
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
युद्धकाण्ड
வானரரும் இராட்சசரும் மோதிய கடும் போரில் சூரியன் மறைந்தவுடன் உயிர்கொல்லும் இரவுப் போர் தொடங்கி, இருளில் போர்க்களம் குழப்பமான கலவரமாக மாறியது. குதிரைகளும் தேர்சக்கரங்களும் எழுப்பிய தூசி பார்வை‑கேள்வியை மறைத்தது; போர்நிலம் இரத்தச் சேற்றாகக் காட்சியளித்தது. முரசு, சங்கு, குழல் ஒலிகள், கர்ஜனைகள், திரிகூட மலைக் குகைகளில் எதிரொலிக்கும் முழக்கங்கள் சேர்ந்து அச்சமூட்டும் ஒலிக்காட்சியை உருவாக்கின. இருளில் அடையாளம் தவறி நண்பனைப் பகை என எண்ணி தம் தரப்பினரையே தாக்கியவர்களும் இருந்தனர். ராமனின் ஒளிமிகு அம்புகள் திசைகளைப் பிரகாசப்படுத்தி, அவர்மேல் பாய்ந்த இராட்சசர்களை அழித்தன; பெயர்பெற்ற சில இராட்சசர்கள் அம்பால் காயமுற்று உயிர்சேமத்துடன் பின்வாங்கினர். அந்நேரம் அங்கதன் தீர்மானமான தாக்குதலால் இந்திரஜித்தின் தேரின் குதிரைகளையும் சாரதியையும் கொன்று தேரைச் செயலிழக்கச் செய்தான்; இதனால் தேவர்களும் வானரப் படையும் அவனைப் பாராட்டின. கோபமுற்ற இந்திரஜித் பின்னர் மறைமுகப் போர்முறையைத் தேர்ந்தான்—கண்ணுக்குத் தெரியாமல் நாகம்போன்ற அம்புகளை எய்து ராம‑லக்ஷ்மணரை காயப்படுத்தி, இறுதியில் அம்புகளின் வலையால் இரு சகோதரர்களையும் கட்டிப் போட்டான். இவ்வாறு வெளிப்படைப் போரிலிருந்து மாயைத் தூண்டிய, மனத்தைச் சிதைக்கும் யுத்தநடையாகப் போர் உயர்ந்தது.
Verse 1
युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।
வானரரும் ராட்சசரும் போரில் ஈடுபட்டிருந்தபோதே சூரியன் அஸ்தமித்தது; உயிரைப் பறிக்கும் இரவு தொடங்கியது।
Verse 2
अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।
ஒருவருக்கொருவர் பகைபிணைப்பில் கட்டுண்ட, கொடியவரும் வெற்றியை நாடியவருமான வானரரும் ராட்சசரும் அப்போது இரவுப் போரைத் தொடங்கினர்.
Verse 3
राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।
அந்தக் கொடிய இருள் சூழ்ந்த போரில், ‘இவன் ராக்ஷசன்’ என்று எண்ணிய வானரர்கள் ஒருவரையொருவர் தாக்கினர்; ‘இவன் வானரன்’ என்று எண்ணிய ராக்ஷசர்களும் ஒருவரையொருவர் தாக்கினர்.
Verse 4
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।
அந்த அடர்ந்த இருளில் “அடி! கிழி! வெட்டி வீழ்த்து! ஏன் ஓடுகிறாய்?” என்ற முழக்கங்கள் பேரொலியாகக் கேட்டன. அதே இரவில் கருநிறமாயினும் பொற்கவசம் அணிந்த ராட்சசர்கள், ஒளிரும் மூலிகை வனங்கள் பிரகாசிக்கும் மலைக்கூட்டங்கள் போலத் தோன்றினர்.
Verse 5
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
இரவின் இருளில் “அடி! கிழி! வெட்டி வீழ்த்து! ஏன் ஓடுகிறாய்?” என்ற போர் ஆரவாரம் எங்கும் கேட்டது. கருநிறமாயினும் பொற்கவசம் மின்னும் ராட்சசர்கள், ஒளிரும் மூலிகை வனங்கள் பிரகாசிக்கும் மலைத்தொடர்கள் போலக் காட்சியளித்தனர்.
Verse 6
तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।
கடக்க இயலாத அந்த இருளில் கோபத்தில் மயங்கிய ராட்சசர்கள் பேர்வேகத்துடன் அலைந்து திரிந்து, வானரர்களை விழுங்கிக் கொண்டிருந்தனர்.
Verse 7
तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।
அப்போது பயங்கரக் கோபம் கொண்ட வலிமைமிக்க வானரர்கள், பொன் தலைஅலங்காரமணிந்த குதிரைகளின்மேலும், விஷநாகம் போன்ற கொடிகளின்மேலும் பாய்ந்து, கூர்மையான பற்களால் அவற்றைச் சிதைத்தனர்; போர்க்களத்தில் ராக்ஷச சேனையை அலைக்கழித்தனர்।
Verse 8
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।
போர்க் கோபத்தில் மயங்கிய அவர்கள் யானைகளையும் யானைமேல் ஏறியவர்களையும், கொடி-தூண்களுடன் வந்த ரதங்களையும் இழுத்துத் தள்ளி, கூரிய பற்களால் கடித்து நொறுக்கி அழித்தனர்।
Verse 9
लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।
ராமனும் இலக்குவனும் விஷநாகம் போன்ற அம்புகளால், காணப்படுவோரும் காணாமலே இயங்குவோரும் ஆகிய தலைசிறந்த ராக்ஷசர்களை வீழ்த்தினர்.
Verse 10
तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।
குதிரைகளின் குளம்புகளால் பறந்து, தேர்சக்கரங்களால் கலக்கப்பட்ட பூமித் தூசி எழுந்து போரிடுவோரின் காதுகளையும் கண்களையும் அடைத்தது।
Verse 11
वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।
அந்த அச்சமூட்டும், ரோமஞ்சம் தரும் போர் நடந்து கொண்டிருக்கையில் அங்கே மிகப் பயங்கரமான இரத்தநதிகள் பெருகிப் பாய்ந்தன।
Verse 12
ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।
பின்னர் பேரி, மிருதங்கம், பணவம் ஆகியவற்றின் முழக்கம், சங்கு-வேணு ஒலியுடன் கலந்து, அதிசயத்துக்கொப்பான பேரொலியாக எழுந்தது।
Verse 13
हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।
வீழ்ந்து நெளியும் ராக்ஷசர்களின் குரலும், காயமடைந்த வானரர்களின் அலறலும் சேர்ந்து மிகக் கொடுமையான பேரொலியாக எழுந்தது।
Verse 14
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
அங்கே ஈட்டி, சூலம், கோடரி ஆகியவற்றால் வீழ்ந்த வானர வீரர்களும், மலைப்போன்ற உருவமுடைய வடிவமாற்றும் ராக்ஷசர்களும் கிடந்தனர்—அஸ்திரங்கள் மலர்களாய் அர்ப்பணிக்கப்பட்டதுபோல். இரத்தம் ஓடி சேறாக மாறிய அந்தப் போர்க்களம் அறிதற்கும் கடப்பதற்கும் அரிதாயிற்று।
Verse 15
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
வீழ்ந்த வானர வீரர்களாலும், சக்தி–சூலம்–பரசு முதலிய ஆயுதங்களால் கொல்லப்பட்ட மலைபோன்ற பெருந்தோற்றம் கொண்ட, காமரூபம் தரித்த ராட்சசர்களாலும் போர்க்களம் நிரம்பியது. அங்கே ஆயுதங்கள் மலர்ப்படையல்போல் பரவியிருந்தன; ஆனால் இரத்த ஓட்டத்தின் சேற்றால் அது அறிதற்கும் கடக்கவும் அரிதானதாக ஆனது.
Verse 16
साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।
அந்த இரவு மிகக் கொடுமையானதாகி, வானரரையும் ராட்சசரையும் ஒரேபோல் அழிப்பதாக இருந்தது. எல்லா உயிர்களுக்கும் அது காலராத்திரிபோல், கடக்க அரிதானதாக ஆனது.
Verse 17
ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।
பின்னர் அந்த கொடிய இருள் நிறைந்த இரவில் அங்கே ராட்சசர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் அம்புமழை பொழிந்தபடி ஸ்ரீராமரையே நோக்கி பாய்ந்து வந்தனர்.
Verse 18
तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।
பாய்ந்து வரும் அந்த கோபமுற்று கர்ஜித்தவர்களின் ஒலி, கடல்களே கொந்தளித்து எழுந்ததுபோல் கேட்டது.
Verse 19
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
இராமன் கண் இமைக்கும் நேரத்தில், தீப்பிழம்பு போன்ற கூர்மையான ஆறு அம்புகளால் ஆறு அரக்கர்களைத் தாக்கினான். யமசத்ரு, துர்தர்ஷன், மஹாபார்ஸ்வன், மஹோதரன், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், மஹாகாயன் மற்றும் சுகன், சாரணன் ஆகிய அனைவரும் இராமனின் அம்புகளால் மர்ம ஸ்தானங்களில் தாக்கப்பட்டு, உயிர் தப்பிப் பிழைத்தால் போதும் என்று போர்க்களத்திலிருந்து ஓடினர்.
Verse 20
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
அங்கே, மகாரதனான இராமன், பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டவையும் தீப்பிழம்பு போன்று ஒளிர்பவையுமான அம்புகளால் திசைகளையும் மூலைகளையும் ஔிரச் செய்தான்.
Verse 21
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
இராமனுக்கு எதிரில் நின்ற மற்ற பயங்கரமான அரக்கர்களும், தீயில் விழும் விட்டில் பூச்சிகளைப் போல இராமனை அடைந்து அழிந்து போயினர்.
Verse 22
तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।
அங்கே, மகாரதனான இராமன், பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டவையும் தீப்பிழம்பு போன்று ஒளிர்பவையுமான அம்புகளால் திசைகளையும் மூலைகளையும் ஔிரச் செய்தான்.
Verse 23
येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।
இராமனுக்கு எதிரில் நின்ற மற்ற பயங்கரமான அரக்கர்களும், தீயில் விழும் விட்டில் பூச்சிகளைப் போல இராமனை அடைந்து அழிந்து போயினர்.
Verse 24
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।
ஆயிரக்கணக்கில் பொழிந்த பொன் இறகு படைத்த அம்புகளால், அந்த இரவு மின்மினிப் பூச்சிகள் நிறைந்த சரத்கால இரவு போல விசித்திரமான அழகுடன் விளங்கியது.
Verse 25
राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।
அரக்கர்களின் கூச்சலாலும், வானரங்களின் பேரொலியாலும், அந்தப் பயங்கரமான இரவு அப்போது மேலும் அதிகப் பயங்கரமாக மாறியது.
Verse 26
तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।
அந்த பேரொலி எல்லாத் திசைகளிலும் பெருகியபோது, குகைகளால் நிரம்பிய திரிகூட மலை, மலைதானே பதிலளிப்பதுபோல் எதிரொலித்தது।
Verse 27
गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।
நீண்ட வாலுடைய, பெருந்தோற்றமுடைய, இரவின் இருளைப் போன்ற நிறஒளியுடைய வீரர்கள், இரவுலாவும் இராட்சசர்களை தம் கரங்களால் இறுக அணைத்து பிடித்து, அவர்களை விழுங்கத் தொடங்கினர்।
Verse 28
अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।
ஆனால் அங்கதன் போரில் பகைவரை அழிக்கத் துணிந்து முன்வந்து, உடனே ராவணியின் சாரதியையும் குதிரைகளையும் விரைவாகக் கொன்று வீழ்த்தினான்।
Verse 29
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।
அந்தக் கொடிய, மிகப் பயங்கரமான போராட்டம் நடந்து கொண்டிருக்கையில், அங்கதனால் குதிரைகளும் சாரதியும் கொல்லப்பட்டதால் இந்திரஜித் தேரை விட்டுவிட்டு, மகாமாயாவான் ஆகி அங்கேயே உடனே மறைந்தான்.
Verse 30
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
அந்தக் கொடிய, மிகப் பயங்கரமான போர் தொடர்ந்தபோது, அங்கதனால் குதிரைகளும் சாரதியும் கொல்லப்பட்டதால் இந்திரஜித் தேரைத் துறந்து, மகாமாயையைப் பயன்படுத்தி அங்கேயே மறைந்தான்.
Verse 31
तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
பூஜைக்குரிய வாலியின் புதல்வன் அங்கதனின் அந்தச் செயலை, ரிஷிகளுடன் கூடிய எல்லா தேவர்களும் புகழ்ந்தனர்; ராமனும் லக்ஷ்மணனும் இருவரும் அவனைப் பாராட்டினர்.
Verse 32
प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।
போரில் இந்திரஜித்தின் வல்லமையை எல்லா உயிர்களும் அறிந்திருந்தன; ஆகையால் அந்த மகாத்மன் தாழ்த்தப்பட்டதைப் பார்த்து அவர்கள் அனைவரும் திருப்தியுடன் மகிழ்ந்தனர்.
Verse 33
ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।
அப்போது சுக்ரீவன், விபீஷணன் உடனிருந்த வானரர்கள் மிகுந்த மகிழ்ச்சியடைந்தனர். தாழ்த்தப்பட்டு அடக்கப்பட்ட பகைவனைப் பார்த்து “சாது! சாது!” என்று முழங்கினர்.
Verse 34
इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।
ஆனால் அச்சமயம் போரில் பயங்கரச் செயலாற்றும் வாலியின் புதல்வனால் தோற்கடிக்கப்பட்ட இந்திரஜித், மிகக் கொடிய கோபத்தில் மூழ்கினான்.
Verse 35
सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।
அந்தப் பாவி ராவணி, போரில் கடுமையானவன், மறைவில் புகுந்து கண்களுக்கு அப்பாற்பட்டு, இடியென ஒளிரும் கூரிய அம்புகளை விடத் தொடங்கினான்।
Verse 36
सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।
கோபம் கொண்ட அந்த ராக்ஷசன் போரில் அச்சமூட்டும் நாகசக்தி நிறைந்த அம்புகளால் ஸ்ரீராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் உடலெங்கும் துளைத்தான்।
Verse 37
माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
அங்கே மாயையால் மறைக்கப்பட்டு, போரில் இரு ராகவர்களையும் மயக்கி, எல்லா உயிர்களுக்கும் கண்களுக்கு அப்பாற்பட்ட அந்த வஞ்சகப் போராளி நிசாசரன், அம்புகளின் பந்தத்தால் சகோதரர்கள் ராமன்-லக்ஷ்மணனை கட்டிப் பிணைத்தான்।
Verse 38
तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।
அப்போது கோபத்துடன் விடப்பட்ட விஷநாகம் போன்ற அம்புகளால் திடீரெனத் தாக்கப்பட்ட அந்த இரு நரப்புலி வீரர்களை வானரர்கள் கண்டனர்.
Verse 39
प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।
அப்போது ராக்ஷசராஜன் மகன் வெளிப்படையான போரில் அந்த இருவரையும் அடக்க இயலாமல், மாயையைச் செலுத்தத் துணிந்து, தீய மனத்துடன் அந்த அரசகுமாரர்களை வஞ்சகத்தால் கட்டினான்.
The sarga highlights the dharmic hazard of night warfare: obscured perception leads to misrecognition and accidental harm, while Indrajit’s shift to invisibility and binding tactics raises questions of fair combat versus deceptive necessity.
When clarity (prakāśa) collapses—literally through darkness and metaphorically through fear—discipline and discernment become moral safeguards; the narrative contrasts open heroism with māyā-driven assault to stress vigilance and steadiness under confusion.
Trikūṭa mountain is foregrounded as an acoustic landmark whose caves echo the battle; the sarga also preserves cultural sound-markers of war (bherī, mṛdaṅga, paṇava, śaṅkha, veṇu) that function as identifiers of epic battlefield ritual and morale.