ட காலம் ருத்ரலோகப் பிராப்தி உறுதியாக்கப்படுகிறது.

विद्याधरतीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Vidyādhara Tīrtha)
அத்தியாயம் வித்யாதர தீர்த்தத்தின் மகிமையை அறிவித்து தொடங்குகிறது—தூய்மையுடன் அங்கு நீராடினால் ‘வித்யாதரர்களின் தலைவன்’ என்ற பதவி கிடைக்கும் என கூறப்படுகிறது. இந்தக் க்ஷேத்திரத்தில் அந்தத் தீர்த்தம் எவ்வாறு தோன்றியது என்று வியாசர் சனத்குமாரரிடம் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் காரணக் கதையைச் சொல்கிறார். பாரிஜாத மலர்மாலையால் அலங்கரிக்கப்பட்ட வித்யாதரத் தலைவர் இந்திரலோகத்திற்குச் செல்கிறான். மேனகையின் நடனத்தின் போது அவன் அவளுக்கு அந்த மாலையை அளிக்கிறான்; இதை நடனத்திற்கான இடையூறு, அநுசிதம் எனக் கருதி இந்திரன் கோபித்து அவனை பூமிக்கு வீழச் சபிக்கிறான். வித்யாதரன் அருளை வேண்ட, இந்திரன் அவனை அவந்தி க்ஷேத்திரத்துக்கு வழிநடத்தி, கங்கையுடன் தொடர்புடைய ஒரு குகையையும், அதன் வடக்கில் மூன்று உலகங்களிலும் புகழ்பெற்ற ‘வித்யாதர’ என்ற சிறந்த தீர்த்தம் இருப்பதையும் கூறுகிறான். இந்திரன் சொன்னபடி அவன் அவந்திக்கு வந்து அந்த இனிய தீர்த்தத்தில் நீராடி, அதன் சக்தியால் தன் முன்னைய தெய்வீக நிலையை மீண்டும் பெறுகிறான். இறுதியில் பலश्रுதி—அங்கு மலரும் சந்தனமும் அர்ப்பணித்தால் இம்மையிலும் மறுமையிலும் முழு இன்பங்கள், புண்ணியம், தர்மமிகு பக்தி கிடைக்கும் என உரைக்கப்படுகிறது.

Mārkaṭeśvara-tīrtha and Śītalā Darśana (मर्कटेश्वरतीर्थ-शीतलादर्शन)
சனத்குமாரர் ‘மார்கடேஸ்வர’ எனும் உயர்ந்த தலத்தை விளக்குகிறார்; அங்கு ‘சர்வகாமப்ரதாயக’ எனப் புகழ்பெற்ற தீர்த்தம் உள்ளது. அந்தத் தீர்த்தத்தில் நீராடினால் நூறு பசு தானம் செய்ததற்குச் சமமான புண்ணியம் கிடைக்கும் என்று பலஸ்ருதி கூறுகிறது. பின்னர் ‘விஸ்போட’ போன்ற வெடிப்பு/புண் நோய்களைத் தணிக்கவும், குழந்தைகளின் நலனுக்காகவும் ஒரு நடைமுறைச் சாந்திகிரியை சொல்லப்படுகிறது—அங்கே மசூரை அளந்து இடிக்க வேண்டும்; அதன் பலன் சீதலா தேவியின் குளிர்ச்சிப் பிரபாவத்தால் எனக் கூறப்படுகிறது. சீதலா தரிசனம் ‘துரிதாபஹா’ என்று போற்றப்படுகிறது; அவளின் பக்தர்கள் பாவச்சின்னம், வறுமை, நோய்பயம், கிரகபீடை ஆகியவற்றால் தீண்டப்படார். இவ்வாறு தலவழி கర్మம், பாதுகாப்புத் தெய்வத்தத்துவம், நலன்-நிலைத்தன்மையை வலியுறுத்தும் சுருக்கமான பலஸ்ருதியை அத்தியாயம் இணைக்கிறது.

Svargadvāra-tīrtha: Bhairava–Ambikā Darśana and Śrāddha-Pūjā Phala (स्वर्गद्वारतीर्थे भैरवाम्बिकादर्शन-श्राद्धपूजाफलम्)
இந்த அத்தியாயம் (13) அவந்தீக்ஷேத்திரத்தின் ‘ஸ்வர்கத்வார’ தீர்த்தத்தின் விதி மற்றும் முக்தி அளிக்கும் மகிமையை சனத்குமாரர் வ்யாசருக்கு உபதேசிக்கிறது. முறையாக—ஸ்வர்கத்வாரத்தில் நீராடுதல், பைரவ தரிசனம், பின்னர் பித்ருக்களுக்காக பக்தியுடன் அங்கேயே ஸ்ராத்தம் செய்தல். இதனால் சாதகனுக்கும் அவன் முன்னோர்களுக்கும் நன்மை உண்டாகி, ருத்ரனின் பரமதாமத்தை அடையும் வழி திறக்கப்படுகிறது. பைரவனின் முன்னிலையில் அம்பிகை தேவி நிற்கிறாள் என்றும், அவள் தரிசனத்தால் ஆண்-பெண் அனைவரின் பாவங்களும் நீங்கும் என்றும் கூறப்படுகிறது. மகாநவமி நாளில் தேவிக்கு பலி சமர்ப்பித்து, மகிஷாதி காணிக்கைகள், மத்ய-மாம்சாதிகள் மற்றும் சுப பில்வமாலையுடன் பூஜை செய்தால் ‘அனைத்து சித்திகள்’ கிடைக்கும் என பலஸ்ருதி உரைக்கிறது. இறுதியில், இத்தலத்தில் நீராடி மகேஸ்வரனை வழிபடுவோர் ஸ்வர்கத்வாரம் வழியாக ருத்ராலயத்தை அடைவார்கள் என்று மீண்டும் வலியுறுத்தப்படுகிறது.

राजस्थलसमीपे चतुर्समुद्रसंगमः — The Convergence of Four Oceans near Rajāsthāla
இந்த अध्यாயத்தில் ராஜஸ்தலத்திற்கு அருகிலுள்ள சைவத் தீர்த்தத்தின் மகிமை கூறப்படுகிறது. சிவன் சந்நிதியில் க்ஷார (உப்பு), க்ஷீர (பால்), ததி (தயிர்), இக்ஷுரஸ (கரும்புச் சாறு) எனும் நான்கு சமுத்திரங்கள் ஒரே இடத்தில் கலாரூபமாக இருப்பதாக அதிசயமான புனித-புவியியல் செய்தி உரைக்கப்படுகிறது. உலக எல்லைகளில் இருப்பதாகச் சொல்லப்படும் சமுத்திரங்கள் இங்கே எவ்வாறு ஒன்றாகத் தோன்றின? என வியாசர் கேட்க, சனத்குமாரர் காரணக் கதையை விளக்குகிறார். மன்னன் சுத்யும்னன், ராணி சுதர்ஷனா சந்தானம் வேண்டி தால்ப்ய முனிவரை அணைகிறார்கள். ‘புத்திரப்ரத’ தெய்வீக நீரில் ஸ்நானமும் சங்கர வழிபாடும் செய்தால் விருப்பம் நிறைவேறும் என முனிவர் உபதேசிக்கிறார். சுத்யும்னன் சிவனைத் திருப்திப்படுத்த, சிவன்—அவந்தி/குஷஸ்தலிக்கு செல்; என் ஆணையால் சமுத்திரங்கள் அங்கே வந்து யுகாந்தம் வரை அंशமாகத் தங்கும்; ஸ்நானத்தால் சுபலக்ஷணப் புத்திரன் பெறுவாய்—என்று அருள்கிறார். பின்னர் நான்கு சமுத்திரங்களிலும் முறையே ஸ்நானம், பித்ருக்களுக்கு ஸ்ராத்தம், பார்வதீபதி சிவபூஜை, மேலும் தான விதிகள் கூறப்படுகின்றன—உப்பு, பால், தயிர்சாதம், வெல்லம், செம்புப் பாத்திரங்கள், பொன், தானியங்கள், ஆடைகள், அர்க்யம், பால் தரும் பசு தானம். பலனுரையில் செல்வம், மனமகிழ் சந்தானம், நீண்ட ஸ்வர்கப் பயன், இறுதியில் மோக்ஷம் எனப் புகழப்படுகிறது.

शंकरवापिका–शंकरादित्यतीर्थमाहात्म्य (Śaṅkaravāpikā and Śaṅkarāditya Tīrtha: Glory and Merits)
இந்த அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர் வியாசருக்கு தீர்த்ததர்மத்தின் தத்துவத்தை உரைக்கிறார். முதலில் ‘சங்கரவாபிகா’ எனும் மகாதீர்த்தத்தின் தோற்றம் கூறப்படுகிறது—சிவன் கபால-க்ஷாலனத்திற்குப் பயன்படுத்திய நீரை எங்கு வீசியாரோ, அதுவே அங்கே வாபி/குளமாக மாறி அந்த இடத்தைப் புனிதமாக்கியது; அதனால் அந்தத் தீர்த்தம் சங்கரவாபிகா எனப் பெயர் பெற்றது. பின்னர் அர்காஷ்டமி நாளில் செய்யவேண்டிய விதி—வாபியின் எல்லாத் திசைகளிலும் நடுப்பகுதியிலும் ஸ்நானம் செய்து, கட்டுப்பாட்டுடன் ஹவிஷ்யான்னம், உணவுப் பொருட்கள், காய்கறி, கிழங்கு/வேர் முதலியவற்றை பிராமணர்களுக்கு தானமாக அளிக்க வேண்டும்; யாத்திரை இங்கே தானநெறியுடன் இணைக்கப்படுகிறது. பலश्रுதி பகுதியில் இந்த மஹாத்மியத்தைப் பாராயணம் செய்வோர் அல்லது பரப்புவோர் இம்மையிலும் மறுமையிலும் செழிப்பு, மரியாதை, நலன் பெறுவர் எனச் சொல்லப்படுகிறது. பின்னர் சிவன் (பினாகி, வृषபத்வஜன்) சூரியனைப் புகழ, சூரியன் வரம் அளிக்கிறான். எல்லா உடலுடையோரின் நலனுக்காக சூரியன் அங்கே ‘அம்சமாக’ நிலைத்திருக்க வேண்டும் என சிவன் வேண்ட, ‘சங்கராதித்ய’ தீர்த்தம் நிறுவப்பட்டு பெயரிடப்படுகிறது; தேவர்கள், தைத்யர்கள், கந்தர்வர்கள், கின்னரர்கள் சாட்சியாக இருந்து சங்கரனையும் ஆதித்யனையும் வழிபடுகின்றனர். முடிவில் சங்கராதித்ய தரிசனம் எல்லா யாக-தானங்களையும் விட உயர்ந்த புண்ணியத்தைத் தரும்; நோய், வறுமை, துயரம், பிரிவு ஆகியவற்றிலிருந்து காக்கும் என உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது.

Gandhavatī-Tīrtha Prādurbhāva and Śrāddha–Dāna Phala (गन्धवतीतीर्थप्रादुर्भावः श्राद्धदानफलम्)
சனத்குமாரர், ‘தீர்த்தங்களில் சிறந்தது’ எனக் கூறப்படும் கந்தவதீ தீர்த்தத்தின் மகிமையை வியாசருக்கு உரைக்கிறார். சைவ நிகழ்வில் மகேஸ்வரர் கபால-க்ஷாலனத்திற்காக கபாலத்தில் நீரை ஏந்திச் சென்று, அந்த நீரை நிலத்தில் கழுவி/சிதற விட, மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற ஒப்பற்ற தீர்த்தமாகப் புனித கந்தவதீ நதி தோன்றுகிறது. அங்கு நீராடுதல் மிகப் பெருமையாகப் போற்றப்படுகிறது. அத்தீர்த்தத்தில் செய்யப்படும் ஸ்ராத்தமும் தர்ப்பணமும் ‘அக்ஷய’ பலன் தருவதாக அறிவிக்கப்படுகிறது. தென் கரையில் பித்ருக்கள் இருப்பதாகவும், வம்சத்தார் அளிக்கும் பாயசம், தானியங்கள், தேன்-எள்ளுடன் கலந்த பிண்டங்கள் ஆகியவற்றை எதிர்நோக்கி இருப்பதாகவும் கூறப்படுகிறது; அவற்றால் அவர்கள் நீண்ட திருப்தி அடைந்து, செய்பவர்க்கு நிலையான ஸ்வர்க்கப் புண்ணியம் கிடைக்கிறது. ஸ்ராத்தம் தேவர்கள், பித்ருக்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், மனிதர்கள், விலங்குகள் மற்றும் பிற உயிர்கள் எனப் பலரையும் மகிழ்விக்கும் பொதுக் கர்மம் என விளக்கப்படுகிறது. நவமி, அஷ்டமி, அமாவாசை, பௌர்ணமி, சூரிய சங்கிராந்தி மற்றும் குறிப்பிட்ட சந்திர-நக்ஷத்திர யோகங்கள் போன்ற சுப காலங்கள் கூறப்பட்டு, இறுதியில் மனத் தூய்மை, பொருள் தூய்மை, சரியான காலம், முறையான விதி, தகுதியான பெறுநர், பரம பக்தி—இவையே விரும்பிய பலனை நிர்ணயிக்கும் என வலியுறுத்தப்படுகிறது.

दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Daśāśvamedha (Tīrtha Merit Discourse)
சனத்குமாரர் அவந்தீக்ஷேத்திரத்தில் உள்ள தசாஶ்வமேதிக தீர்த்தத்தின் தீர்த்த-பலஶ்ருதியை உரைக்கிறார். அங்கு ஸ்நானம் செய்து பின்னர் மகேஸ்வர தரிசனம் செய்தால், பத்து அஶ்வமேத யாகங்களின் ஒருங்கிணைந்த பலனுக்கு இணையான புண்ணியம் கிடைக்கும்; அரச யாகச் சக்தி இல்லாவிட்டாலும், தல-பக்தியால் உயர்ந்த பலன் எளிதில் பெறலாம் என்பதே கருத்து. மனு, யயாதி, ரகு, உஶனஸ், லோமஶ, அத்ரி, ப்ருகு, வ்யாசர், தத்தாத்ரேயர், புரூரவஸ், நஹுஷன், நலன் ஆகியோரின் பட்டியல் இந்தத் தீர்த்தத்தின் திறனைச் சான்றாகக் காட்டுகிறது. மேலும் சைத்ர மாதம் சுக்ல அஷ்டமியில் பக்தியுடன் தேவனைப் பூஜித்து, நன்றாக அமைந்த நற்குணமுள்ள குதிரையைப் பிராமணருக்கு தானம் செய்தால், குதிரை ரோமங்களின் எண்ணிக்கைக்கு ஏற்ப சிவலோகத்தில் நீண்டகால மரியாதை பெற்று, பின்னர் பூமிக்கு வந்து அரசாட்சிச் செல்வம் அடைவான் என்று விளக்கப்படுகிறது.

Ekānaṃśā-devī Utpattiḥ and Pūjā-Phala (एकानंशादेवीोत्पत्तिः पूजाफलम्)
இந்த அத்தியாயத்தில் வியாசர், ‘சர்வபாபப்ரணாசினி’ எனப் போற்றப்படும் ஏகானம்சா தேவியின் தோற்றக் கதையை சனத்குமாரரிடம் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் முதலில் விதிப்படி செய்யும் பூஜையின் மகிமையை விளக்குகிறார்—பிரசித்தமான தேவியை விதானபூஜையால் ஆராதித்தால் ‘சர்வசித்தி’ கிடைக்கும்; அணிமை முதலான சித்திகள், பாதுகாப்பளிக்கும் மந்திர-யந்திரங்கள், வேண்டிய பலன் உறுதியாகப் பெறுதல் ஆகிய பலன்கள் கூறப்படுகின்றன. பின்னர் கதை க்ருதயுகத்தின் தொடக்கத்திற்குச் செல்கிறது. பிரம்மா இராத்திரி/விபாவரியை அழைத்து தாரகாசுரன் ஏற்படுத்தும் அச்சுறுத்தலைச் சொல்லி, அவனை அழிக்க ஒரு தெய்வீகப் பிறப்பு அவசியம் என அறிவுறுத்துகிறார். சதியின் பார்வதியாக மறுபிறப்பு, சிவனின் தவம்-காத்திருப்பு, திட்டமிட்ட வரிசையில் அவர்களின் சங்கமம், மற்றும் பகை சக்திகளை வெல்லும் ஒளிமிக்க சந்ததி பிறப்பு ஆகியவை இணைந்து வர்ணிக்கப்படுகின்றன. இறுதியில் ஏகானம்சா தேவி காயத்ரி-ரூபிணி, ஓம்-முகி, ஸ்ரீ-கீர்த்தி, வித்யை, இலக்கு-ஸ்வரூபிணி முதலிய பல வடிவங்களால் ஸ்துதிக்கப்படுகிறாள். அவளை தரிசித்து பூஜிப்போர் தம் நோக்கங்களை அடைவார்கள்; பக்தியுடன் தியானிக்க வேண்டும் என உபதேசிக்கப்படுகிறது.

हरसिद्धि-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Harasiddhī)
சனத்குமாரர் அவந்தீ க்ஷேத்திரத்தின் மகாகாலத் திருத்தலச் சூழலில் சக்தி அளிக்கும் ஹரசித்தி தேவியின் தோற்றமும் மகிமையும் கூறுகிறார். சண்டன், பிரசண்டன் எனும் இரு வலிமைமிக்க தைத்யர்கள் விண்ணுலகங்களைப் பிடுங்கி கைலாசம் வந்து சிவனிடம் சூதாட்டப் போட்டியை முன்வைக்கிறார்கள்; அவர்கள் தேவர்களுக்கு தடையாக ‘தேவகண்டகர்கள்’ என அழைக்கப்படுகின்றனர். அவர்களின் கலவரத்தில் சிவகணங்கள் அடக்கப்படுகின்றன; நந்தி கடுமையாக காயமடைகிறான். அப்போது சிவன் அழைக்க, பார்வதி/சக்தி வடிவான தேவி தோன்றி தீவிரத் தீர்மானத்துடன் அந்த தைத்யர்களை வதம் செய்கிறாள். சிவன் அவளை உலகில் ‘ஹரசித்தி’—சித்தி அளிப்பவள்—என்று புகழப்படும் என அறிவித்து, அவளின் பூஜையும் தரிசனமும் வேண்டிய பலனைத் தரும் என உரைக்கிறார். பலश्रுதி: பக்தியுடன் ஹரசித்தி தரிசனம் செய்தால் அழியாத இலக்குகள் நிறைவேறும், சைவலோகப் பேறு கிடைக்கும். ‘ஹரசித்தி’ என்ற நான்கெழுத்து மந்திரத்தை நினைத்தால் பகைவர் பயம் நீங்கி வறுமை தடுக்கப்படும். மகாநவமியில் குறிப்பிட்ட பலியுடன் செய்யும் பூஜை அரச செழிப்பை அளிக்கும்; அன்றைய எருமை வதம் செய்பவர்க்கு பாவமில்லை என்றும், அர்ப்பணிக்கப்பட்ட பலி சொர்க்கப் பேற்றை அளிக்கும் என்றும் கூறப்படுகிறது.

वटयक्षिणी-माहात्म्य तथा अवन्तीक्षेत्रे शिवदर्शन-तीर्थस्नान-फलश्रुति (Vaṭayakṣiṇī Mahātmya and the Fruits of Śiva-Darśana & Tīrtha-Snāna in Avantī)
இந்த அத்தியாயம் அவந்தீக்ஷேத்திரத்தில் செய்யவேண்டிய விரத‑நியமங்களும், தலந்தோறும் கிடைக்கும் பலன்களும் கூறும் பலஶ்ருதி தொகுப்பாகும். ஸனத்குமாரர் வட்டயக்ஷிணியின் தரிசன‑பூஜை மகிமையை விளக்குகிறார்—ஒரு மாதம் பக்தியுடன் தரிசனம் செய்து, பூஜை செய்து, பொன் மலர்களை அர்ப்பணித்தால் மிகுந்த புண்ணியம் பெறப்படும்। சதுர்தசி திதியில் சிறப்பு விதி கூறப்படுகிறது—ஸ்நானம் செய்து எள்ளு தானம் செய்தால் பிசாசு பீடை நீங்கும் அல்லது வராது; அதன் நன்மை தானம் செய்பவரின் குலத்திற்கும் பரவும், தான சங்கல்பத்தில் அர்ப்பணிக்கப்பட்ட குடும்பங்களுக்கும் மங்களம் உண்டாகும்। பின்னர் ஷைவ தீர்த்த‑ஸ்தலங்களின் தரிசன வரிசை—ஷிப்ரா நதியுடன் தொடர்புடையதும் பிற தலங்களும்—ஒவ்வொரு இடத்திலும் ஸ்நானம்/தரிசனம்/பூஜை/தானம் செய்தால் குறிப்பிட்ட பலன்: பாபநாசம், யமலோகத்திலிருந்து விடுதலை, ருத்ரலோகப் பிராப்தி, அஷ்வமேத சம புண்ணியம், நோய் நீக்கம், ராஜசம்பத்து, ஸ்வர்கத்தில் நீண்ட அனுபவம், சித்தி‑வெற்றி, மகாபாதக விமோசனம், பாம்பு பயம்‑வறுமை பாதுகாப்பு, மேலும் ‘ஸ்வர்கத்வாரம்’ எனும் இடத்தில் பைரவ தரிசனத்தால் பல யாகங்களின் புண்ணியத்துக்கு இணையான பலன்।

हनुमत्केश्वर-प्रतिष्ठा (Establishment of Hanumatkeśvara)
இந்த அத்தியாயம் உரையாடல் வடிவில் அமைந்துள்ளது. வியாசர் ஹனுமத்கேஸ்வரரின் சனாதன முன்னர்கதையை கேட்க, சனத்குமாரர் விவரிக்கிறார். ராவணனை வென்று ராமர் சீதையுடன் திரும்பிய பின், முனிவர்கள் முன்னிலையில் அகஸ்தியர் மகாதேவரின் ஒப்பற்ற போர்வீரத்தை வாயுசுதன் ஹனுமான் வீரத்துடன் ஒப்பிடுகிறார். இதனால் ஹனுமான் தன் பக்திமகிமைக்கு வெளிப்படையான சான்றாக லங்கையிலிருந்து ஒரு சிவலிங்கத்தை கொண்டு வர விரும்புகிறார். ஹனுமான் விபீஷணனை அணுகுகிறார். விபீஷணன், திரிலோக ஜயத்திற்கு முன் ராவணன் நிறுவிய ஆறு லிங்கங்களில் ஒன்றைத் தேர்ந்தெடுக்கச் சொல்கிறான். ஹனுமான் முத்துபோல் ஒளிரும் லிங்கத்தைத் தேர்வுசெய்கிறார். அது முன்பு தனதன் (குபேரன்) வழிபட்டது; குபேரன் தினமும் மூன்று வேளையும் பூஜித்து அதன் பலனால் பந்தனத்திலிருந்து விடுபட்டான் என்று விபீஷணன் கூறி, லிங்கத்தின் விதிசக்தி மற்றும் காவல் வல்லமையை நிறுவுகிறார். ஹனுமான் லிங்கத்தை எடுத்துச் சென்று ஏழாம் நாளில் அவந்திகையை அடைந்து ருத்ரசரஸில் பிரதிஷ்டை செய்கிறார். பின்னர் மீண்டும் தூக்க முயன்றபோது அது அசையாது. அப்போது தேவன் தாமே உரைத்து—இது இங்கேயே ஹனுமான் நாமத்தில் நிரந்தரமாக நிறுவப்பட வேண்டும் என்று ஆணையிடுகிறார். பலश्रுதி: சனிக்கிழமை தரிசனம் செய்தால் பகைவர் பயம் நீங்கி வெற்றி கிடைக்கும்; பக்தர்கள் திருட்டு, வறுமை, துரதிர்ஷ்டம் ஆகியவற்றிலிருந்து விடுபடுவர். தைலாபிஷேகம் நோய்களையும் கிரகபீடைகளையும் தணிக்கும்; பக்தியுடன் தரிசிப்போர் மோட்சம் அடைவர்.

Yameśvara–Koṭitīrtha–Mahākāla Māhātmya (Rudrasaras and Ritual Merits)
இந்த அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர் வியாசருக்கு உபதேசமாக யமேஸ்வர வழிபாட்டு முறையும் அதன் பலன்களும் கூறுகிறார். எள்ளுக் கலந்த நீரில் நீராடி யமேஸ்வர தரிசனம், குங்குமம்/கேசரி பூசல், தாமரை அர்ப்பணம், தூபம்—சிறப்பாக கிருஷ்ணாகரு—மேலும் எள்ளும் அரிசியும் நிவேதனம் செய்ய வேண்டும் என விதிக்கப்படுகிறது. இவ்வழிபாட்டால் யமனும் இறந்தவருக்குக் கூட ‘தந்தைபோல்’ அருள்புரிவான் என பக்திப் புண்ணியத்தின் நெறி விளக்கப்படுகிறது. பின்னர் மூவுலகப் புகழ்பெற்ற உயர்ந்த தீர்த்தமான ‘ருத்ரசரஸ்’ மகிமை கூறப்படுகிறது. அங்கு நீராடி கோடீஸ்வர சிவனை தரிசித்தால் எல்லா மாசுகளும் நீங்கி ருத்ரலோகம் அடைவர். அங்கு செய்யும் சிராத்தம் மகாயாகங்களைவிட பலமடங்கு பலன் தரும்; பித்ருக்களுக்கு அளிக்கும் எந்த தானமும் ‘கோடி-குணித’ பலன் எனச் சொல்லப்படுகிறது. நீராடிய பின் பரம அక్షர தியானம் பாம்பு தோல் கழிப்பதைப் போல பந்தவிமோசனத்தின் குறியீடாக விளக்கப்படுகிறது. அதிகாலையில் நீராடி மகாகால தரிசனம் செய்தால் ஆயிரம் பசுதானப் பலன், ஏழு இரவுகள் தூய வாழ்வு ஆயிரக் கணக்கான சாந்திராயண விரதங்களுக்கு ஒப்பான புண்ணியம், இரவு ஜாகரணம், பூஜை மற்றும் மகாபிஷேகம் ஆகியவை போற்றப்படுகின்றன. முடிவில் கார்த்திகை, வைசாக மாதங்களில் கற்பூரம்-கேசரி-சந்தனம்-அகரு சமமாகக் கலந்த லேபத்தை கல்லில் அரைத்து மகாகாலனுக்கு பூசினால் ருத்ரனின் அனுசர நிலை பெறுவார் என வாக்குறுதி அளிக்கப்படுகிறது.

महाकालयात्रा-विधिः (Mahākāla Pilgrimage Procedure and Merits)
சனத்குமாரர் அவந்தீக்ஷேத்திரத்தில் மகாகால யாத்திரையின் ஒழுங்கான முறையை எடுத்துரைக்கிறார். ருத்ரசரோவரத்தில் நீராடி தொடங்கி, தலவரிசையாக பல சிவஸ்தலங்களிலும் பெயர்பெற்ற லிங்கங்களிலும் தரிசனம், நமஸ்காரம், நறுமணப் பொருட்கள்–மலர்களால் பூஜை செய்ய வேண்டும் என விதிக்கிறார். சில இடங்களில் நெய் அபிஷேகம், சில இடங்களில் பல கலச நீரால் அபிஷேகம் போன்ற குறிப்பிட்ட அளவுகளும் கூறப்படுகின்றன. ஒவ்வொரு நிலையிலும் பலன்-விளக்கம் அடர்த்தியாக உள்ளது—தரிசனத்தால் பெரும் பாவங்கள் நீங்குதல், தீய கனவுகள் அகலுதல், குஷ்டம் போன்ற நோய்கள் தணிதல், செல்வம் மற்றும் சித்தி பெறுதல் எனப் போதிக்கப்படுகிறது. யாத்திரை ஒழுக்கமும் வலியுறுத்தப்படுகிறது: யாத்திரிகன் ஒருமுகம், பக்தி, தன்னடக்கம் உடையவன் ஆக வேண்டும்; குறிப்பாக பணவஞ்சனை இல்லாத தூய்மையுடன் இருக்க வேண்டும். இறுதியில் தெய்வத்தின் முன் அமர்ந்து மீண்டும் மீண்டும் வணங்கி, யாத்திரையை மகாதேவருக்கு அர்ப்பணித்து ‘சம்சாரக் கடல்’ இலிருந்து விடுதலை வேண்ட வேண்டும். பிரதக்ஷிணையை மகாதானத்துக்கு இணையான புண்ணியமாகக் கூறி, சிவபக்தர்களுக்கும் ஏழை–பலவீனர்களுக்கும் அன்னதானம் செய்து, முழு உபகரணங்களுடன் பால் தரும் பசுவை தானம் செய்தால் அந்தப் புண்ணியம் பித்ருக்களுக்கும் வம்சத்திற்கும் பரவி நீண்டகால ஸ்வர்கசுகத்தை அளிக்கும்.

वाल्मीकेश्वर-माहात्म्य (Valmīkeśvara Māhātmya: The Etiology of Poetic Attainment)
இந்த அத்தியாயத்தில் வியாசரின் வினாவிற்கு பதிலாக சனத்குமாரர் அவந்தி நாட்டில் உள்ள வல்மீகேஸ்வர லிங்கத்தின் மகிமையை உரைக்கிறார். அந்த சிவலிங்கத்தின் தரிசனமும் பூஜையும் செய்தால் கவித்துவம்—கவிதை இயற்றும் ஆற்றல்—கிடைக்கும் என கூறப்படுகிறது. கதையில் ப்ருகு வம்சத்து பிராமணன் சுமதி பஞ்சத்தால் வேறு இடம் குடிபெயர்கிறான். அவன் மகன் அக்னிசர்மன் வேதப் படிப்பைத் துறந்து, பின்னர் கொடூரக் கொள்ளையர்களுடன் சேர்ந்ததால் வேத நினைவு, கோத்திரச் சின்னங்கள், கல்வி அனைத்தையும் மறக்கிறான். தீர்த்தயாத்திரையில் இருந்த சப்தரிஷிகளை அவன் மிரட்ட, அத்ரி ரிஷி அவன் நெறியைச் சோதித்து—‘குடும்பத்திற்காக’ செய்த வன்முறையின் பாவத்தை உன் உறவினர் பகிர்வார்களா?—என்று கேட்கிறார். அக்னிசர்மன் வீட்டிற்குச் சென்று தந்தை, தாய், மனைவியிடம் கேட்டபோது யாரும் பாவப் பங்கைக் கொள்ள மறுக்கிறார்கள். அதனால் அவன் மனம் உருகி ரிஷிகளிடம் சரணடைகிறான். ரிஷிகள் ஒரு இடத்தில் நிலைத்து நீண்ட காலம் தியானமும் மந்திரஜபமும் செய்யுமாறு விதிக்கிறார்கள்; பதின்மூன்று ஆண்டுகளில் அவனைச் சுற்றி வல்மீகம் (எறும்புப் புற்று) உருவாகிறது. பின்னர் ரிஷிகள் புற்றை அகற்றி அவனை மீட்டு ‘வால்மீகி’ என்று பெயரிடுகிறார்கள். அவன் குசஸ்தலியில் மகேஸ்வரனை ஆராதித்து கவித்துவ சக்தி பெற்று ராமாயணத்தை இயற்றுகிறான். ஆகவே அவந்தியில் அந்தத் தெய்வம் ‘வல்மீகேஸ்வரன்’ எனப் புகழ்பெற்று, தரிசன-பூஜையால் கவித்துவப் பெறுமதி அளிப்பதாக இந்த அத்தியாயம் கூறுகிறது.

Tīrtha-Phala of Avantīkṣetra: Worship of Named Śiva-Liṅgas and Observance-Based Merits (तीर्थफलप्रकरणम्)
இந்த 25ஆம் அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர், அவந்தீக்ஷேத்திரத்தின் தீர்த்தபலங்களை விதிமுறையுடன் வியாசருக்கு எடுத்துரைக்கிறார். சுக்ரேஸ்வரர், பீமேஸ்வரர், கார்கேஸ்வரர், காமேஸ்வரர், சூடாமணி, சண்டீஸ்வரர் எனப் பெயர்பெற்ற சிவலிங்கத் தலங்களை வரிசையாகக் கூறி, ஒவ்வொன்றிலும் செய்ய வேண்டிய பூஜை-தரிசன முறைகளும் அவற்றின் பலன்களும் விளக்கப்படுகின்றன. வெள்ளைப் பூக்கள் மற்றும் அனுலேபனங்களால் வழிபாடு, கவனத்துடன் தரிசனம், எள்ளெண்ணெய் மற்றும் எள்ளுநீரால் லிங்காபிஷேகம், பில்வ இலை அர்ப்பணம், மேலும் சதுர்தசி, கார்த்திக சுக்ல நவமி, கிருஷ்ணாஷ்டமி நாட்களில் உபவாச-விரதம் ஆகியவை கூறப்படுகின்றன; தானங்களில் குறிப்பாக ஆயிரம் பசு தானம் வலியுறுத்தப்படுகிறது. இவ்வாறு ஒழுங்கான விரதம், பொருள் அர்ப்பணம், பக்தி-பாவம் ஆகியவற்றால் அச்சமின்மை, தர்மவிருத்தி, நிலையான நலன், பந்தவிமோசனம், ருத்ரலோகம் அல்லது ஸ்வர்கப் பெறுதல் கிடைக்கும் எனச் சொல்லி, இறுதியில் தூய மனத்துடன் இத்தீர்த்தங்களைச் சேவிப்பவன் ஷம்புவின் இனிய தாமத்தை அடைவான் என்று முடிக்கிறது।

Pañceśānī-yātrāvidhi, Kṣetra-dvārapāla-nirdeśa, Mandākinī-tīrtha-māhātmya (पञ्चेशानी-यात्राविधिः, क्षेत्रद्वारपाल-निर्देशः, मन्दाकिनीतीर्थ-माहात्म्यम्)
அத்தியாயத்தின் தொடக்கத்தில் வியாசர் மகாகாலவனத்தின் புனிதத்தன்மையும் அதன் எல்லை அளவும் பற்றிய அதிகாரப்பூர்வ நிர்ணயத்தை வேண்டுகிறார். சனத்குமாரர் பிரம்மாவிடமிருந்து முன்பு கேட்ட செய்தியை எடுத்துரைத்து சாஸ்திர அதிகாரத் தொடரை நிறுவுகிறார். பின்னர் க்ஷேத்திரம் யோஜனை அளவுக்குள் அமைந்த புனிதப் பகுதி எனவும், பொன் வாயில்கள், ரத்தினத் தளங்கள் கொண்டதாகவும், உலக நலனுக்காக நியமிக்கப்பட்ட வலிமைமிக்க துவாராத்யக்ஷர்களால் காக்கப்படுவதாகவும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. திசை வாரியாக காவல் ஈசர்கள்: கிழக்கில் பிங்கலேசர், தெற்கில் காயாவரோஹணேசுவரர், மேற்கில் வித்தேசர், வடக்கில் உத்தரேசுவரர். பஞ்சேசானீ யாத்திரை விதி குறிப்பாக கிருஷ்ணபக்ஷ சதுர்தசி மற்றும் சூரிய-சந்திர சங்கம காலத்தில் கூறப்படுகிறது—உபவாசம், ஸ்நானம், கந்தம்-புஷ்பம்-தூபம்-நைவேத்யம் ஆகியவற்றால் பூஜை, இரவு ஜாகரணம், வரிசையாக ஆலய தரிசனம் செய்து மீண்டும் மீண்டும் மகாகாலேசுவரரிடம் திரும்புதல். நிறைவில் ஐந்து சிவபக்த பிராமணர்களுக்கு அன்னதானம், மேலும் தலங்களுக்கேற்ப ரதம், யானை, குதிரை, காளை, பசு போன்ற தானங்கள் விதிக்கப்படுகின்றன; பலச்ருதியில் பித்ருக்களுடன் சொர்க்க சுகம் உறுதி செய்யப்படுகிறது. அடுத்து குசஸ்தலீ பிரதட்சிணை, பத்மாவதி, ஸ்வர்ணச்ருங்காடிகா, அவந்தினீ, அமராவதி, உஜ்ஜயினீ, விசாலா ஆகியவற்றின் தரிசன-பூஜை மகிமை, பாபநாசம் மற்றும் பரலோகப் பயன்கள் கூறப்படுகின்றன. பின்னர் மந்தாகினீ தீர்த்த மஹாத்ம்யத்தில் பிரம்மா அதன் நிறுவல், அங்கு ஸ்நான-ஜப-தானங்களுக்கு பலமடங்கு பலன், காலநிலைக்கேற்ப கோதானம், க்ருததேனு, திலதேனு, ஜலதேனு போன்ற தான விதிகளை விளக்குகிறார். சிவன் மறுவேடத்தில் பிரம்மயாகத்தில் நுழைந்து ஏற்பட்ட மோதல், சாபப் பின்னணி, இறுதியில் பக்தரும் ஒழுக்கமுடையவரும் பெறும் உறுதிமொழி ஆகியவற்றுடன் தீர்த்த-க்ஷேத்திரத்தின் மேன்மை மீண்டும் வலியுறுத்தப்படுகிறது.

Aṃkapāda-darśana and the Yamaloka Episode (Sāndīpani’s Son and the Five Forms at Kuśasthalī)
இந்த அத்தியாயத்தில் வியாசர்–சனத்குமாரர் உரையாடலாக, அவந்தியில் ‘அங்கபாத’ எனப்படும் தலத்தில் ராமனையும் ஜனார்தனனையும் தரிசிப்பவன், மிகுந்த பாபப் பாரம் இருந்தாலும் யமலோகத்தைச் சந்திக்கமாட்டான் எனும் ரட்சகப் பயன் நிறுவப்படுகிறது. பின்னர் பூமியின் பாரத்தைத் தணிக்க அவதரித்த ராமன்–கிருஷ்ணன் உஜ்ஜயினிக்குச் சென்று பிராமண சாண்டீபனியிடம் கல்வி பயின்று, மிகக் குறுகிய காலத்தில் வேதங்கள், வேதாங்கங்கள் முதலியவற்றை அதிசயமாகக் கற்றறிகின்றனர்; குருவுடன் மகாகாலவனத்தில் நுழைந்து தர்மரட்சணை, ஒழுங்கு நிறுவல் குறித்து புகழ் பெறுகின்றனர். குருதக்ஷிணை கேட்டபோது சாண்டீபனி கடலில் இழந்த தன் மகனை மீட்டுத் தருமாறு வேண்டுகிறார். அப்போது கிருஷ்ணன்–ராமன் திமி-வடிவில் இருந்த கடல் தைத்யன் பஞ்சஜனனைத் தேடி சங்கத்தைப் பெறுகின்றனர்; வருணன் அளித்த பயங்கர ரதத்தில் யமலோகத்திற்குச் செல்கின்றனர். சங்கநாதமும் விஷ்ணுவின் சன்னிதியும் காரணமாக தண்டனைச் செயல்முறைகளும் நரக உலகங்களும் சுருங்கி, பாபப் பந்தத்தில் சிக்கிய உயிர்கள் விடுதலை பெறுகின்றன; யமதூதர்களுடன் மோதலில் நாராந்தகன் தோற்கடிக்கப்படுகிறான், பின்னர் சித்ரகுப்தர் முதலியோருடன் யமன் முன்னேறுகிறான். காலன் தண்டத்தை உயர்த்தும் தருணத்தில் பிரம்மா ராமனின் ஜகத்தாரக சக்தியைப் போற்றி கட்டுப்பாட்டை வேண்டுகிறார்; கிருஷ்ணன் குருபுத்திரனை மீட்பதே நோக்கம் எனச் சொல்ல, யமன் குழந்தையை ஒப்படைக்கிறான். பலश्रுதியில்—அந்த நாள்முதல் அங்கபாதத்தில் மரிப்போர் யமனைப் பார்க்கார்; குஷஸ்தலியில் ஐந்து வடிவங்களின் (மகாகாலன், விஸ்வரூப கோவிந்தன், சங்கோத்தார-ரூப கேசவன் முதலியவை) தரிசனத்தால் நிரயப் பயம் நீங்கி நன்மை கிடைக்கும் என்கிறது. ஸ்நானம், தானம், அர்ப்பணம், ஸ்ராத்தம் ஆகியவற்றால் ஆரோக்கியம், அகாலமரணம் தவிர்ப்பு, தூய குலத்தில் மறுபிறப்பு, இறுதியில் விஷ்ணுலோகப் பிராப்தி கூறப்படுகிறது.

अध्याय २८: चन्द्रादित्य–करभेश्वर–गणेश–सोमवतीतीर्थमाहात्म्य (Chapter 28: Mahatmya of Candrāditya, Karabheśvara, Gaṇeśa, and Somavatī Tīrtha)
இந்த அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர் வியாசருக்கு அவந்தீகண்டத்தின் பல தீர்த்தங்களின் மஹாத்மியத்தைத் தொகுத்து உரைக்கிறார். முதலில் சந்திராதித்யரின் புகழ்ச்சி—கந்தம், புஷ்பம், தூபம், நைவேத்யம் கொண்டு வழிபட்டால் சாலோக்யப் பேறு கிடைத்து நிலையான புண்ணியம் பெருகும் எனக் கூறப்படுகிறது. பின்னர் கரபேஸ்வரக் கதை. தேவர்களுடன் வனத்தில் விளையாடிய சிவன் கரப (கழுதை போன்ற) ரூபம் எடுத்தார்; தேவர்கள் அறியாமல் திகைத்தனர். அப்போது பிரம்மாவும் கணநாயகன் (விநாயகன்) மறைபொருளை வெளிப்படுத்தினர். அதன் பின் சிவன் ‘கரபேஸ்வர’ என்ற திவ்ய லிங்கத்தை நிறுவி, அங்கு ஸ்நானம்–பூஜை செய்தால் பெரும் பலன் உண்டென அறிவிக்கிறார். அடுத்து கணேசனை ‘லட்டுக்க-பிரியன்’ எனச் சொல்லி, குறிப்பாக சதுர்த்தியில் செய்ய வேண்டிய விரதமுறை கூறப்படுகிறது—ஷிப்ராவில் ஸ்நானம், சிவப்பு ஆடை, சிவப்பு மலர்–சிவப்பு சந்தனம், மந்திரஸ்நானம், லட்டுக்க நைவேத்யம்; இதனால் விக்னநாசமும் சுபசித்தியும் கிடைக்கும். குசுமேச, ஜயேஸ்வர, சிவத்வார லிங்கம், மார்கண்டேஸ்வர, பிரம்மசரஸ்/பிரம்மேஸ்வர, யஜ்ஞவாபி மற்றும் பல குண்டங்களின் தனித்தனி பலன்களும் பட்டியலிடப்படுகின்றன. இறுதிப் பகுதியில் சோமவதீ தீர்த்தத்தின் தோற்றம்—அத்திரியின் தவத்தால் சோமன் வெளிப்படுதல்—மற்றும் அங்கு ஸ்நானம் செய்தால் கடும் பாவங்களும் சுத்தியாகும் எனக் கூறப்படுகிறது. அமாவாசை–சோமவார இணைவு, வ்யதீபாத யோகம் ஆகியவற்றில் புண்ணியம் பலமடங்கு பெருகும். சோமனின் நோய் அவந்தியில் சோமேஸ்வர வழிபாட்டால் நீங்கி மீட்பு பெற்ற கதை, மேலும் சௌராஷ்டிரத்தின் சோமநாத வழிபாட்டின் நித்ய புண்ணியத் தொடர்பும் முடிவில் கூறப்படுகிறது.

अनरकतীर्थमाहात्म्य एवं नरकवर्णन (Glory of Anaraka Tīrtha and an Ethical Account of Narakas)
இந்த அதிகாரத்தில் வியாசர் சனத்குமாரரிடம்—நரகங்கள் எத்தனை, எங்கு உள்ளன, எந்தத் தவறான செயல்களால் உயிர்கள் நரகத்தில் வீழ்கின்றன என்று கேட்கிறார். சனத்குமாரர் பல பெயர்களுடைய நரகங்களை வரிசைப்படுத்தி, தண்டனை கர்மத்திற்கேற்ப அளவானதாக இருக்கும் என விளக்குகிறார்; இது தர்மநெறி போதனையாகவும் பாவத்திலிருந்து எச்சரிக்கும் அறிவுறுத்தலாகவும் அமைகிறது. பின்னர் அதிகாரம் பரிகாரத்திற்குத் திரும்புகிறது. அனரக தீர்த்தத்தின் அபூர்வ மகிமை கூறப்படுகிறது—அங்கு நீராடி மகேஸ்வரனை தரிசித்தால், கடும் பாவம் செய்தவர்களுக்கும் நரக தரிசனம்/அனுபவம் ஏற்படாது எனச் சொல்லப்படுகிறது; ஆனால் உண்மையான மனவருத்தம் (பச்சாத்தாபம்) மற்றும் உரிய பிராயச்சித்தம் அவசியம் என்றும் வலியுறுத்தப்படுகிறது. முக்கிய உபதேசம்—உயர்ந்த பிராயச்சித்தம் என்பது சாம்புவை இடையறாது நினைவு கூர்தல், அதாவது தொடர்ந்த சிவஸ்மரணம். இறுதியில் காலவிதி: கார்த்திக கிருஷ்ண சதுர்த்தசி அன்று தேவதேவனின் முன் தீபதானம் செய்ய வேண்டும்; இது ஒழுக்கச் சுத்தியும் பக்தி நோக்கமும் ஒன்றாக உறுதியாகும் எனக் கூறப்படுகிறது.

Dīpadāna-Māhātmya and Anarakā-Tīrtha Vidhi (दीपदानमाहात्म्य तथा अनरकातीर्थविधिः)
இந்த அதிகாரத்தில் வியாசர் தீபதானத்தின் பலனும் அதன் தோற்றமும் என்னவென்று கேட்கிறார். சனத்குமாரர் க்ருதயுகக் காரணக் கதையை உரைக்கிறார்—உடலின் இருளால் வருந்திய பார்வதி மங்கள ஒளி பெறத் தவம் செய்யப் புறப்படுகிறாள்; சங்கரனின் மூன்று கண்கள் சூரிய‑சந்திர‑அக்னி ரூபம் என்பதால் அவர் இல்லாமையில் உலகமெங்கும் கடும் இருள் பரவி, எல்லா லோகங்களும் ஒளி‑பாதுகாப்பு இழந்து புலம்புகின்றன. அப்போது கேசவ/தாமோதர/விஷ்ணு ரூப தெய்வவாணி, தானங்களில் தீபதானம் சிறப்பாகப் போற்றத்தக்கது என அறிவுறுத்துகிறது; நாகர்கள் காரணமாக உண்டான ஒரு சிறந்த தீபம் பாதாள இருளை அகற்றிய வரலாற்றைச் சொல்லி, தீபம் எல்லா உலகங்களுக்கும் நலன் தரும் கருவி என நிறுவுகிறது. பின்னர் விதியாக, அவந்தியின் அனரகா தீர்த்தத்தில் கார்த்திக கிருஷ்ண சதுர்தசி அன்று யமனை நோக்கி கருப்பு எள்ளும் மந்திரங்களும் கொண்டு அர்ப்பணம் செய்து, அதன் பின் நெய் நிரப்பிய விளக்கைத் தானமாக அளிக்கச் சொல்கிறது. தாமரை/மண்டல அமைப்பில் பல விளக்குகள் நிறுவுதல், திரி‑பாத்திர‑படையல்கள், தகுதியான பிராமணர்க்கு தானம் ஆகியவற்றை கூறி, இறுதியில் போக வளமும் ஸ்வர்காரோஹணமும் எனப் பலன் உரைக்கப்படுகிறது.

Adhyāya 31 — Kedāreśvara to Rāmeśvara: Tīrtha Network, Phalaśruti, and the Kuśasthalī Legend
இந்த அதிகாரம் அவந்தி மண்டலத்தின் தீர்த்தங்களும் லிங்கத் தலங்களும் வரிசையாகக் கூறப்படும் பட்டியலாக அமைந்து, ஒவ்வொன்றிற்கும் தெளிவான பலன் (பலஸ்ருதி) உரைக்கிறது. கேதாரேஸ்வரர், ஜடேஸ்வரர் (ஜடாஶ்ருங்கத்தில்), இந்திரதீர்த்தம்/இந்திரேஸ்வரர், குண்டேஸ்வரர், கோபதீர்த்தம்/கோபேஸ்வரர், சிபிடாதீர்த்தம், விஜயம்/ஆனந்தேஸ்வரர் முதலிய இடங்களில் ஸ்நானம், தரிசனம், பூஜை, உபவாசம் செய்தால் பாபநாசம், சிவலோகம் அல்லது இந்திரலோகம் அடைதல், கீழ்நிலைப் பிறவிகள் தவிர்தல் ஆகிய பலன்கள் கிடைக்கும் எனச் சொல்கிறது. பின்னர் கதை குஷஸ்தலிக்கு மாறி, அங்கு ராமேஸ்வர லிங்கம் போகம்–மோட்சம் அளிப்பதாக விளக்கப்படுகிறது. உறவினரிடமிருந்து ‘வியோகம்’ ஏற்படுமோ என ராமர் கவலைப்பட, இறைவன் தரிசனம் ‘வியோகம்’ என்ற சொல்லின் அசுப அர்த்தத்தை நீக்கி, மங்களமான தொடர்ச்சியை வழங்கும் என உறுதி அளிக்கப்படுகிறது. தெய்வவாணி ராமரின் பெயரால் லிங்கம் நிறுவுமாறு ஆணையிட, லக்ஷ்மணர் பிரதிஷ்டை செய்கிறார்; சிப்ரா நீரால் ஸ்நான விதி திட்டமிடப்படுகிறது. மேலும் ஒரு நெறி-மனிதவியல் குறிப்பாக, இந்தக் க்ஷேத்திரத்தில் சுயநலம் சமூகப் பந்தங்களைச் சிதைக்கக் கூடும் எனச் சொல்லி, ராம–லக்ஷ்மணர் இடையிலான தற்காலிக பதற்றம் அதனால் விளக்கப்படுகிறது. இறுதியில் சௌபாக்யதீர்த்தம், க்ருததீர்த்தம், யோகீஸ்வரீ வழிபாடு, சங்காவர்த்தம், சுதோதகம்/சுதேஸ்வரர் (மோட்சதாயகம்) ஆகியவற்றின் மகிமை, பிரஹ்மஹத்யா-நிவாரணக் கதைகள் (கிம்புன; சூரிய தொடர்புடைய துர்தர்ஷ) மற்றும் கோபீந்திர, கங்காதீர்த்தம், புஷ்பகரண்டம், உத்தரேஸ்வரர், பூதேஸ்வரர், அம்பாலிகா, கண்டேஸ்வரர், புண்யேஸ்வரர், லம்பேஸ்வரர், ஸ்தவிர விநாயகர், நவநதி-பார்வதி, காமோதகம், பிரயாகேசர் முதலிய பல தலங்களின் குறிப்புகளுடன் அதிகாரம் தீர்த்தயாத்திரை வரைபடம்போல் நிறைவு பெறுகிறது.

नरादित्य-प्रतिष्ठा तथा केशवार्क-माहात्म्य (Installation of Narāditya and the Glory of Keśavārka)
சனத்குமாரர் நராதித்யன் எனப்படும் சூரியத் தெய்வத்தின் (சுத்தி, ஆரோக்கியம் அருளும்) தலமகிமை-உற்பத்திக் கதையை தத்துவநிலையுடன் கூறுகிறார். அர்ஜுனன் இந்திரனுக்காகப் பெரும் பகைவர்களை வென்று குருதக்ஷிணை போல் வீரசேவை செய்கிறான். மகிழ்ந்த இந்திரன் வரம் அளித்து, பிரம்மா–விஷ்ணு–பிரஜாபதி/தக்ஷன் வழிபட்ட இரண்டு பழம்பெரும் விக்ரகங்களை அர்ஜுனனிடம் ஒப்படைத்து, குஷஸ்தலியில் பிரதிஷ்டை செய்ய ஆணையிடுகிறான்—ஷிப்ரா நதியின் வடகரையில் கேசவார்க்கன் பாபஹரனாக உறைவதாகவும், ஆஷாடி மற்றும் கௌமுதீ யாத்திரைகளில் மேக–மழைச் சின்னங்கள், தெய்வச் சந்நிதி போன்ற மகிமைகள் வெளிப்படுவதாகவும் கூறுகிறான். நாரதர் கிருஷ்ணனை அழைக்க, கிருஷ்ணன் பிரதிஷ்டை முறையை ஒழுங்குபடுத்துகிறான்—அர்ஜுனன் கிழக்கில் நிறுவ, கிருஷ்ணன் வடக்கே சென்று சங்கநாதத்தை விதிச் சின்னமாக்குகிறான். பிரதிஷ்டை நேரத்தில் சூரியன் பேர்தேஜஸுடன் தோன்றி பின்னர் சௌம்ய ரூபம் கொண்டு அபயம் அளித்து இடத்தை உறுதிப்படுத்துகிறார். அர்ஜுனனின் ஸ்தோத்திரம் சூரியனை உலகநியந்தா, இருள் நீக்கி, ஆபத்தில் காப்பவன், பல தெய்வச் செயல்களின் ஒருமையிடமாகப் போற்றுகிறது. சூரியன் வரங்கள் அளிக்கிறார்—அத்தலத்தில் நிலையான சந்நிதி, பக்தர்களுக்கு செழிப்பு; பக்தியின்மை மனித முயற்சிகளைப் பலனற்றதாக்கும் என முடிவில் உணர்த்தப்படுகிறது।

Keśavārka-Stotra and the Merit of Reṇutīrtha (केशवार्कस्तोत्रं रेणुतीर्थमहिमा च)
இந்த முப்பத்திமூன்றாம் அதிகாரத்தில் சூரிய வழிபாட்டின் தத்துவம் ஒழுங்கமைந்த ஸ்தோத்திரமாக விளக்கப்படுகிறது. ஸனத்குமாரர் நிகழ்வை எடுத்துரைக்கிறார்—நாராயணர் சங்கினை நிறுவி, ஒருமுகச் சிரத்தையுடன் அதை ஊதி, கேசவார்க-ஸ்தோத்திரத்தால் பாஸ்கரனைப் போற்றுகிறார். பின்னர் உரையாடல் வடிவில் ஸ்ரீகிருஷ்ணர் ஆதித்யன், ரவி, சூர்யன், திவாகரன், ஸஹஸ்ராம்ஷு, மார்த்தாண்டன் முதலிய பல நாமங்களை வரிசையாகச் சொல்லி, சூரியனை உலக நியந்தா, கர்ம சாட்சி, விழிப்பூட்டுபவன், இஷ்டபலப் பிரദாதா என நிறுவுகிறார். மேலும் மும்மூர்த்தித் தொடர்பு கூறப்படுகிறது—விடியற்காலத்தில் சூரியன் பிரம்மா, மதியத்தில் ருத்ரன், நாள் முடிவில் விஷ்ணு; அதற்கேற்ற நிற-ரூபங்களும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. இந்த ஸ்தோத்திரம் விஷ்ணு ஜபித்த தெய்வீக அஷ்டசத நாமத் தொகுப்பு எனச் சொல்லி, பக்தியுடன் பாராயணம் செய்தால் நல்வழி, செல்வம், சந்ததி, தேஜஸ், புத்தி, உயர்ந்த நிலை கிடைக்கும் என பலன் உரைக்கப்படுகிறது. இறுதியில் தலமகிமை—கேசவார்க தரிசனத்தால் பாபநாசம் மற்றும் சூரியலோகத்தில் மரியாதை பெறுதல். கேசவார்க அருகிலுள்ள ரேணுதீர்த்த தரிசனமும் நிச்சயமாகப் பாபங்களை நீக்கும் என அறிவிக்கப்படுகிறது.

शक्तिभेद-कोटितीर्थ-माहात्म्य तथा स्कन्दोत्पत्ति (Śaktibheda and Koṭitīrtha Māhātmya with the Account of Skanda’s Manifestation)
இந்த அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர், வியாசரின் வினாவிற்கு விடையாக ஸ்கந்தரின் வெளிப்பாடு மற்றும் அவந்தியில் உள்ள ‘சக்திபேத’ தீர்த்தத்தின் மகிமையை விளக்குகிறார். அசுரர்களால் தேவர்கள் தோற்க, இந்திரன் தவம் செய்கிறான்; சிவன் அருள்புரிந்து தேவர்களுக்கு வல்லமையான சேனாதிபதியை உருவாக்குவேன் என்று உறுதி அளிக்கிறார். பின்னர் சிவனின் தியானநிலை, பார்வதியின் தவம், காமதகனம், அதன் பின் தெய்வீக திருமணம் ஆகிய நிகழ்வுகள் தொடர்கின்றன. காரணத் தொடர் இவ்வாறு கூறப்படுகிறது—சிவனின் ரேதஸ் அக்னி வழியாக கங்கைக்கு செல்கிறது; க்ருத்திகைகள் மற்றும் மாத்ரு-சக்திகள் கர்ப்ப-மோட்டீவில் இணைகின்றன; இறுதியில் ஆறுமுக ஸ்கந்தர் வெளிப்பட்டு தேவர்களின் சேனாபதியாக அபிஷேகம் பெறுகிறார். இக்கதை அவந்தியின் புனித நிலவரையில் நிலைபெறுகிறது—ஸ்கந்த சக்தி வீழ்ந்ததால் ‘சக்திபேத’ தீர்த்தமும் பல தீர்த்தங்களும் தோன்றின; பிரம்மா கோடிதீர்த்தத்தில் ‘கோடிதீர்த்தேஸ்வர’ சிவனை நிறுவினார். பலश्रுதியில் கோடிதீர்த்தத்தில் ஸ்நானம், சிவதரிசனம், ஸ்ராத்தம், தானம் (பால் தரும் பசு தானம், வ்ருஷோத்ஸர்கம் உட்பட) ஆகியவற்றின் விதியும் புண்ணியப் பயன்களும் யாத்திரிகர்களுக்கான நெறிமுறையாக கூறப்படுகின்றன.

अवन्तीक्षेत्रे तीरथस्नान-पूजा-व्रतानां फलवर्णनम् / Merit-Statements on Bathing, Worship, and Vows in Avanti
இந்த அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர் அவந்தீக்ஷேத்திரத்தின் தீர்த்தங்களில் ஸ்நானம், பூஜை, விரதம் ஆகியவற்றின் பலனைச் சுருக்கமாக எடுத்துரைக்கிறார். ஸ்வர்ணக்ஷுரா, விஷ்ணுவாபீ போன்ற வாபிகளில் நீராடுதல், இந்திரியஜயம் செய்து நியமம் காத்தல், மஹேஸ்வர தரிசனம், அபயேஸ்வர பூஜை, மேலும் அகஸ்த்யேஸ்வரனை ஒருமுகமாக தரிசித்தல்—இவை அனைத்தும் மகாபுண்யம் தருவதாக கூறப்படுகிறது. சைத்ரம், பால்குணம் மாதங்களில் ஜாகரணம் மற்றும் உபவாசம் தூய்மைக்கும் நெறிச்சார்ந்த வாழ்வுக்கும் வழிகாட்டியாக விதிக்கப்படுகிறது. அகஸ்த்யேஸ்வர வழிபாட்டிற்கு தனி விதியும் கூறப்படுகிறது—சக்திக்கேற்ப பொன் அல்லது வெள்ளியில் அகஸ்த்ய உருவம் செய்து, பஞ்சரத்னம் மற்றும் வஸ்திரத்தால் அலங்கரித்து, காலமறிந்து கனிகள்-மலர்களால் பூஜித்து, ஏழு ஆண்டுகள் விரதம் மேற்கொள்ள வேண்டும். ‘காசபுஷ்ப-பிரதீகாச… கும்பயோனே…’ என்ற அர்க்ய மந்திரமும் தரப்படுகிறது. பலனாக செல்வம், சந்தானம், மரணத்திற்குப் பின் ஸ்வர்கப் பிராப்தி, உயர்குலப் பிறவி, இறுதியில் யோகசித்தி; மேலும் நித்யமாகக் கேட்டு/பாராயணம் செய்தால் பாபநாசமும் முனிலோக ஆனந்தமும் உண்டாகும் என கூறப்படுகிறது.

Ujjayinī’s Kalpa-Names, Mahākāla’s Descent, Naradīpa Darśana, and Śaṅkhoद्धāraṇa Tīrtha
இந்த अध्यாயத்தில் வியாசர் அவந்தீக்ஷேத்திரத்தின் புகழ்பெற்ற பெயர்கள்—மஹாகால, சிவபதம், கோடீஸ்வர/கோடீதீர்த்தம், நரதீபம், சங்கோத்தாரணம், சூலேஸ்வரன், ஓங்காரம், தூதபாபம், அங்காரேஸ்வரன் முதலியவற்றின் பெயர்க்காரணங்களையும், உஜ்ஜயினி “ஏழு-கல்ப” நகரம் என்பதையும் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் நகரத்தின் ஏழு கல்பப் பெயர்கள்—ஸ்வர்ணச்ருங்கா, குஷஸ்தலீ, அவந்திகா, அமராவதீ, சூடாமணி, பத்மாவதீ, உஜ்ஜயினி—என்று கூறி, அவற்றை ஜபித்து நினைப்பதால் கிடைக்கும் புனிதப் பயனை விளக்குகிறார். பின்னர் இந்திரன் அந்தகனின் மகன் கனகதானவனை வதம் செய்து சிவனிடம் சரணடைகிறான். சிவன் பைரவசமான விஸ்வரூபத்தை வெளிப்படுத்தி ஒரு பாதத்தால் இறங்க, அங்கே ஒரு புனித நீர்நிலை தோன்றுகிறது; அந்த பாதச்சுவடு இடம் “சிவபதம்” எனப் பெயர்பெறுகிறது, கோடி பாபங்களைப் பிளந்ததால் “கோடீதீர்த்தம்” என்ற மகிமை நிலைபெறுகிறது. தொடர்ந்து அந்தகன் தாக்குதலால் தேவர்கள் அஞ்ச, சிவன் மஹாகால ரூபத்தில் போரிட்டு அவனை அடக்குகிறார். அந்தகனின் தமஸ் உலகை மூடும்போது மனிதவடிவ சூரியப் பிரகடனம் “நராதித்ய/நரதீபம்” ஆகத் தோன்றி ஒளியை மீட்டளிக்கிறது. நரதீப தரிசனம்-பூஜை விதி, சுபநேரங்கள், தரிசனப் பலன் (சூர்யலோகப் பிராப்தி), மேலும் ஜ்யேஷ்ட சுக்ல த்விதீயை ரதயாத்திரையில் தரிசனத் திசைகள், ரதம் இழுத்தல், பிரதட்சிணை, காணிக்கைகள் ஆகியவை கூறப்படுகின்றன. இறுதியில் அந்தக வதத்திற்குப் பின் விஷ்ணுவின் சங்கநாதத்தால் “சங்கோத்தாரண தீர்த்தம்” தோன்றுகிறது; அங்கு விஷ்ணு சன்னிதியும் லிங்க சன்னிதியும் இருந்து, விரதம்-தரிசனப் பயன்கள் மற்றும் யோகினீ-பலியுடன் உரிய அர்ப்பணங்களால் பாதுகாப்பும் நன்மையும் கிடைக்கும் என உரைக்கப்படுகிறது.

Dhūtapāpa–Śūleśvara–Abhayeśvara–Vaṭamātr̥–Kaṇṭeśvara–Singeśvara–Vināyaka–Aṅgāreśvara Māhātmya (Chapter 37)
சனத்குமாரர், அந்தகன் வதத்துடன் தொடர்புடைய அவந்தீக்ஷேத்திரத்தின் தீர்த்த-ஸ்தாபன நிகழ்வுகளைத் தொடர்ச்சியாக உரைக்கிறார். அந்தகன் திரிசூலத்தால் குத்தப்பட்டபோது எழுந்த நாதத்திலிருந்து ஓங்கார-சிவப் பிரகடனம் முன்னிறுத்தப்படுகிறது; ஸ்நானமும் தியான-நியமமும் பாபநாசம் மற்றும் முக்திக்கான சாதனமாகக் கூறப்படுகிறது. திரிசூலம் போகவதீ நீர்நிலைகளுக்குச் சென்றதால் ‘சூலேஸ்வர’ நாமம் பிரசித்தி பெற்று, ‘தூதபாப’ தீர்த்தம் பெயர்பெறுகிறது; பக்தர்களுக்கான குறிப்பிட்ட விரத/உபவாச தினங்களும் சொல்லப்படுகின்றன. ரத்தத்தில் இருந்து பிறந்த அசுரர்கள் மீண்டும் பெருகியபோது தேவர்கள் மாத்ருதேவிகளை உருவாக்கினர்—பிராஹ்மணீ, கௌமாரீ, மேலும் உக்ர ரூபங்களின் தொடர்ச்சியில் சாமுண்டா வரை; ஆலமரத்தருகே அவர்கள் ‘வடமாத்ரு’ எனப் புகழ்பெற்றனர். அங்கு ஸ்நானத்திற்குப் பின் அவர்களின் தரிசனம் சுத்தியும் புண்ணியமும், அவர்களின் லோகத்தில் மேன்மையும் தரும் எனக் கூறப்படுகிறது. சிவனின் சிங்கநாத நிகழ்வு ‘சிங்கேஸ்வர’ மற்றும் ‘கண்டேஸ்வர’ தலங்களை நிறுவி, தீங்கு-பயம் நீக்கும் காவல் நிலையங்களாக அமைக்கிறது. சிவனின் ‘அபயம்’ என்ற உறுதியால் ‘அபயேஸ்வர’ன் தோன்றுகிறான்; அங்கு நியமபூர்வ பூஜை மகாயாகப் பலனுக்கு ஒப்பாகவும், பகைவர்/பூதாதி பயங்களை நீக்கும் என்றும் கூறப்படுகிறது. பின்னர் விக்னநிவாரக ‘மஹாவிநாயக’ மஹாத்மியம், மாதந்தோறும் சதுர்த்தி பூஜை விதியும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. இறுதியில் சிவனின் வியர்வையிலிருந்து அங்காரகன் (செவ்வாய்) பிறந்த காரணக் கதை, ‘அங்காரேஸ்வர’ ஸ்தாபனம், சதுர்த்தி/செவ்வாயன்று அர்க்யம் அளிக்கும் முறை, இஹ-பர நன்மைகள் ஆகியவை விளக்கப்படுகின்றன.

अन्धकस्तुतिः—चामुण्डारुधिरपानं, शिववरदानं, आवन्त्यमातरः-स्थापनम् (Andhaka’s Hymn, Cāmuṇḍā’s Blood-Drinking, Śiva’s Boon, and the स्थापना of the Āvantya Mothers)
அத்தியாயம் 38-ல் சனத்குமாரர் கூறும் தெய்வீக நிகழ்ச்சி தொடர்ச்சியாக விரிகிறது. முதலில் சாமுண்டா ராட்சசனின் மீதமிருந்த இரத்தத்தைப் பருகுகிறாள்; அவளது முகம் அச்சமூட்டும் ஒளியால் பிரகாசிக்க, அந்தகனின் மாயையும் வலிமையும் சிதைந்து அவன் சக்தியிழந்து அஞ்சி நிற்கிறான். அடைக்கலம் இன்றி உயிர்ப்பயத்தில் அந்தகன் ரஜஸ்-தமஸ் குணங்களை விட்டு சாத்த்விக நிலை கொண்டு சங்கரனிடம் சரணடைந்து நீண்ட ஸ்தோத்திரம் செய்கிறான்—சிவனை சிருஷ்டிகரன், சுக-துக்கத்தின் நியந்தா, கங்காதரன், சந்திரகலாதரன், பரம சரணம் எனப் போற்றுகிறான். இங்கு பலஸ்ருதி கூறப்படுகிறது: தூய நடத்தையுடைய சிவபக்தன் இதை ஓதினாலும் கேட்டாலும் அழியாத சிவலோகம் பெறுவான். பின்னர் சிவன் தோன்றி திவ்யதரிசனத்தை அருளி வேண்டிய வரத்தை அளிப்பதாகச் சொல்கிறான். அந்தகன் உலகாதிபத்தியம் போன்ற பதவிகளை வேண்டாமல், சிவகணங்களில் கணபத்யம்/கணபதவி வேண்டுகிறான். சிவன் அவனுக்கு துக்கமற்ற, நிலையான, மதிப்புமிக்க தலைமையும் யோகசித்திகளும் அளித்து அவன் கணராகப் புறப்படுகிறான். அதன் பின் பிராம்மணி முதலான தேவியர் வர, சிவன் சாமுண்டாவை ஆறுதல் கூறி, இரத்தம் அருந்தும் தேவியரை அவந்தியில் தோன்றிய சக்தியால் ‘ஆவந்த்ய மாதரः’ எனப் பெயரிட்டு, நிலையான வாசஸ்தலம், பாபநாசக ஆற்றல், வரப்பிரதானப் பணிகளை நியமிக்கிறான். ஸ்ராவண அமாவாசையில் அவர்களின் தரிசனம் புத்திரன், செல்வம், அழகு, கல்வி முதலிய செழிப்பைத் தரும் என்றும், கல்பங்கள் தோறும் நகரைக் காக்கும் பொறுப்பு அவர்களுக்கெனவும் கூறி, இக்கதையைக் கேட்பது ருத்ரலோகப் பிராப்திக்கான வழி என முடிக்கிறது.

Mahākālavane Tīrtha-Liṅga-Ānantya and Śravaṇa-Phala (महाकालवने तीर्थलिङ्गानन्त्यं श्रवणफलम्)
இந்த அதிகாரம் கேள்வி–பதில் முறையில் அமைந்துள்ளது. க்ஷேத்திர மகிமை கூறப்பட்ட பின், வ்யாசர் மகாகாலவனத்தில் (1) தீர்த்தங்களின் எண்ணிக்கை, (2) லிங்கங்களின் எண்ணிக்கை எவ்வளவு என்று அளவுரு விளக்கம் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் லிங்க எண்ணிக்கை அளவிலா பெரிது, கணக்கிட இயலாதது போல என்று अतिशயமாகச் சொல்லி, அந்தத் தலத்தின் அசையாத புனிதத்தையும் முடிவில்லா மகிமையையும் நிறுவுகிறார். பின்னர் எண்ணிக்கையிலிருந்து தகுதிக்குச் சொற்பொழிவு மாறுகிறது—அங்கே பிறந்த மனிதன் சகாமனாக இருந்தாலும் அகாமனாக இருந்தாலும் சிவலோகத்தில் மதிக்கப்படுவான். தீர்த்தஸ்நானம் செய்து சுசியாக இருப்பது சிவதாம வாசத்துடன் இணைக்கப்படுகிறது; மேலும் அந்தக் க்ஷேத்திரம் புனிதத் தலங்களில் தலைசிறந்தது எனப் போற்றப்படுகிறது. இறுதியில் பலश्रுதி—மகாபக்தியுடன் இதைச் செவிமடுத்தால் பரமகதி கிடைக்கும்; கேட்பதே மாற்றத்தை அளிக்கும் சாதனையாகிறது.

कनकशृङ्गा-नामनिर्वचनम् | The Etymology of “Kanakaśṛṅgā” and the Sacred Status of Avantī
அத்தியாயம் 40 புனித நிலவியல் மற்றும் பெயர்விளக்கம் பற்றிய உரையாடல் வடிவில் அமைந்துள்ளது. க்ஷேத்திரத்தின் பயநீக்கும், ரட்சிக்கும் (மோக்ஷம் அளிக்கும்) மகிமையை கேட்ட பின், வியாசர் சனத்குமாரரிடம்—இந்த நகரம்/பகுதி கனகச்ருங்கா, குசஸ்தலீ, அவந்தீ, பத்மாவதீ, உஜ்ஜயினீ என பல பெயர்களால் ஏன் அழைக்கப்படுகிறது?—என்று கேட்கிறார். சனத்குமாரர் இதை முன்கல்பச் சூழலில் வைத்து, பிரம்மா வாமதேவருக்கு அளித்த பரம்பரைச் செய்தியாக எடுத்துரைக்கிறார். கதையில் பிரம்மாவும் மகேஸ்வரனும் உலகைக் காக்கும் விஷ்ணுவை அணுகி, நிலையான அழியாத புனித தாமமும் தீர்த்தமும் வேண்டுகின்றனர். விஷ்ணு அவர்களுக்கு வடக்கு-தெற்கு திசைகளில் நியமிக்கப்பட்ட வாசஸ்தலங்களை அருளி, கணங்களால் சூழப்பட்ட மகாகாலனின் ஜ்வலிக்கும், உலகைத் தாங்கும் ரூபத்தை விளக்குகிறார். இந்த நகரம் தேவலீலையிற்கும் உலக நலத்திற்கும் உருவாக்கப்பட்டதாகவும், விஸ்வகர்மன் செய்த பொன்-சிகர மாளிகைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டதாகவும் கூறப்படுகிறது. இறுதியில் பெயர்விளக்கம் தெளிவாகிறது—நகரம் ‘ஹேமச்ருங்க’ (பொன் சிகரம்) எனப் புகழப்பட்டதால் ‘கனகச்ருங்கா’ என்று பிரசித்தி பெற்றது. பிரம்மா-விஷ்ணு-மகேஸ்வரர் அங்கே ஜபத்தில் நிலைத்து, பக்தர்களுக்கு வேண்டிய பலன்களை அருள்கிறார்கள் என்று முடிவுறுகிறது.

Kuśasthalī-nāmakaraṇa and Brahmā’s Stuti of Viṣṇu (कुशस्थली-नामकरणं ब्रह्मस्तुतिश्च)
சனத்குமாரர் வியாசருக்கு ஆதிசிருஷ்டியின் ஒரு நிகழ்வை எடுத்துரைக்கிறார்—தேவர்-தானவர், மனிதர், சித்தர்-வித்யாதரர், மேலும் மிருக-பறவைகள் வரை பரஸ்பர விரோதம் பெருகி, கட்டுப்பாடும் ஒற்றுமையும் சிதைந்தன. இந்த குழப்பத்தைப் பார்த்த பிரம்மா தியான சமாதியில் ஆழ்ந்து, துயரநிவாரகனான ஹரி/விஷ்ணுவைச் சரணடைந்தார். விஷ்ணு விஸ்வரூபமாகத் தோன்றி, தியானயோகத்தின் பலனையும் தமது உலகபாலகத் தன்மையையும் கூறினார். பிரம்மா எழுந்து பாத்யம், ஆச்சமனீயம், மதுபர்க்கம் முதலிய உபசாரங்களால் விருந்தோம்பல் செய்து, உபேந்திரன், வாசுதேவன், விஸ்வசேனன், கிருஷ்ணன், ஜிஷ்ணு ஆகிய நாமங்களாலும், சங்க-சக்கரம், த்வஜம், கருடவாகனம், ஸ்ரீ-நித்யமங்களப் பொருளாலும் விரிவான ஸ்துதி செய்தார். மகிழ்ந்த விஷ்ணு, சுத்தமான ‘மண்டலம்’ மற்றும் சதாசிவ தொடர்புடைய நிலையான தலத்தின் குறியீட்டை வேண்டினார். அப்போது பிரம்மா ச்யவன முனிவரின் ஆசிரமத்துடன் இணைந்த புனித இடத்தைச் சுட்டினார்; அங்கு குசா புல் பரப்பிய தரையில் விஷ்ணு அமர்ந்தார். குசா மூடலால் அந்தத் தலம் ‘குசஸ்தலி’ எனப் பெயர்பெற்று, மூவுலகிலும் அதன் புகழ் நிலைபெறுகிறது.

अवन्तीकुशस्थली-माहात्म्यं तथा पैशाचमोचनतीर्थ-प्रशंसा (Avanti–Kushasthalī Māhātmya and Praise of Paiśācamocana Tīrtha)
சனத்குமாரர் முன்கல்ப நிகழ்வை உரைக்கிறார்—தேவர்கள் எதிர்ப்படைமுன் தோற்று, புண்ணியக் குறைவால் வலுவிழந்து, அடைக்கலம் மற்றும் ஆலோசனைக்காக பிரஜாபதி பிரம்மாவை அணைகிறார்கள். பின்னர் விஷ்ணுவின் திவ்ய தாமத்திற்குச் சென்று வாசுதேவனைப் பலரூபமாகத் துதித்து, கூர்ம, நரசிம்ஹ, வராஹ, ராம, புத்த, கல்கி முதலிய அவதாரங்களை நினைந்து உலகரட்சணையை வேண்டுகின்றார்கள். அப்போது அசரீர வாணி மகாகாலவனத்தை நோக்குமாறு கூறுகிறது; அங்கே குசஸ்தலி என்னும் நகரம் எல்லா விருப்பங்களையும் நிறைவேற்றும் புனித மையம், ஏனெனில் சிவன் யுகயுகங்களிலும் அங்கே நித்யமாக இருப்பதாகச் சொல்லப்படுகிறது. குசஸ்தலியின் புண்ணியம் பெரிய தீர்த்தங்களைவிட ‘பத்துமடங்கு’ உயர்ந்தது என மீண்டும் மீண்டும் புகழப்பட்டு, அங்கே செய்யும் தானம், ஜபம், ஹோமம், விதிகள் அனைத்தும் அக்ஷய பலன் தரும் என அறிவிக்கப்படுகிறது. தேவர்கள் அந்நகரை அடைந்து சமூக ஒற்றுமை, நெறிச்சார்பு நிறைந்த வாழ்வைக் கண்டு, பைசாசமோசன தீர்த்தத்தில் நீராடி, பாராயணம், அர்ப்பணம், தானம் செய்து அக்ஷய புண்ணியம் பெற்று, பகைவரை வென்று தம் தாமங்களுக்கு மீள்கிறார்கள். இறுதியில் பலश्रுதி—இக்கதையை கேட்பதும் பாராயணம் செய்வதும் பாபநாசம், செல்வம், சந்ததி, சிவலோகத்தில் உயர்ந்த நிலை ஆகியவற்றை அளிக்கும்।

त्रिपुरवधः—अवन्त्याः उज्जयिनीनामप्राप्तिः (Slaying of Tripura and the Renaming/Glorification of Ujjayinī)
சனத்குமாரர், அவந்தீ காண்டத்தில் திரிபுர நிகழ்வின் மூலம் உஜ்ஜயினியின் புனிதத்தைக் குறித்து வியாசருக்கு தத்துவ-நெறி விளக்கமாக உரைக்கிறார். திரிபுரன் எனும் அசுர அரசன் கடும் தவம் செய்து பல வகை உயிர்களால் அழிக்க முடியாத வரம் பெற்று, தேவர்-மனித ஒழுங்கை சீர்குலைக்கிறான். அதன் விளைவாக யாகச் சடங்குகள் வீழ்ச்சி அடைகின்றன—அக்னிஹோத்ரம், சோமயாகம் நின்று போகின்றன; ஸ்வாஹா-ஸ்வதா-வாஷட் உச்சரிப்புகள் மறைகின்றன; திருவிழாக்கள் ஒழிகின்றன; ஆலயங்களும் சிவபூஜையும் குறைகின்றன; தானம், தயை, உதவி, தவம் போன்ற நற்குணங்கள் சிதைகின்றன—தர்மமே நாகரிகத்தின் அடித்தளம் எனக் காட்டப்படுகிறது. பலவீனமான தேவர்கள் பிரம்மாவைச் சரணடைகிறார்கள். பிரம்மா அவர்களை அவந்தியின் மகாகாலவனத்திற்கு அழைத்து, ருத்ரசரஸில் ஸ்நானம், தானம், ஜபம், ஹோமம் செய்து மகாகாலன் (சிவன்) முன் வேண்டுகிறார். சிவன் வெற்றிக்கான வழியைச் சொல்லி, அவந்தியில் செய்யப்படும் தான-ஹோமாதிகளின் பலன் அழியாதது என வலியுறுத்துகிறார். பின்னர் தேவர்கள் சாமுண்டா/துர்கையைப் பிரசன்னப்படுத்த, தேவி சிவனுக்கு பரம பாசுபத அஸ்திரத்தை அளிக்கிறாள். சிவன் திரிபுரனையும் அவன் மாயையையும் அழித்து அவந்திக்கு மீள்கிறான்; அப்போது யாகங்களும் திருவிழாக்களும் மீண்டும் தொடங்குகின்றன, அக்னிகள் அமைதியாக எரிகின்றன, நகரின் புகழ் நிலைபெறுகிறது. இறுதியில் பலश्रுதி—உஜ்ஜயினியில் வாசம் கல்வி, செல்வம், சந்ததி, இன்பம், ஞானம், அன்பு ஆகிய இலக்குகளை நிறைவேற்றும்; இந்தக் கதையை கேட்கவும் பாராயணம் செய்யவும் பாவவிமோசனம் கிடைத்து ஆயிரம் பசுதானத்துக்கு ஒப்பான புண்ணியம் உண்டாகும்.

पद्मावती-प्रादुर्भावः, राहु-केतु-तीर्थमहिमा च (The Manifestation of Padmāvatī and the Glory of the Rāhu–Ketu Tīrtha)
சனத்குமாரர் வியாசருக்கு அவந்தீ-கண்டத்தில் சமுத்திரமந்தனத்தின் ஒரு உள்ளூர் வடிவை உரைக்கிறார்; இதில் மோதல், தெய்வீக வளங்களின் பகிர்வு, மேலும் அவந்தீயில் குறிப்பிட்ட தீர்த்தங்களின் சடங்கு-அங்கீகார நிறுவல் ஆகியவை தத்துவமாக விளக்கப்படுகின்றன. தேவர்கள், அசுரர்கள் மேருவை மந்தனத் தண்டமாகவும் வாசுகியை கயிறாகவும் கொண்டு கடலைக் கடைந்து, ஹாலாஹல விஷம், சந்திரன், காமதேனு, ஐராவதம், பாரிஜாதம், கௌஸ்துபம், தன்வந்தரி, லக்ஷ்மி முதலிய பதினான்கு ரத்னங்களை வெளிப்படுத்துகின்றனர். பகிர்வில் தகராறு எழ, நாரதர் நடுவர் ஆகிறார்; ஹரி மோகினி ரூபம் கொண்டு அம்ருதம் தேவர்களுக்குச் சேருமாறு செய்கிறார். ராகு மறைவாக அம்ருதம் அருந்த, விஷ்ணு அவன் தலையை வெட்டுகிறார்; ஆனால் அம்ருதத் தொடர்பால் அவன் ராகு, கேது என நிலைத்திருப்பான். அவன் இரத்தப் பெருக்கு இக்க்ஷேத்திரத்தில் ஒரு மகாதீர்த்தமாக நிலைபெற்றதாகவும், தூய மனத்துடன் நீராடினால் தோஷநாசமும் ராகு-பீடா நீக்கமும் உண்டாகும் எனவும் கூறப்படுகிறது. பின்னர் ரத்னங்கள் தேவர்கள் மற்றும் லோகங்களுக்கு விதிப்படி பகிரப்பட்டமை, பத்மா மகாகாலவனத்தில் தங்கியமை, அதனால் நகரம்/இடம் ‘பத்மாவதி’ எனப் பெயர்பெற்றமை விவரிக்கப்படுகிறது. ஸ்நானம், தானம், அர்ச்சனை, தேவர்-பித்ரு தர்ப்பணம் ஆகியவை பாபம், வறுமை, துரதிர்ஷ்டம் நீங்கி குலத்திற்கு நன்மை தரும் என விதிக்கப்படுகிறது. இறுதியில் இந்தக் கதையை கேட்பதும் பாராயணம் செய்வதும் மகா வைதிக யாகங்களுக்கு ஒப்பான புண்ணியம் தரும் எனப் பலனுரை புகழ்கிறது.

कुमुद्वती-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Glory of Kumudvatī / Padmāvatī)
இந்த அத்தியாயம் அடுக்கடுக்கான உரையாடல் முறையில் வருகிறது—சனத்குமாரர் வியாசரிடம் கூற, அவர் வழியாக லோமச முனிவரின் தீர்த்தயாத்திரை அனுபவம் விவரிக்கப்படுகிறது. லோமசர் ‘குஹ்யாத்-குஹ்யதர’ எனப்படும் மிக ரகசியமான புண்ணிய நகரத்தைச் சொல்கிறார்; அங்கு ஹரன் (சிவன்) சன்னிதியாக இருப்பதால், வெறும் தரிசனமே கூட பெரும் பாவங்களை நீக்கும் எனப் புகழப்படுகிறது. பின்னர் பிரம்மா, ருத்ரர்கள், ஆதித்யர்கள், வசுக்கள், விஶ்வேதேவர்கள், மருத்கள், கந்தர்வர்கள், சித்தர்கள், பைரவர்கள், விநாயகர்கள், தேவியர் முதலிய தெய்வக் கூட்டங்கள் குறிப்பிடப்பட்டு, அந்தத் தலம் தெய்வ ஒழுங்கின் சிறு உலகம் போல விளங்குகிறது. அதன்பின் நகரத்தின் நெறி-சமூக சூழல் வர்ணிக்கப்படுகிறது—துக்கம், நோய், வறுமை, சச்சரவு, நெறித் தளர்வு ஆகியவை இல்லை; ஒருவருக்கொருவர் உதவும் பண்பு உள்ளது; கட்டுப்பாடும் போதனையும் உடைய குடிமக்கள் வாழ்கின்றனர்; எப்போதும் நிலவொளிபோல் பிரகாசிக்கும் ஒளிமயமான சூழல் காணப்படுகிறது. குமுத மலர்கள் இடையறாது மலர்வதால் நகரம் ‘குமுத்வதி’ எனப் பெயர் பெறுகிறது; அதே நகரமே ‘பத்மாவதி’ என்றும் அடையாளப்படுத்தப்படுகிறது. அங்கு செய்யப்படும் ஸ்ராத்தம் பித்ருக்கள் சொர்க்கத்திலிருந்து வீழ்வதைத் தடுக்கும்; ஸ்நானம், தானம், ஹோமம், பூஜை போன்ற அனைத்தும் ‘அக்ஷய’ பலன் தரும் எனப் பலश्रுதி கூறி, அந்தப் புனித நகரத்தின் பழமையான மகிமை உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது.

कुशस्थली-अमरावती-सम्भववर्णनम् | The Rise of Kuśasthalī as an Amarāvatī-like Sacred City
இந்த अध्यாயத்தில் சனத்குமாரர் வியாசருக்கு உபதேசமாக—சுபமான மகாகாலவனத்தில் மரீசி-காச்யபர் நீண்ட காலம் நியமம், ஸம்யமம் உடன் கடும் தவம் செய்தார் என விளக்குகிறார். தவத்தால் திருப்தியடைந்த அசரீர தெய்வவாணி வரம் அளிக்கிறது: அழியாத வம்சமும் புகழும், அதிதியின் இணைத் தவமும் பாதுகாப்பான சாந்நித்யமும் அங்கீகாரம் பெறுதல், மேலும் எதிர்காலத்தில் தெய்வப் புதல்வர்கள் பிறத்தல்—அவர்களில் விஷ்ணுவும் இந்திரனும் முதன்மை; இதனால் காச்யபர் பிரஜாபதியாக நிறுவப்படுகிறார். பின்னர் குஷஸ்தலி நகரின் மகிமை கூறப்படுகிறது—அமராவதியைப் போல புனிதப் பெருமை, நந்தனவனத்தைப் போல அழகு. காமதேனுவைப் போன்ற விருப்பநிறைவு குறியீடுகள், பாரிஜாதம் போன்ற தெய்வ மரங்கள், பிந்து-சரஸ்/மானஸரோவரம் போன்ற ஏரிகள், சுப ஜீவர்கள் மற்றும் ரத்தினச் செல்வம் நிறைந்த காட்சிகள் வர்ணிக்கப்படுகின்றன. தேவருலகில் உள்ள தெய்வீகம் அனைத்தும் மகாகாலவனத்தில் உள்ளது; அங்கு வாழ்வோர் கூட தேவரைப் போன்ற உருவமும் நடத்தையும் பெறுவர் என உரை கூறுகிறது. பலश्रுதி: அங்கு சென்று ஸ்நானம், தானம் செய்து மகேஸ்வர தரிசனம் செய்பவர்கள் உலகியலான சித்திகளைப் பெறுவர்; மரணத்திற்குப் பின் சிவலோகத்தை அடைவர். இந்த अध्यாயத்தை ஓதுதல்/கேட்குதல் சதருத்ரீயத்திற்கு ஒப்பான புண்ணியத்தைத் தரும் எனச் சொல்லப்படுகிறது.

विशालाभिधानकथनम् (Narration of the Naming and Glory of Viśālā)
சனத்குமாரர் வியாசருக்கு பிரம்மாவிடம் இருந்து வந்த பழைய வரலாற்றை உரைக்கிறார்—மிகவும் இரகசியமும் பரம புனிதமும் ஆன ஒரு க்ஷேத்திரத்தின் மகிமை. சிவன் உமையுடன் வனத்தில் உலாவும் போது தேவர்கள், அசுரர்கள், கணங்கள், மாத்ரு தேவியர், விநாயகர்கள், வேதாளங்கள், பைரவங்கள், யக்ஷர்கள், சித்தர்கள், குடும்பத்துடன் ரிஷிகள், கந்தர்வ-அப்ஸரஸ்கள் முதலிய பல வகையினர் மனத்தால் தியானித்து உமாபதியை வழிபடுகின்றனர். காற்று, மழை, வெயில் ஆகியவற்றில் அவர்கள் வெளியில் இருப்பதைப் பார்த்த பார்வதி, அவர்களுக்கு ஏற்ற அழகிய தங்குமிடத்தை அருளுமாறு சிவனை வேண்டுகிறாள். அப்போது சிவன் யோகமாயை வல்லமையால் ஒரு விசாலமான, ஒளிமிகு நகரத்தை வெளிப்படுத்துகிறார்—சந்தைகள், சதுக்கங்கள், மாளிகைகள், ரத்தினச் சுவர்கள், மணிமய வாசற்படிகள், கொடிகள், நீர்வழங்கல் அமைப்புகள், குளங்கள்-தாமரைகள், பறவைகளின் குரல், தோட்டங்கள், இசை, கல்வி, யாகங்கள், ஸம்ஸ்காரங்கள், பொதுப் பாராயணம், கலைகள் என நுண்ணிய நகர-இயற்கை அம்சங்களால் நிறைந்தது. அந்த நகரம் “விசாலா” என அழைக்கப்படுகிறது; பூமியில் ஒப்பற்றது என்றும், உலக நலனும் மோட்ச நோக்கமும் இரண்டையும் அளிப்பது என்றும் போற்றப்படுகிறது. பலश्रுதி கூறுவது: “விசாலா” என்ற நாமத்தை உச்சரிப்பவன் சிவலோகத்தில் உயர்வடைவான்; அங்கே செய்யும் ஸ்ராத்தம் அழியாத பலன் தரும்; இந்தக் கதையை கேட்பதே பெரும் பாவங்களிலிருந்து உடனடி தூய்மையை அளிக்கும்.

प्रतिकल्प-कालमान-प्रशंसा (Pratikalpa and the Measures of Cosmic Time)
இந்த அதிகாரத்தில் சனத்குமாரர் வியாசருக்கு காலக் கணக்கீடும் பிரபஞ்சச் சுழற்சிகளும் பற்றிய புராண ரகசியத்தை உபதேசிக்கிறார்; ஆனால் இது ரகசியமாகக் காக்கப்பட வேண்டும், தகுதியும் ஒழுக்கமும் உள்ளவர்களுக்கே சொல்லப்பட வேண்டும் என முதலில் விதிமுறைகள் நிறுவப்படுகின்றன. பின்னர் நிமேஷம், காஷ்டா முதலாக முஹூர்த்தம், பகல்-இரவு, பக்ஷம், மாதம், ऋது, ஆண்டு வரை கால அளவுகளின் படிநிலை விளக்கப்படுகிறது; மனிதர், பித்ருக்கள், தேவர்கள் ஆகியோரின் காலமானங்களும் ஒப்பீட்டுடன் கூறப்படுகின்றன. அதன்பின் நான்கு யுகங்கள் சந்த்யா, சந்த்யாம்சம் உடன் விவரிக்கப்படுகின்றன; மன்வந்தரம் என்பது சதுர்யுகங்களின் பெருக்காக வரையறுக்கப்படுகிறது; கல்பம் (பிரம்மாவின் பகல்) மற்றும் பிரம்மராத்திரி ஆகியவை ஆயிரம் யுக அளவென கூறப்படுகிறது. இந்தப் பிரபஞ்சக் காலப் பின்னணியில் மகாகாலவனம் மற்றும் குசஸ்தலீ/பிரதிகல்பா நகரத்தின் அபூர்வ நிலைத்தன்மை போற்றப்படுகிறது—அவை கல்பம் தோறும் மீண்டும் வெளிப்படுகின்றன எனச் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் பலश्रுதி: பிரதிகல்பாவில் விதிப்படி செய்யப்படும் சாதனைகள், குறிப்பாக மகேஸ்வர தரிசனம், வைசாக பௌர்ணமாசி விரதம், ஷிப்ரா ஸ்நானம் ஆகியவை நீடித்த ஆன்மிகப் பயனை அளிக்கும். இந்தக் கதையை கேட்பதும் போதிப்பதும் கூட பாவநாசகமாகக் கூறப்படுகிறது.

शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहः (Śiprā Māhātmya: The Bestowal of Relief from Fever)
அவந்தீ கண்டத்தின் இவ்வத்யாயம் வ்யாசர்–ஸனத்குமாரர் உரையாடலாக அமைந்து, ஷிப்ரா நதியின் மஹாத்மியத்தைச் சுருக்கமாக எடுத்துரைக்கிறது. பல தீர்த்தங்களின் கதைகளை நினைவூட்டி வ்யாசர், ஷிப்ராவின் புனித வரலாற்றை மங்களமாகக் கேட்கிறார். ஸனத்குமாரர், ஷிப்ரா நீர் அருகாமை மட்டுமே முக்தி அளிப்பதாகவும், வைகுண்டம், தேவருலகம், மகாத்வாரம், பாதாளம் ஆகிய அனைத்துலகங்களிலும் அவளது தெய்வீக இருப்பு பரவியுள்ளதாகவும் கூறி, பலஅடுக்கு புனிதப் புவியியலை நிறுவுகிறார். முதல் காரணக் கதையில், ருத்ரர் பிராமணக் கபாலப் பாத்திரம் தாங்கிய பிச்சைக்காரராக விஷ்ணுவிடம் பிச்சை கேட்க வருகிறார்; கடும் மோதலில் வெளிப்பட்ட இரத்தப் பெருக்கே ஷிப்ராவாக மாறி, நதியின் பாவனத்திற்குப் புராண காரணமாகிறது. இரண்டாம் கதையில் ஹரி–ஹர மோதலால் மாஹேஸ்வர ஜ்வரம் மற்றும் அதற்கு எதிரான வைஷ்ணவ தாபம் தோன்றுகின்றன; இரண்டும் மகாகாலவனத்தில் ஷிப்ராவில் மூழ்கி அமைதியடைவதால், ஷிப்ரா ‘ஜ்வரக்னீ’ (ஜ்வரநாசினி) எனப் புகழப்படுகிறது. இறுதியில் பலன்—இந்த தெய்வக் கதையை கவனமாகக் கேட்போர் ஜ்வரப் பீடையால் எழும் அச்சத்திலிருந்து விடுபடுவர் என கூறப்படுகிறது.

शिप्रामाहात्म्ये दमनराजमोक्षः (Śiprā-māhātmya: The Liberation of King Damana)
சனத்குமாரர், ஷிப்ரா நதியின் பரம பாவநீக்க சக்தியை ஒரு எதிர்மாதிரி நிகழ்வின் மூலம் வ்யாசருக்கு விளக்குகிறார். தமனன் எனும் அரசன் தர்மம், சடங்கு, நெறி ஆகியவற்றை மீறியவனாக வர்ணிக்கப்படுகிறான். வேட்டையில் மகாகாலவனத்தின் அருகே காட்டில் தனிமைப்பட, பாம்பு கடியால் இறக்கிறான். யமதூதர்கள் அவனை அழைத்து சென்று கர்மவினை ஒழுங்கின்படி தண்டனைச் செயல்முறைக்கு உட்படுத்துகின்றனர்; இதேவேளை அவன் உடல் பறவைகள் முதலியவற்றால் கிழிக்கப்படுகிறது, ஒரு காகம் மாமிசத் துண்டை எடுத்துச் செல்கிறது. அந்த மாமிசத் துண்டு முன்கர்ம வேகத்தால் ஷிப்ரா நீரில் விழுகிறது. ஷிப்ரா நீரின் ஸ்பரிசமட்டுமே பாபநாசத்தை உடனடியாகச் செய்து, தமனன் சிவசமமான ரூபத்தில் தோன்றி யம அதிகாரத்தையே தடை செய்கிறான் என உரை கூறுகிறது. யமதூதர்கள் இந்த அதிசயத்தை தர்மராஜனிடம் அறிவிக்க, யமன்—ஷிப்ரா ‘சர்வபாபஹரா’; அதன் நீரைத் தொடுதல், இறுதிக்காலத்தில் அதன் கரையில் வாசம், அல்லது அதன் பெயரை உச்சரித்தல் கூட உயிரை சிவலோகத்துக்கு வழிநடத்தும் என்று விளக்குகிறார். பிற தீர்த்தங்களைக் காட்டிலும் ஷிப்ராவின் மேன்மை புகழப்பட்டு, இந்த உரையாடலைக் கேட்பதே விடுதலைப் பயனைத் தரும் என अध्यாயம் நிறைவடைகிறது.

शिप्रामाहात्म्ये अमृतोद्भवत्वकथनम् / The Legend of Shiprā as ‘Amṛtodbhavā’
சனத்குமாரர் வியாசருக்கு, ஷிப்ரா நதிக்கு ‘அமிர்தோத்பவா’ என்ற பெயர் எவ்வாறு வந்தது என்பதைச் சொல்கிறார். நாகலோகத்தின் போகவதீ நகரில் ருத்ரன்/சங்கரன் பசியுற்ற பிச்சைக்காரராக கபாலம் ஏந்தி வீடு வீடாக பிச்சை கேட்கிறார்; ஆனால் நாகர்கள் அதிதி-தர்மத்தை மீறி எதையும் அளிக்கவில்லை. கோபமும் பசியும் கொண்ட சிவன் நகரை விட்டு வெளியே சென்று, தன் மூன்றாம் கண் சக்தியால் நாகர்களைத் தாங்கும் இருபத்தொன்று காவல் குண்டங்களில் சேமித்த அமிர்தத்தை அருந்துகிறார்; இதனால் உலகில் பெரும் கலக்கம், நாகர்களில் உயிர்ப்பயம் ஏற்படுகிறது. நாகர்கள் குடும்பத்துடன் ஹரியைச் சரணடைகிறார்கள். ஆகாசவாணி—சிவனின் யாசனையை அலட்சியம் செய்ததே குற்றம்; பரிகாரம் மகாகாலவனத்தில் ஷிப்ரா கரையில் முறையாக நீராடி மகாதேவனைப் பூஜிக்க வேண்டும் என்று அறிவுறுத்துகிறது. ஷிப்ரா மூவுலகையும் தூய்மைப்படுத்தும், வேண்டுதலை நிறைவேற்றும் தீர்த்தமாகப் போற்றப்படுகிறது. அவர்கள் அங்கு வந்து, ரிஷிகள், தேவர்கள், சித்தர்கள், யாத்திரிகர்கள் நிறைந்த மகாதீர்த்தத்தை காண்கிறார்கள்; சந்த்யா, தானம் முதலியவை நடைபெறுகின்றன. நீராடிய பின் மலர்கள், சந்தனம், தீபம், நைவேத்யம், தக்ஷிணை ஆகியவற்றுடன் பூஜை செய்து நாகர்கள் சிவனைப் பல நாமங்களால் ஸ்தோத்திரம் செய்கிறார்கள். சிவன் தரிசனம் தந்து காரணத் தொடர்களை உறுதிப்படுத்தி—ஷிப்ரா ஸ்நானப் புண்ணியத்தால் அமிர்தம் மீண்டும் அவர்களின் இல்லங்களுக்கு வரும் என்று அருள்கிறார்; ஷிப்ரா நீரை எடுத்துச் சென்று அந்த இருபத்தொன்று குண்டங்களில் ஊற்றினால் அவை நிரந்தரமாக அமிர்தமயமாகும் என ஆணையிடுகிறார். அதனால் ஷிப்ரா ‘அமிர்தோத்பவா’ எனப் புகழ்பெற்றது; அங்கு ஸ்நான-விரதங்களால் பாபநாசம், ஆபத்து-பிரிவு-நோய்-வறுமை நீக்கம், மேலும் பாராயணம்/கேள்வி ஆயிரம் பசுதானத்துக்கு ஒப்பான புண்ணியம் என பலश्रுதி கூறுகிறது.

शिप्रामाहात्म्य तथा वाराह-उत्पत्ति-प्रसङ्गः (Śiprā-māhātmya and the Varāha-restoration narrative)
இந்த அத்தியாயத்தில் சனத்குமாரர் ஷிப்ரா நதியின் மஹாத்மியத்தை எடுத்துரைக்கிறார். ஷிப்ராவின் மஹிமையைச் செவியுற்றாலே பெரும் புண்ணியம் கிடைக்கும் என்றும், அவந்தீ தேசத்தில் அவளுக்குள்ள தனிப்பட்ட புனிதத்தன்மையும் போற்றத்தக்க ஓட்டத் திசையும் கூறப்படுகின்றன. பின்னர் கதை பிரபஞ்ச நெருக்கடிக்குத் திரும்புகிறது—தைத்யன் ஹிரண்யாக்ஷன் உலகங்களை அடக்கி, தேவர்களை ஸ்வர்கத்திலிருந்து தள்ளி, யாக-தர்மத்தையும் சமூக-சடங்கு ஒழுங்குகளையும் குழப்புகிறான். தேவர்கள் பிரம்மாவிடம் சரணடைகிறார்கள்; பிரம்மா நான்கு குமாரர்கள் மற்றும் வாயில் காவலர்கள் ஜய-விஜயர் பற்றிய முன்நிகழ்வைச் சொல்லி, சாபத்தால் மூன்று பிறவிகளில் அசுரப் பிறவி (அதில் ஹிரண்யாக்ஷனும்) ஏற்பட்ட காரணத்தை விளக்குகிறார். தர்மம் குன்றியபோது விஷ்ணு வராஹ ரூபம் எடுத்து நீண்ட போருக்குப் பின் ஹிரண்யாக்ஷனை வதம் செய்து, பூமியை மீட்டு பிரபஞ்ச நிலைத்தன்மையை மீண்டும் நிறுவுகிறார். இந்த மீட்பு சூழலில் ஷிப்ரா பகவானின் இதயத்திலிருந்து தோன்றிய ஆனந்தமளிக்கும் நீர்வழியாகவும், தாமரைத் தடாகங்கள், பறவைகள், முனிவர்கள், யாகச் செயல்கள் ஆகியவற்றால் அலங்கரிக்கப்பட்டதாகவும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. மஹாகாலவனம் மற்றும் தொடர்புடைய குண்டங்கள் போற்றப்படுகின்றன—அங்கே ஸ்நானம், தானம், அர்ப்பணம், ஸ்ராத்தம் செய்தால் உயர்ந்த பலன் கிடைக்கும். விஷ்ணுவின் ஆணைப்படி தேவர்கள் அங்கு விதிப்படி கிரியைகள் செய்து தங்கள் உலகங்களை மீண்டும் பெறுகிறார்கள். இறுதியில் ஷிப்ரா வராஹனின் ‘மகள்’ என்றும், விஷ்ணுவின் தேகத்திலிருந்து பிறந்த நதி என்றும் விரிவாக அடுத்தடுத்து சொல்லப்படும் எனக் குறிக்கப்படுகிறது.

सुन्दरकुण्डोत्पत्तिः पिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यं च (Origin of Sundara Kuṇḍa and the Glory of Piśāca-mocana Tīrtha)
அத்தியாயம் 53 உரையாடல் வடிவில் விரிகிறது. சுந்தரகுண்டத்தின் அடையாளம், தோற்றம், பயன் என்ன என்று வியாசர் கேட்கிறார். சனத்குமாரர்—அவந்தியில் இது பரம தீர்த்தம்; பாபங்களை நீக்கி வேண்டிய பலனை அளிப்பது என்று கூறுகிறார். பிரளயக் காட்சியில் வைகுண்டத்துடன் தொடர்புடைய ஒரு மலைச்சிகரம் மறைமையான பயங்கர மகாகாலவனத்தில் விழுந்தவுடன், ரத்தினப் படிக்கட்டுகள், தூய நீர், தெய்வீக மரம்-மலர்-பறவை-மிருகங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட மணிமய குண்டம் உடனே தோன்றுகிறது. அங்கே வேதங்கள், சாஸ்திரங்கள், புராணங்கள், ஓங்காரம்-காயத்ரி உள்ளிட்ட மந்திரங்கள், கால அளவுகள் ஆகியவை உருவமெடுத்து நிலைகொள்கின்றன; கல்பதோஷப் பயத்தால் தேவர்கள், சித்தர்கள் அங்கு அடைக்கலம் புகுகின்றனர். குண்டத்தின் அதிபதிகளாக விஷ்ணுவும் சக்தியுடன் சிவனும் கூறப்படுகின்றனர். பதினைந்து நாள் அல்லது ஒரு மாதம் அங்கு தங்கினால் வைகுண்டத்தில் நீண்ட வாசம் கிடைக்கும்; சிறு உயிர்களும் அங்கே உயிர் நீத்தால் சைவகதி பெறும் எனப் பலன் சொல்லப்படுகிறது. பின்னர் ‘பிசாசமோசன’ தீர்த்தநாமத்தின் மகிமை ஒரு எடுத்துக்காட்டால் விளக்கப்படுகிறது. தென்னாட்டுப் பிராமணன் தேவலன் மீண்டும் மீண்டும் அதர்மம் செய்து கடும் பாவங்களில் விழுந்து, நரக வேதனைகளும் பிரேத நிலையையும் அனுபவித்து இறுதியில் பிசாச உடலை அடைகிறான். மகாகாலவனத்தில் லிங்கம்-குண்டம் அருகே சிங்கத்தால் கொல்லப்பட்டு நீரில் விழும்போது ஒரு எலும்புத் துண்டு விலகி, தீர்த்தப் பிரபாவத்தால் பாவங்கள் அழிந்து அவன் சூட்சுமம் லிங்கத்தில் லயமாகிறது—இதனால் இடம் விடுதலை அளிக்கும் தூய தீர்த்தமாகப் புகழ்பெறுகிறது. முடிவில் பிசாசமோசனத்தில் ஸ்நானம், பிசாசமோசனேசரின் பூஜை, மகாதானம், கதையைச் சொல்லுதல்/கேட்குதல் ஆகியவை விதிக்கப்படுகின்றன; இவை சுத்தி, மகாபுண்ணியம், அச்வமேத சம பலன் தரும் எனப் பலश्रுதி கூறுகிறது.

नीलगङ्गा-तीर्थप्रादुर्भावः तथा दुग्धकुण्डमाहात्म्यम् (Origin of Nīlagangā Tīrtha and the Glory of Dugdhakuṇḍa)
இந்த அதிகாரத்தில் வியாசர், சனத்குமாரரிடம் ‘சிப்ராகுண்டத்தில் நீலகங்கை எப்போது வந்தாள்?’ என்று கேட்கிறார். சனத்குமாரர் தீர்த்தமகிமையை உரைக்கிறார்—நீலகங்கையில் ஸ்நானம் செய்து சங்கமேஸ்வரரை வழிபட்டால் தீய சங்கத்தால் உண்டாகும் தோஷங்கள் நீங்கி பாபநாசம் பெறலாம். பின்னர் காரணக் கதை—மனிதர்களின் அசுத்தம் சேர்ந்து பாரமாகி கங்கை கருமை (நீல) நிறம் அடைந்ததைக் குறித்து வருந்தி, மீண்டும் தூய்மை பெற வழி கேட்கிறாள். பிரம்மா அவளை மகாகாலவனப் பகுதியில் உள்ள சிப்ராவிடம் செல்லச் சொல்கிறார்; சிப்ராவின் தரிசனமே தூய்மை தரும். கங்கை அஞ்சனி-ஆசிரமம் முதலிய இடங்களின் அருகே வந்து சிப்ராவில் பிரவேசித்து, நீலத் தோற்றத்திலிருந்து சுக்லத் தூய்மையாக மாறி ‘நீலகங்கை’ தீர்த்தமாக நிலைபெறுகிறாள். அடுத்து அனுஷ்டானம் கூறப்படுகிறது—இத்தீர்த்தத்தில் ஸ்நானம் செய்து ஹனுமான் வழிபாடு சிறப்பாக செய்ய வேண்டும். ஆஸ்வின மாத கிருஷ்ணபட்சத்தில் மகாலய ஸ்ராத்த காலத்தில் திலாஞ்சலி, பிராமண போஜனம் முதலியவற்றால் பித்ருக்கள் உயர்வு பெற்று நீண்ட திருப்தி அடைவார்கள் எனப் பலன் கூறப்படுகிறது. மேலும் ‘துக்தகுண்டம்’ என்ற இரண்டாம் தீர்த்தம்—பால் அர்ப்பணிக்கும் மரபால் இது விக்னநாசகமும் செல்வவளமளிப்பதும் எனப் புகழ்பெற்றது. அங்கு ஸ்நானம், நீர் அருந்துதல், கோதானம் செய்தால் நன்மை, மரணத்திற்குப் பின் ஸ்வர்கப் பிராப்தி கிடைக்கும்; பின்னர் புஷ்கரத்திற்கு சென்று மேலான கிரியைகள் செய்ய வேண்டும் என அறிவுறுத்தப்படுகிறது.

Vindhyavāsinī-Stuti, Agastya’s Petition, and the Vimalodā Tīrtha Phalāśruti (Chapter 55)
அத்தியாயத்தின் தொடக்கத்தில் வியாசர் சனத்குமாரரிடம் கேட்கிறார்—இனிய மகாகால வனத்தில் விந்த்ய மலை எவ்வாறு தோன்றியது, அதற்குப் பின்னுள்ள செயற்பாடு யாருடையது என்று. சனத்குமாரர் முன்நிகழ்வை உரைக்கிறார்—ரேவா (நர்மதா) நீர் பெருகி பூமி மூழ்க, மூவுலகிலும் அச்சம் பரவியது. பூமியைப் பாதுகாக்க தேவர்கள் மற்றும் முனிவர்கள் அகஸ்தியரை அணைந்தனர். அகஸ்தியர் விந்த்யவாசினி பவானியை ஒருமுக பக்தியுடன் நீண்ட ஸ்துதியால் போற்றினார்; அதில் தேவியை ரட்சகி, துஷ்டநாசினி, வரதாயினி என்றும், காயத்ரி முதலான புனித உருவங்களோடு ஒன்றெனவும் புகழ்ந்தார். திருப்தியடைந்த தேவி தோன்றி வரம் அளிக்க முன்வந்தாள். அகஸ்தியர் ரேவாவின் அபாயகரமான பெருக்கை அடக்க வேண்டுமென வேண்டினார். தேவி மகாகால வனத்திற்குச் சென்றாள்; அகஸ்தியர் தேவீசக்தியின் வளர்ச்சியைத் தாம் கட்டுப்படுத்துவேன் என்றும், தென்னாட்டு பணிக்காகச் சென்று திரும்பும் வரை விந்த்ய மலை உயரக் கூடாதென விதி நிறுவினார். பின்னர் குஷஸ்தலி/உஜ்ஜயினியின் விமலோதா தீர்த்தத்தின் மகிமை கூறப்படுகிறது—அங்கு ஸ்நானம், பூஜை, தானம், பண்டித விருந்தினருக்கு அன்னதானம் செய்தால் அச்சநீக்கம், செல்வம், நீண்ட ஆயுள், பாவநாசம், சிவலோகப் பெறுதல் ஆகிய பலன்கள் கிடைக்கும். குறிப்பாக சமூக/சடங்கு துன்பங்களால் பாதிக்கப்பட்ட பெண்கள் விமலோதாவில் நீராடி விந்த்யவாசினியை தரிசித்தால் குறைகள் நீங்கி சந்ததி, மாங்கல்யம் போன்ற சுபபலன்கள் உண்டாகும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் பலश्रுதி—இக்கதையை வாசித்தாலோ கேட்டாலோ ஆயிரம் பசுதானத்துக்கு ஒப்பான புண்ணியம் கிடைக்கும்।

क्षातासंगममाहात्म्यं (Glory of the Kṣātā–Shiprā Confluence and Associated Tīrthas)
இந்த அதிகாரத்தில் உரையாடல் முறையில் சனத்குமாரர் மகாகாலவனத்தில் க்ஷாதா நதி ஷிப்ராவுடன் சங்கமிக்கும் தீர்த்தத்தின் மகிமையை விளக்குகிறார். அந்த சங்கமத்தில் வெறும் நீராடுதலாலேயே பாபநாசமும் நன்மையும் கிடைக்கும் என கூறப்படுகிறது. குறிப்பாக சனிக்கிழமையுடன் கூடிய அமாவாசை நாளில் பித்ருக்களுக்குச் சிராத்தம் செய்து எள்ளுநீர் தர்ப்பணம் அளித்து, அங்கு நிலைபெற்ற புனித ஸ்தாவர-லிங்கத்தை தரிசித்து பூஜிக்க வேண்டும்; இதனால் சனைச்சரன் தொடர்பான துன்பங்கள் தணியும் என வலியுறுத்தப்படுகிறது. பின்னர் ரேவா, சர்மண்வதி முதலிய நதிகளின் புனிதத்துடன் க்ஷாதாவும் தூய்மையளிப்பவள் என கூறி, மகாகாலவனத்தை அடைந்து ‘க்ஷாதா-சங்கமம்’ என்ற பரம தீர்த்தமாகப் புகழ்பெற்றதைக் நிறுவுகிறது. தொடர்ந்து த்வஷ்ட்ரு–சாவித்ரீ/சாயா உபகதையின் மூலம் சூரியன் ‘விரஜ’ (மாசற்றவன்) என அழைக்கப்படுவதற்கான காரணம், சனைச்சரன் பிறப்பு, மேலும் காலவிசேஷ வழிபாட்டு விதிகளின் பொருத்தம் விளக்கப்படுகிறது. அருகிலுள்ள தீர்த்தங்களும் சுட்டப்படுகின்றன—தர்மசரம் (யமனின் தவமும் மாருதியின் சன்னிதியும்) மற்றும் ச்யவனாஸ்ரமம்/ச்யவனேஸ்வரர் (அஷ்வினி குமாரர்களின் அருளால் திவ்யதரிசனம் பெறுதல்). இறுதியில் பலஸ்ருதி பகுதியில் கேட்பதும் பாராயணம் செய்வதும் பெரும் தானங்களுக்கு ஒப்பான புண்ணியத்தைத் தரும் என கூறி, இந்த அதிகாரம் தீர்த்த-விதி-புவியியல் வழிகாட்டியாக நிறைவு பெறுகிறது.

गयातीर्थ-प्रशंसा तथा महाकालवने गुह्यतीर्थ-प्रकाशनम् (Praise of Gayā-tīrtha and the Revelation of Secret Tīrthas in Mahākālavana)
இந்த अध्यாயத்தில் சனத்குமாரர்–வ்யாசர் உரையாடல் வழியாக அவந்தியின் மகாகாலவனத்தில் கயாதீர்த்தத்தின் மகிமை மீண்டும் நிறுவப்படுகிறது. சனத்குமாரர் கயாவே பரம தீர்த்தம் என அறிவித்து, அங்கு ஸ்நானம் செய்தால் ऋணத்ரயம் (மூன்று கடன்கள்) நீங்கும்; தேவர்‑பித்ரு தர்ப்பணம் செய்த பின் விஷ்ணுலோகப் பெறுதற்கான வழி திறக்கும் என்கிறார். கிகாட தேசத்தில் புகழ்பெற்ற கயா மகாகாலவனத்தில் எவ்வாறு அறியப்படுகிறது என்று வ்யாசர் கேட்க, சனத்குமாரர் பித்ருக்களுக்கு நன்மை தரும் புனிதக் கதையைச் சொல்கிறார்; அதைச் செவிமடுத்தாலே முன்னோர்களுக்கு பயன் உண்டென கூறப்படுகிறது. பின்னர் யுகாதிதேவ அரசனின் க்ருதயுக ஆட்சியை வர்ணிக்கிறார்—தர்மம் நான்கு பாதங்களுடன் நிலைத்து, செல்வம், ஆரோக்கியம், சமூக ஒற்றுமை, யாக‑கர்மங்களின் ஒழுங்கு ஆகியவை செழிக்கின்றன. அதன் பின் தானவன் துஹாண்ட உலகை அடக்கி வேதச் சடங்குகள், பூஜை, ஸ்வதா‑ஸ்வாஹா ஹோம அர்ப்பணங்களைத் தடுத்து தர்மமார்க்கத்தைச் சிதைக்கிறான். தேவர்கள், ரிஷிகள் பிரம்மாவைச் சரணடைக; பிரம்மா விஷ்ணுவை அணைகிறார். அப்போது ஒரு அசரீர வாணி அவர்களை விரைந்து மகாகாலவனத்திற்குச் செல்லுமாறு ஆணையிடுகிறது—அது மறைந்த, மிகத் தூய க்ஷேத்திரம்; அங்கு மாயையும் பலிக்காது. அங்கு உள்ள தீர்த்தவலையைக் கூறுகிறது: விருப்பநிறைவேற்றும் ஷிப்ரா, மகாகாளி மற்றும் மாத்ரு சக்திகள், கயா‑பல்கு, புத்தகயா மற்றும் ஆத்யகயா, கதாதரருடன் தொடர்புடைய விஷ்ணுவின் ‘ஷோடசபாத’ தீர்த்தம், பிராசீ சரஸ்வதி, அழியாத ந்யக்ரோத (அக்ஷய வடை), பிரேதர்களுக்கு முக்தி தரும் ஶிலா. இறுதியில் பித்ரு‑மோட்சம் வலியுறுத்தப்படுகிறது—இந்த க்ஷேத்திரத்தில் நுழைவு மட்டுமே நரகநிலையிலிருந்தும் பித்ருக்களை உயர்த்தி ஸ்வர்க்கம் மற்றும் உயர்ந்த கதிகளுக்கு இட்டுச் செல்கிறது.

Śrāddha-vidhi and Pitṛ-gaṇa Taxonomy in Avantī (श्राद्धविधिः पितृगणविचारश्च)
இந்த அதிகாரத்தில் வியாசர், ஸ்ராத்தத்தின் உத்தமப் பயன், பித்ருக்கள் திருப்தி அடையும் பரப்பு, மேலும் பித்ருகணங்களின் வகைப்பாடு குறித்து விரிவாகக் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் ஸ்ராத்தத்தை தர்மமும் யாக அமைப்பும் நிலைபெறும் அடித்தளமாக நிறுவி, தேவர்கள் மற்றும் பித்ருக்கள் நோக்கி ‘ஸ்ரத்தா’வுடன் அளிக்கப்படும் அர்ப்பணமே ஸ்ராத்தம் என வரையறுக்கிறார். தேவர்–பித்ரு பரஸ்பரப் பரிவர்த்தனை கொண்ட பிரபஞ்ச ஒழுங்கை விளக்கி, ஏழு பித்ருகணங்கள், அவர்களின் மூர்த்த/அமூர்த்த வேறுபாடு, இருப்பிடங்கள், யோக சாதனையுடனான தொடர்பு ஆகியவற்றைச் சொல்கிறார்; மேலும் இவ்வமைப்பில் பித்ருகாரியம் தேவர்காரியத்தை விட உயர்ந்தது என வலியுறுத்துகிறார். பின் சாதகனுக்கான தகுதிகள்—பிரம்மச்சரியம், தமம், தூய்மை, அக்கிரோதம், சாஸ்திரநிஷ்டை—எனக் கூறி, தீர்த்தத்தில் விதிப்படி ஸ்ராத்தம் செய்வதன் மகிமையைப் போற்றுகிறார். பல தீர்த்தங்களில் கிடைக்கும் திருப்தி/பலன் வேறுபாட்டை ஒப்பிட்டு, கயாவையும் குறிப்பாக மகாகாலவனம்/அவந்தியையும் மிகச் சிறப்பாகப் புகழ்கிறார். இறுதியில் கடினமான அல்லது சமூக ஆதரவற்ற மரண வகைகள் பலவற்றை பட்டியலிட்டு, இத்தீர்த்தத்தில் செய்யும் ஸ்ராத்தம் அவர்களுக்கு உயர்வும் விடுதலையும் தரும் எனக் கூறி, முறையாக அனுஷ்டித்தால் ‘ணத்திரயம்’ நீங்கி வேண்டிய இலக்குகள் நிறைவேறும் என முடிக்கிறார்.

गयातीर्थमाहात्म्य (Gaya Tīrtha Māhātmya in Avanti)
அத்தியாயம் 59-ல் சனத்குமாரர், அவந்தியின் மகாகாலவனத்தில் கயையுடன் தொடர்புடைய ஒரு தீர்த்தம் எவ்வாறு நிலைத்து, எவ்வாறு பலன் தருகிறது என்பதை வியாசருக்கு விளக்குகிறார். முதலில் கயையின் புனிதச் சிறப்புகள்—ஸ்நானம், தானம், முறையாகச் செய்யப்படும் ஸ்ராத்தம்—எனக் கூறி, குறிப்பிட்ட தீர்த்தத் தலங்களில் இவற்றைச் செய்தால் அதற்குரிய பலன் அங்கேயும் கிடைக்கும் என வலியுறுத்தப்படுகிறது. விஷ்ணு/ஜனார்தனன் பித்ருரூபமாக அங்கு சன்னிதியாக இருப்பதும், சரியான பித்ருகர்ம நோக்கத்தால் ‘ருணத்ரயம்’ (மூன்று கடன்கள்) நீங்கி முக்தி பெறுவதும் முக்கியமாக எடுத்துரைக்கப்படுகிறது. பின்னர் உள்ளூர் மரபுக் கதை வருகிறது—பழைய அவந்தியில் கயாதீர்த்தம் நிறுவப்பட்டது; பின்னர் கைகடத்துடன் தொடர்புபட்டது; கதாகரனான கதாதரனின் பாதச்சின்னப் பிரதீகத்தால் ஒரு அசுரன் அடக்கப்பட்டு அந்த இடத்தின் மகிமை பிரதிஷ்டை செய்யப்பட்டது. காலநிர்ணயமாக கயா-ஸ்ராத்தத்தின் தொடர்ந்த செல்லுபடிதன்மை, ஜோதிடக் குறியீடுகளுடன் ‘மகாலய’ எனும் ஆண்டு விசேஷ அனுஷ்டானம், மேலும் அன்வஷ்டகாவுடன் தொடர்புடைய தாயார் ஸ்ராத்தத்தின் சிறப்பு வலியுறுத்தப்படுகிறது. இறுதிப் பகுதியில் ஏழு ரிஷிகளின் மனைவிகள் பற்றிய போதனைக்கதை—அபகீர்த்தி காரணமாக சமூகத்தால் ஒதுக்கப்பட்ட அவர்கள் நாரதரின் வழிகாட்டுதலால் அவந்தி-கயாதீர்த்தத்துக்கும் அக்ஷயவட்டத்துக்கும் செல்கிறார்கள். ‘ரிஷிஸஞ்ஞிதா பஞ்சமி’ அன்று உபவாசம், ஜாகரணம், நியம ஒழுக்கம் ஆகியவற்றால் தூய்மை பெற்று இல்லறத்தில் மீண்டும் இணைகிறார்கள். பலश्रுதி: இத்தலத்தில் தானம் செய்தால் அక్షய புண்ணியம்; இதை கேட்பதும்/படிப்பதும் மகாயாகப் பலனுக்கு இணை என அறிவிக்கிறது.

पुरुषोत्तमतीर्थ-मलमासव्रतविधिः (Purushottama Tīrtha and the Adhika-māsa Vrata Procedure)
அத்தியாயம் பரம்பரை உரையாடலுடன் தொடங்குகிறது—வியாசர் ‘புருஷோத்தம’ எனப்படும் பரம தீர்த்தத்தின் விரிவான வரலாற்றை வேண்ட, சனத்குமாரர் இதைச் செவிமடுத்தாலே பாபநாசம் எனக் கூறி கதையை அறிமுகப்படுத்துகிறார். பின்னர் வைகுண்டத்தின் தெய்வீக சபையில் லக்ஷ்மி, தானம், ஸ்நானம், தபஸ், ஸ்ராத்தம் ஆகிய புண்யகர்மங்களின் சரியான விதி என்ன, மேலும் தேச-காலம், பண்டிகை நாட்கள், திதி, தீர்த்தம் ஆகியவை பலனை எவ்வாறு நிர்ணயிக்கின்றன என்று விஷ்ணுவிடம் கேட்கிறாள். விஷ்ணு பௌர்ணமி, அமாவாசை, சங்கிராந்தி, கிரகணம், வ்யதீபாதம் முதலிய சுபகாலங்களையும் முக்கிய தீர்த்தங்களையும் கூறி, அவந்தியில் செய்யப்படும் தானாதிகள் அக்ஷய பலன் தரும் என உறுதிப்படுத்துகிறார். அதன்பின் அதிகமாசம்/மலமாசம் (மலிம்லுச) பற்றிய விளக்கம் வருகிறது—ஒரு மாதத்தில் சூரிய சங்கிராந்தி நிகழாதபோது அது ஜ்யோதிஷ காரணத்தால் அதிகமாசமாகிறது. அந்தக் காலத்தில் சில ஸம்ஸ்காரங்கள் தவிர்க்கப்பட வேண்டும்; ஆனால் பக்தி சார்ந்த விரதம், ஜபம், தானம், பூஜை ஆகியவை சிறப்பாகப் போற்றப்படுகின்றன. விஷ்ணு தாமே அதிகமாசத்தின் அதிபதி ‘புருஷோத்தம’ எனத் தன்னை அறிவித்து, மகாகாலவனத்தில் ‘புருஷோத்தம தீர்த்தம்’ இருப்பதாகக் கூறி, அங்கு ஸ்நானமும் விரதமும் செய்தால் நிலையான நலனும் நீடித்த பலனும் கிடைக்கும் என அருள்கிறார். விரதவிதி: குறிப்பிட்ட திதிகளில் சங்கல்பம், வாசுதேவ பூஜை, கும்ப ஸ்தாபனம், பஞ்சாமிர்தம்-நைவேத்யம், தீபம்-தூபம், ஆரத்தி, அர்க்ய மந்திரத்துடன் பிரார்த்தனை, பிராமணர்களுக்கு அன்னதானம் செய்து தான-மரியாதை, இறுதியில் கூட்டுணவு. பலश्रுதி: அதிகமாச அனுஷ்டானத்தை அலட்சியம் செய்தால் வறுமை, துக்கம் வரும்; முறையாக வழிபட்டால் செல்வமும் அபாயங்களிலிருந்து பாதுகாப்பும் கிடைக்கும்.

अधिमास-स्नान-दानादि-माहात्म्यवर्णन (Adhimāsa: The Merit of Bathing, Charity, and Worship)
சனத்குமாரர், அவந்தீ க்ஷேத்திரத்தில் அதிமாசத்தின் போது செய்யப்படும் ஸ்நானம், தானம், பூஜை ஆகியவற்றின் தத்துவ-மகிமையை வ்யாசருக்கு உபதேசிக்கிறார். மகாகாலவனத்தின் சூழல் இன்றி அதிமாச விரதம் செய்வது ஆன்மிகமாக வழிதவறுதல் எனக் கூறப்படுகிறது; ஆனால் புருஷோத்தமம் எனும் தீர்த்தத்தில் அதை அனுஷ்டித்தால் சனாதன லோகப் பிராப்தி கிடைக்கும் என்று வலியுறுத்தப்படுகிறது. அங்கு புருஷோத்தமன் (விஷ்ணு) பூஜையுடன் உமா-சங்கரர் பக்தியும் விதிக்கப்படுவதால், ஒரே யாத்திரைச் சூழலில் வைஷ்ணவ-சைவ சமநிலை வெளிப்படுகிறது. பாத்ரபத சுக்ல ஏகாதசியில் உபவாசம், இரவு ஜாகரணம், விஷ்ணு பூஜை, மேலும் புருஷோத்தம-சரஸுடன் தொடர்புடைய ஜலயாத்திரை செய்ய வேண்டும் எனக் கூறப்படுகிறது. இதனால் சந்ததி, செல்வம், நீண்ட ஆயுள், ஆரோக்கியம் ஆகிய பலன்கள் வாக்குறுதியாக வழங்கப்படுகின்றன. பின்னர் அருகிலுள்ள புனிதத் தலங்கள் வர்ணிக்கப்படுகின்றன—பகீரதன் தவமும் கங்கை அவதரணக் கதையும் தொடர்புடைய கரையில் ஜாடேஸ்வர மகாதேவர்; மேலும் வடகிழக்கில் கௌசிகீ நதிக்கரையில் ராம-பார்கவனின் தவத்தலம், அங்கு ஸ்நானம் செய்தால் மகாபாபங்கள் நீங்கி, இறுதியில் ராமேஸ்வர தரிசனம் பரம சுத்திகரமாகச் சொல்லப்படுகிறது.

गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gomatī Tīrtha and the Origin of Gomatī Kuṇḍa
இந்த அதிகாரத்தில் கோமதி தீர்த்தமும் கோமதி குண்டமும் எவ்வாறு தோன்றின என்பதும், அதன் வழிபாட்டு-அதிகாரமும் பலர் உரையாடும் தத்துவவிளக்கமாக கூறப்படுகிறது. வியாசர் சனத்குமாரரிடம்—பழமையான கோமதி குண்டம் எப்போது, எப்படி உருவானது என்று வினவுகிறார். சௌனக முதலிய முனிவர்கள் கூடிய உபதேசச் சூழலை நினைவூட்டி, புகழ்பெற்ற நதிகள் மற்றும் நகரங்களின் புனிதத்தைக் ஒப்பிட்டு தீர்த்தங்களின் மகிமை-வரிசை நிறுவப்படுகிறது. பின்னர் சாண்டீபனி குருவை மையமாகக் கொண்ட போதனைக்கதை வருகிறது. பிரம்மச்சாரிகள் ராமன், கிருஷ்ணன் விடியற்காலையில் குரு இல்லாததற்குக் காரணம் கேட்கிறார்கள். குரு தினமும் கோமதியில் நீராடி சந்த்யா வழிபாடு செய்வதாகச் சொல்லி ஒழுங்குமிக்க சாதனையின் மாதிரியை காட்டுகிறார். அதன் பின் சிவனுடன் தொடர்புடைய யாககுண்டத்தின் அருகே கோமதி வெளிப்பட்டு, சரஸ்வதியும் அங்கு இருப்பதால் அந்த இடம் “கோமதி குண்டம்” எனப் பெயர் பெற்றதாக காரணவிளக்கம் தரப்படுகிறது. இறுதியில் பாத்ரபத கிருஷ்ண அஷ்டமி மற்றும் சைத்ர மாதத்தில் ஏகாதசி வரை செய்ய வேண்டிய விரதநியமங்கள் கூறப்படுகின்றன—ஸ்நானம், உபவாசம், ஜாகரணம், விஷ்ணு பூஜை, வைஷ்ணவர்கள் மற்றும் பிராமணர்களை மதித்து போற்றுதல். இதைச் செவிமடுத்தும் கடைப்பிடித்தும் இருப்போர் பாவநாசம் பெற்று தூய்மை அடைந்து விஷ்ணுலோகத்தை அடைவார்கள் எனப் பலன் உரைக்கப்படுகிறது.

कंथडेश्वर-गंगेश्वर-वीरेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा वामनकुण्ड-प्रसङ्गः (Kaṇṭhaḍeśvara, Gaṅgeśvara, Vīreśvara Tīrtha-Māhātmya and the Vāmanakuṇḍa Episode)
அத்தியாயம் 63 இரண்டு இணைந்த பகுதிகளாக விரிகிறது. முதலில் சனத்குமாரர் அவந்தீயின் முக்கிய தீர்த்தங்களின் புண்ய-நியமத்தை விளக்குகிறார். கந்தடேஸ்வரம் ஒப்பற்ற ஸ்நானஸ்தலமாகப் போற்றப்படுகிறது; அங்கு ஸ்நானமும் மகாதேவ தரிசனமும் பாபநாசம் செய்து பக்தனை உயர்த்தும் என கூறப்படுகிறது. பின்னர் கங்கேஸ்வரத்திற்கு அருகிலுள்ள சங்கமப் பிரசங்கம் வருகிறது—கங்கையின் திவ்ய அவதாரம், சிவன் அவளைத் தன் சிரசில் தாங்குதல்—இவற்றின் பின்னணியில் அங்கு ஸ்நானமும் கங்கேச தரிசனமும் கங்காஸ்நானத்துக்கு ஒப்பான புண்யம் தரும்; மரணத்திற்குப் பின் விஷ்ணுலோகம் முதலிய லோகப் பெறுதலையும் சுட்டுகிறது. வீரேஸ்வர தீர்த்தத்தில் வாசமும் பூஜையும் சுத்தி அளித்து ‘வீர’ லோகப் பெறுதலைத் தரும் என கூறப்படுகிறது. இரண்டாம் பகுதியில் திரிலோகப் புகழ்பெற்ற வாமனகுண்டத்தின் மஹாத்மியம் உரைக்கப்படுகிறது; அதன் தரிசனமட்டுமே கடும் பாவங்களையும் நீக்கும் எனப் புகழப்படுகிறது. அதன் தோற்றத்தை வியாசர் கேட்க, பிரஹ்லாதனின் சிறந்த குணங்கள், பலியின் தர்மமிகு ஆட்சி, நாரதரின் தூண்டுதலால் பலி தேவர்களை எதிர்கொள்ளுதல், தேவர்கள் பிரம்மனைச் சரணடைவது ஆகியவை உபதேசமாக விரிகின்றன. பிரம்மா குறிப்பிட்ட தீர்த்தங்கள் மற்றும் பக்தி-விதிகளை அறிவுறுத்துகிறார். விஷ்ணு தியான-சூத்திரம், விக்னநிவாரணத்திற்கான கணேச வணக்கம், மேலும் நீண்ட ஸ்தோத்திரப் பாராயணத்தை ரட்சக சாதனமாக நிறுவுகிறது. இவ்வாறு தீர்த்தம், உபாசனை-ஜபம்-பூஜை, மற்றும் அதிகார-நியமம் ஆகியவற்றை இணைத்து யாத்திரை ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட பக்தியாக காட்டப்படுகிறது.

कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनम् / Description of the Pilgrimage to Kālabhairava Tīrtha
அத்தியாயம் 64 காலபைரவ தீர்த்தத்தை மையமாகக் கொண்டு ஒழுங்கமைந்த தீர்த்தமாஹாத்மியத்தை உரைக்கிறது. தொடக்கத்தில் சனத்குமாரர் வீரேஸ்வரனையும் ஸ்நானப் பலனையும் விளக்குவதாக வாக்குறுதி அளித்து, நாக-தொடர்புடைய தீர்த்தங்களில் சிறந்த ‘காலபைரவ’ தீர்த்தத்தைச் சுட்டுகிறார்; அங்கு வெறும் தரிசனத்தாலேயே துயர் நீங்கி வேண்டியது நிறைவேறும் எனப் புகழ்கிறார். வியாசரின் கேள்வியால் இந்தப் புகழின் காரணக் கதையொன்று வருகிறது—பைரவர் யோக ரட்சகர்; யோகினீக் குழுக்களுடன் தொடர்புடைய எதிர்சக்திகள், க்ருத்யைகள் மற்றும் அழிவூட்டும் உபத்ரவங்களைத் தடுத்து பக்தர்களைக் காக்கிறார். பின்னர் பைரவரின் சன்னிதி ஷிப்ரா நதிக்கரையில், குறிப்பாக வட (புண்ணிய) கரையில் நிலைபெற்றதாகக் கூறப்படுகிறது. அஷ்டமி, நவமி, குறிப்பாக சதுர்தசி திதிகளில் வழிபாடு; மேலும் ஆஷாட சுக்லபக்ஷத்தில் ஞாயிற்றுக்கிழமைச் சேர்க்கை மிகச் சிறப்பானது என வலியுறுத்தப்படுகிறது. இலைகள், மலர்கள், அர்க்கம், நறுமணப் பொருட்கள், நைவேத்யம், தாம்பூலம், வஸ்திரம் முதலியவற்றை அர்ப்பணித்து, பிராமண போஜனம், ஹோமம், தர்ப்பணம் செய்தால் ‘அனைத்து இலக்குகள்’ நிறைவேற்று மங்களம் கிடைக்கும் என அறிவுறுத்துகிறது. ஸ்தோத்திரப் பகுதியில் பைரவரின் ரூப-லட்சணங்களும் குணங்களும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; பைரவாஷ்டகப் பாராயணப் பலன்களாக தீய கனவுகள் நீங்குதல், வழக்குகள்-ஆபத்துகளில் துணை, அரசரின் கோபம், போர், சிறை, வறுமை ஆகியவற்றிலிருந்து பாதுகாப்பு கூறப்படுகிறது; நியமத்துடன் ஜபிப்பவர்க்கு வேண்டியது எதுவும் அசாத்தியம் அல்ல என உறுதி செய்கிறது. இறுதியில், ஸம்ஸாரப் பயம் கொண்டோர் இந்தத் தீர்த்தத்தில் ஸ்நான-தான-பூஜைகளை முயற்சியுடன் செய்ய வேண்டும் என மீண்டும் கூறி அத்தியாயம் நிறைவடைகிறது।

Nāgatīrtha-Māhātmya and the Settlement of the Nāgas in Mahākālavana (नागतीर्थमाहात्म्यं तथा नागनिवासवर्णनम्)
அத்தியாயம் வியாசர் நாகதீர்த்தத்தின் மகிமையும் அது அறிவிக்கப்பட்ட காலவரையையும் விரிவாகக் கேட்பதுடன் தொடங்குகிறது. சனத்குமாரர், கேட்பதாலேயே விடுதலை தரும் எனச் சொல்லப்படும் ஒரு பரிசுத்திகரக் கதையை உரைக்கிறார். தாயின் சாபத்தால் நாகர்கள் அனுபவித்த துயரம், ஜனமேஜயனின் சர்ப்பயாகச் சிக்கல், அதிலிருந்து ஆஸ்தீகன் தலையீட்டால் நாகர்கள் விடுபட்டமை ஆகியவை நினைவூட்டப்படுகின்றன. விடுதலை பெற்ற நாகர்கள் அச்சமற்ற வாசஸ்தலத்தை வேண்ட, ஆஸ்தீகன் அவர்களை மகாகாலவனத்தின் தெற்குப் பகுதியில் உள்ள பழமையான தீர்த்தத்துடன் இணைந்த நாகநிவாசத்துக்கு வழிநடத்துகிறார்; அங்கு ஹரி புகழ்பெற்ற சேஷசாயி ரூபத்தில் யோகநித்திரையில் விளங்குகிறார். மகாகாலவனத்தின் தலமகிமையை உறுதிப்படுத்த லோமசர், மார்கண்டேயர், கபிலர், ஹரிச்சந்திரர், சப்தரிஷிகள் முதலியோரின் சன்னிதி/சித்திகள் கூறப்படுகின்றன; இத்தலம் சாபத்தால் உண்டான தோஷங்களை நீக்கி காலநிலைத்தன்மையை அளிக்கும் என வலியுறுத்தப்படுகிறது. ஏலாபத்ர, கம்பல, கர்கோடக, தனஞ்சய, வாசுகி, தக்ஷக, நீல, பத்மக, அர்புத ஆகிய நாகர்கள் வந்து தத்தம் நிலையங்களை நிறுவி, மிகப் புண்ணியமளிக்கும் பாபநாசக தீர்த்தங்களையும் குண்டங்களையும் உருவாக்குகின்றனர்; அங்கு சித்தர், கந்தர்வர், ரிஷி, அப்சரைகள் உலாவுகின்றனர். ச்வேதத்வீபம் போன்ற இனிய நிலவியல், புனித மரங்கள், பறவைகள், நறுமணங்கள், நிதிகள் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; நீராடினால் வைகுண்டப் பிராப்தி, ரமாசரத்தில் ஸ்ரீமத்துவம், பலியின் ஆசிரமத் தீர்த்தத்தில் கர்மங்களால் உடனடி சுத்தி எனப் பலன்கள் கூறப்படுகின்றன. இறுதியில் வழிபாட்டு விதிகள் தரப்படுகின்றன—தானம், ஹோமம் முதலியவை; குறிப்பாக பூதானம் சிறந்ததும் நீடித்த பலன் தருவதுமென கூறப்படுகிறது. ஸ்ராவண மாதத்தில், தர்ஷ திதியில், பஞ்சமியில், திங்கட்கிழமையில் நாகபூஜை விதிக்கப்படுகிறது. தர்ஷ-ஸ்ராத்தம் அக்ஷய பலன் தரும்; விரும்பிய பயன்களை நிறைவேற்றும் என முடிவுறுகிறது.

नृसिंहतीर्थ-माहात्म्य तथा सावित्रीव्रत-फलश्रुति (Glory of Nṛsiṃha Tīrtha and the Fruits of the Sāvitrī Vrata)
சனத்குமாரர் வியாசருக்கு அவந்தியில் உள்ள பரம தீர்த்தத்தைச் சுட்டுகிறார்—மகாத்ம நரசிம்மருடன் தொடர்புடைய அந்தத் தீர்த்தத்தின் தரிசனமே பாபநாசம் என்கிறார். பின்னர் ஹிரண்யகசிபு நிகழ்வு இடச்சுட்டுகளுடன் கூறப்படுகிறது: அசுர ஆட்சியின் பாரத்தால் துன்புற்ற பூமி பசு வடிவில் பிரம்மனைச் சரணடைகிறது. பிரம்மன் அசுரனின் கடும் தவம், காயத்ரீ உபாசனை, மற்றும் வரத்தின் நிபந்தனைகளை விளக்குகிறார்—பகல்/இரவு, ஆகாயம்/பூமி, ஆயுதம், ஈரம்/உலர், பல்வேறு உயிர்கள் முதலியவற்றால் மரணம் வரக்கூடாது; ஆனால் ஒரு இடைவெளி மீதமிருந்தது—வீரனின் ஒரே கையடி மூலம் மரணம். அதன்பின் பிரம்மன் தேவர்களை ஷிப்ரா கரையிலுள்ள மகாகாலவனத்தில் நரசிம்ம தீர்த்தத்தின் இடத்துக்கு வழிநடத்துகிறார்—சங்கமேஸ்வரருக்கு அருகில், கர்க்கராஜ முதலிய குறியீடுகளுக்கிடையில், தென் கரைச் சார்பில் எனத் திசைநிர்ணயம் செய்கிறார். தேவர்கள் அங்கு ஸ்நானம், தானம், அர்ச்சனை செய்து தங்கள் பதவிகளை மீட்டுக்கொள்கிறார்கள்; ஹரி நரசிம்ம ரூபத்தில் ஒரே அடியில் அசுரனை வதம் செய்து வரத்தின் தர்க்கத்தை நிறைவேற்றுகிறார். தீர்த்தத்தில் மதியப் பூஜை விதி, நரசிம்ம திதி/சதுர்தசி நாளில் வழிபட்டால் லக்ஷ்மி அருள், அகஸ்த்யேஸ்வர தரிசனத்தால் வறுமை நீக்கம், சித்த ஹனுமான் சன்னிதி ஆகியவை கூறப்படுகின்றன. இறுதியில் சாவித்ரீ விரத முறையும், பொன் சாவித்ரீ உருவத்துடன் மங்களப் பொருட்கள் தானமாகப் பண்டித பிராமணருக்கு அளித்தால் செல்வம், இன்பம், ஸ்வர்க்கம்; பெண்களுக்கு கணவன் அன்பும் விதவைத்தனத்திலிருந்து பாதுகாப்பும் எனப் பலன் உரைக்கப்படுகிறது।

कुटुम्बेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutuṃbeśvara Tīrtha Māhātmya)
இந்த अध्यாயத்தில் குடும்பேஸ்வர மகாதேவ ஸ்தலமும் அதனுடன் இணைந்த தீர்த்தத்தின் மகிமையும் கூறப்படுகிறது; இது எல்லாத் தீர்த்தங்களின் பலனையும் அளிப்பதாகப் புகழப்படுகிறது. கதையில் தக்ஷ பிரஜாபதி வம்சவிருத்திக்காக நீண்ட தவம் செய்கிறார்; பிரம்மாவும் கடும் தவத்தால் பரிசுத்தமான தாமரை-ரூபத்தை அடைகிறார். ‘இன்றும் காணப்படுகிறது’ எனச் சொல்லப்படும் சதுர்முக-தாரி லிங்கம் மூலம் ஸ்தலத்தின் தொடர்ச்சியும் மகாதேவப் பெருமையும் உறுதிப்படுகின்றன. அங்கு பத்ரகாளி/பத்ராபீடதரா தேவியின் சன்னிதியும், வாசலில் க்ஷேத்ரபால பைரவனின் காவல் பணியும் விவரிக்கப்படுகிறது. தொற்றுநோய், உபத்ரவம், சமூக கலக்கம் போன்ற காலங்களில் குறிப்பிட்ட தானிய-விதைகளால் தினசரி ஹோமம், க்ஷேத்ரபால பூஜை, கட்டுப்பாட்டான ஒழுக்கம் ஆகியவை விதிக்கப்படுகின்றன. ஸ்நானம், மகாதேவ பூஜை, தவசீல பிராமணர்களுக்கு தானம்—குறிப்பாக கூஷ்மாண்ட (பூசணிக்காய்) தானம்—செய்தால் செல்வமும் ‘குடும்பி’ நிலையும் (குடும்ப வளம்) கிடைக்கும் எனப் பலன் கூறப்படுகிறது. பால்குண சுக்ல சதுர்தசி (த்ரயோதசி தொடர்புடன், சிவராத்திரி பாவம்) அன்று இரவு விழிப்பு, பில்வ நீர் அர்ப்பணம், நறுமணம்-மலர்-தீப அர்ப்பணம், ஏழு பிராமணர்களுக்கு போஜனம் அளித்தல் ஆகிய விரதம் கூறப்பட்டு, அதன் பலன் மகாயாகத்துக்கு ஒப்பென அறிவிக்கப்படுகிறது.

अखण्डेश्वरमहिमवर्णनम् | The Glory of Akhaṇḍeśvara and Akhaṇḍa-saras
சனத்குமாரர் வியாசருக்கு அவந்தீக்ஷேத்திரத்தின் புனிதத் தீர்த்தங்களின் வரிசையை உபதேசிக்கிறார். முதலில் க்ஷிப்ரா நதிக்கரையில் சோமதீர்த்தத்திற்கு அருகிலுள்ள தேவப்ரயாகம் மிகப் பாவநாசகத் தீர்த்தம் எனக் கூறி, அங்கு ஸ்நானம் செய்தால் மాధவனெனும் தெய்வத்தின் தரிசனப் புண்ணியத்துக்கு ஒப்பாகவும், வேண்டிய பலனை அளிப்பதாகவும் விளக்குகிறார். பின்னர் ஆனந்த-பைரவனின் மகிமை கூறப்படுகிறது—அவரின் தரிசனமட்டும் பாபநாசம் செய்து தண்டனைப் பயத்தை நீக்கும்; அந்தத் தலம் தர்மரட்சைக்கான அடைக்கலம் எனப் போற்றப்படுகிறது. அடுத்து ஜ்யேஷ்ட மாதம், சுக்லபக்ஷம், தசமி, புதன்-ஹஸ்த யோகம், வ்யதீபாதம் முதலிய சுபசமயத்தில் ஸ்நானம் செய்தால் எல்லாத் தீர்த்தப் பலனும் கிடைக்கும் எனக் கூறி, உபதேசத்திற்காக ஒரு நிகழ்வை எடுத்துரைக்கிறார். நியமநிஷ்ட பிராமணன் தர்மாஶர்மன் விரதபங்கம் பற்றிய அச்சத்துடன் நாரதரை அணைகிறான். நாரதர், பிரம்மதத்தன் எனும் பாபாசாரி பிராமணன் கோதாவரி/கௌதமி கரையில் இறந்து, சிம்ஹஸ்த காலத்தில் எண்ணற்ற தீர்த்தங்களின் ‘வாயுத் தொடர்பு’ கிடைத்ததால் யமசபையிலேயே விடுதலை பெற்ற கதையைச் சொல்கிறார்; இதனால் புனிதப் புவியியல் கர்மவிளைவைக் குறைக்கும் சக்தி வெளிப்படுகிறது. நாரதர் மகாகாலவனத்தின் கோடிதீர்த்தத்தையும், அதன் வடக்கில் அகண்டேஸ்வரருக்கு அருகிலுள்ள அகண்ட-சரஸையும் விதிக்கிறார்; அங்கு தரிசனமட்டும் யாகப் பலனுக்கு சமம் என்கிறார். தர்மாஶர்மன் அகண்ட-சரஸில் ஸ்நானம் செய்து மகேஸ்வரனைத் தரிசித்து உடனே புண்யலோகங்களை அடைகிறான்; இறுதியில் அகண்டேஸ்வரர் உத்தமத் தீர்த்தம் எனப் பலஸ்ருதி உடன் புகழப்படுகிறார்।

कर्कराजतीर्थमाहात्म्य एवं चातुर्मास्यस्नानविधिः (Karkarāja Tīrtha Māhātmya and Cāturmāsya Bathing Discipline)
அத்தியாயம் 69-ல் ஷிப்ரா நதிக்கரையில் உள்ள உயர்ந்த தீர்த்தமான ‘கர்க்கராஜ’ மகிமை அதிகாரபூர்வ பரம்பரையுடன் விளக்கப்படுகிறது. மார்கண்டேயரின் வினாவிற்கு பதிலாக பிரம்மா முன்பு புகழ்ந்த தீர்த்தத்தை சனத்குமாரர் எடுத்துரைப்பதால், கேள்வி-பரம்பரை வழியாக அதன் நம்பகத்தன்மை நிறுவப்படுகிறது. இந்த தீர்த்தத்தின் மீட்புச் சக்தி குறிப்பாக எல்லைக்காலங்களான சாத்துர்மாஸ்யம் (ஹரி ‘நித்திரை’ நிலையில் இருப்பதாகச் சொல்லப்படும் காலம்) மற்றும் தக்ஷிணாயனம் ஆகியவற்றுடன் இணைக்கப்படுகிறது. இக்காலங்களில் நிகழும் மரணம் கடினமான பரலோகப் பயணத்தைத் தரக்கூடும்; அதற்கான நிவாரணமாக கர்க்கராஜ தீர்த்தம் காட்டப்படுகிறது. பிரம்மோபதேசம்: சாத்துர்மாஸ்யத்தில் ஸ்நானம், விஷ்ணு-ஸ்மரணம், விரத-நியமக் கடைப்பிடிப்பு இவை தீர்மானமானவை; சுத்தியின்றி செய்யும் செயல்கள் பயனற்றவை என கூறப்படுகிறது. நடைமுறை விதிகளும் தரப்படுகின்றன—இரவில் ஸ்நானம் தவிர்க்கல், சில சூழலில் சூடுநீரால் ஸ்நானம் செய்யாமை; உடல்நிலை காரணமாக இயலாதவர்களுக்கு பஸ்ம-ஸ்நானம் அல்லது மந்திர-ஸ்நானம் போன்ற மாற்றுகள் அனுமதிக்கப்படுகின்றன. கர்க்கராஜ நீரில் பல தீர்த்தங்களின் புண்ணியம் ஒருங்கே இருப்பதாகவும் கூறி அதன் மகிமை விரிவடைகிறது. இறுதியில் பலश्रுதி: இந்த மகிமையை கேட்பதும் பாராயணம் செய்வதும் சாத்துர்மாஸ்ய அலட்சியத்தால் உண்டாகும் தோஷங்களைத் தடுக்கும் என அறிவிக்கிறது.

तीर्थ-देवयात्रा-प्रशंसा तथा महाकालवन-देवतासूची (Tīrtha and Devayātrā Protocol; Deity Catalog of Mahākālavana)
இந்த अध्यாயத்தில் சனத்குமாரர் மேருவின் அருகிலுள்ள புனிதத் தலங்களை விளக்குகிறார்—விருப்பம் நிறைவேற்றும் ரம்யசரஸ் என்ற ஏரி, மேலும் பிந்து-சர தீர்த்தம்; அங்கு ஸ்நானமும் தானமும் செய்தால் வேண்டிய பயன் கிடைக்கும் என கூறப்படுகிறது. பாத்ரபத மாத அனுஷ்டானக் குறிப்புகள் வருகின்றன; குறிப்பாக கணாதிபனுடன் தொடர்புடைய சுப சதுர்த்தி, மேலும் மனஃகாமேஸ்வர எனும் கணேசத் தலத்தில் தரிசனமும் ஸ்நானமும் செய்தால் சங்கல்பம் நிறைவேறும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. பின்னர் வியாசர் அவந்தியின் தீர்த்தங்கள் மற்றும் ஆலயங்களை முறையாகக் கூறுமாறு கேட்கிறார். சனத்குமாரர் அவை எண்ணற்றவை எனவும், உலகியல் உவமைகளால் புனிதத் தலங்களின் அடர்த்தியை உணர்த்துகிறார். அதன்பின் ‘தேவயாத்திரை’ என்ற ஒழுங்குமுறை யாத்திரை விதி கூறப்படுகிறது—தூய்மை, காலைச் செயல்கள், விஷ்ணு-ஸ்மரணம், ருத்ரசரஸ் போன்ற இடங்களில் ஸ்நானம், பின்னர் அந்தத் தீர்த்தத்தில் தேவதைக்கேற்ற அபிஷேகம் மற்றும் பூஜை. உமா–மஹேஸ்வர உரையாடலில் மகாகாலவனத்தின் தெய்வச் சூழல் பட்டியலிடப்படுகிறது—முக்கிய நதிகள், விநாயகர், பைரவர், ருத்ரர், ஆதித்யர் முதலிய தெய்வக் குழுக்கள், பல லிங்கங்கள், நான்கு திசைகளின் வாயில்-காவல் லிங்கங்கள், மேலும் நவகிரக தீர்த்தங்கள் மற்றும் அவற்றின் பாதுகாப்பு வழிபாட்டு பயன்பாடு. பலश्रுதி பகுதியில், தேவயாத்திரை கிரகத் தாக்கங்களால் வரும் துன்பங்களையும் நீக்கி, செல்வம், சந்ததி, கல்வி, வெற்றி அளித்து, இறுதியில் சிவலோகத்தோடு ஒத்த சுப தொடர்ச்சியை வழங்கும் என வலியுறுத்தப்படுகிறது.

महाकालवने तीर्थप्रशंसा (Praise and Enumeration of Tīrthas in Mahākālavana)
இந்த अध्यாயத்தில் உரையாடல் மரபாகக் கதை நகர்கிறது. அவந்தியின் மகாகாலவனத்தில் உள்ள தீர்த்தங்களின் எண்ணிக்கையும் இயல்பும் பற்றி வியாசர் சனத்குமாரரிடம் மேலும் விளக்கம் கேட்கிறார். சனத்குமாரர் இதை பாபநாசகமான வரலாறு என அறிமுகப்படுத்தி, நாரதரின் கேள்வியால் தொடங்கிய உமா–மகேஸ்வர உரையாடலில் இருந்து வந்ததாகச் சொல்கிறார். நாரதர், புனிதமான மகாகாலவனத்தில் உள்ள தீர்த்தங்களை விவரிக்குமாறு மகாதேவரை வேண்டுகிறார். மகாதேவர் பதிலாக, பூமியில் புகழ்பெற்ற தீர்த்தங்கள்—புஷ்கரத்துடன் தொடர்புடையவை உட்பட—இந்த உயர்ந்த மகாகாலவனத்திலேயே உள்ளன; இங்கு தீர்த்தங்களும் லிங்கங்களும் எண்ணிலடங்காதவை எனக் கூறுகிறார். ‘பைசாசமோசன’ என்ற தீர்த்தம் போன்ற இடங்களில் பருவகால நிகழ்வுகள் முதலிய சிறப்பு வர்ணனை வருகிறது. துல்லியமான எண்ணிக்கை இயலாது என ஒப்புக்கொண்டாலும், நடைமுறைக்காக ஆண்டின் நாட்களைப் போல முக்கிய தீர்த்தங்களின் பிரதான பட்டியலைக் குறிப்பிடுகிறார். பின்னர் யாத்திரை காலமும் புண்ணியப் பலனும் கூறப்படுகின்றன: முழு ஆண்டு சுற்று ‘அவந்தீ-யாத்திரிகா’ என நிறைவு பெறுகிறது; முறையாகச் செய்த யாத்திரை மிக உயர்ந்த ஆன்மிகப் பலனைத் தரும். குறிப்பாக வைசாகத்தில் அவந்தியில் ஐந்து நாள் தங்குதல், காசியில் நீண்டகால வாசத்துக்கு ஒப்பான பலன் எனச் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் பலश्रுதி—பக்தியுடன் பாராயணம் அல்லது கேள்வி செய்தால் சிவபக்தி பெருகும், புண்ணியமும் புகழும் உயரும், குலம் சிவபதத்தை நோக்கி உயர்த்தப்படும் என அறிவிக்கிறது.
It foregrounds Avantī as a Mahākāla-centered kṣetra whose sanctity is described as exceptionally potent, including claims of enduring efficacy and rare accessibility even for celestial beings.
The section repeatedly associates the kṣetra with purification from major transgressions, the granting of bhukti and mukti, and the idea that residence, worship, and contact with the sacred landscape yield heightened merit.
Core legends include the naming and classification of Mahākālavanam (as kṣetra, pīṭha, ūṣara, and śmaśāna), and transmission narratives where sages (notably Sanatkumāra) explain the site’s theological status to authoritative listeners.