Shloka 17
Uttarā-Pratigrahaṇa and Abhimanyu–Uttarā Vivāha
Virāṭa-parva, Adhyāya 67
पन्थानमुपसड्म्य फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्,क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतस: । जब कौरव-दलके लोग चले गये या इधर-उधर सब दिशाओंमें भाग गये, उस समय बहुत-से कौरवसैनिक जो घने जंगलमें छिपे हुए थे, वहाँसे निकलकर डरते-डरते अर्जुनके पास आये। उनके मनमें भय समा गया था। वे भूखे-प्यासे और थके-माँदे थे। परदेशमें होनेके कारण उनके हृदयकी व्याकुलता और बढ़ गयी थी। वे उस समय केश खोले और हाथ जोड़े हुए खड़े दिखायी दिये वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कौरव युद्धसे भागकर विवशतापूर्वक लौट गये। उन सबने दीनभावसे उस समय हस्तिनापुरकी ओर प्रस्थान किया। इधर अर्जुनने नगरके रास्तेमें आकर उत्तरसे कहा--
panthānam upasaṅgamya phālguno vākyam abravīt | kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā viceṭasaḥ ||
வைசம்பாயனர் கூறினார்—வழியை அடைந்த பால்்குணன் (அர்ஜுனன்) பேசினான். கௌரவர் படை அங்கிருந்து அகன்றோ, எல்லாத் திசைகளிலும் சிதறி ஓடினோ பின்னர், அடர்ந்த காட்டில் மறைந்திருந்த பல கௌரவர் வீரர்கள் அச்சமுற்ற மனத்துடன் வெளியே வந்தனர்—பசி, தாகம், களைப்பால் வாடி, அந்நிய நாட்டில் இருப்பவர்கள்போல் மனம் குழம்பி. அவர்கள் முடியை அவிழ்த்து, கைகளை கூப்பி, நடுங்கியபடி அர்ஜுனனை அணுகினர். போரிலிருந்து தப்பிய கௌரவர்கள் உதவியற்ற நிலையில் திரும்பி, தாழ்வுணர்வுடன் ஹஸ்தினாபுரத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டனர். இதற்கிடையில் அர்ஜுனன் நகரப் பாதையை அடைந்து உத்தராவை நோக்கி உரைத்தான்.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral psychology of defeat: arrogance collapses into fear and supplication, while the victorious are called to restraint and responsible speech. It underscores how dislocation (being 'in a foreign land') intensifies mental confusion, and how leadership is shown not only in combat but in how one addresses the vulnerable aftermath.
After the Kaurava force has scattered and fled, some soldiers who had hidden in the forest come out, terrified and exhausted, and approach Arjuna in a pleading posture. The narration then turns to Arjuna reaching the road toward the city and speaking to Uttarā, moving the story from battlefield chaos to the next ethical and narrative decision.