Adhyaya 60
धनंजय-दुर्योधन-संग्रामः (Arjuna–Duryodhana Engagement and Admonition)
Upa-parva: Gograhaṇa (Matsya-Kuru Encounter) Upa-Parva
Vaishampāyana reports a tightly sequenced combat vignette. Duryodhana advances with raised standard and confronts Arjuna, striking him in the forehead with a well-drawn arrow; Arjuna remains composed and responds with powerful shafts. The exchange escalates as Vikarṇa advances supported by an elephant; Arjuna pierces the elephant decisively, causing it to collapse, prompting Vikarṇa to flee and mount another chariot. Arjuna then wounds Duryodhana in the chest and forces a broader Kuru withdrawal. Observing Duryodhana’s retreat while bleeding, Arjuna issues a pointed rebuke: abandoning battle forfeits fame; the epithet “Duryodhana” becomes rhetorically questioned if one turns away from combat. Arjuna frames his own steadiness as duty-bound (aligned with Yudhiṣṭhira’s directives) and challenges Duryodhana to face him, invoking norms of royal conduct and accountability in a public contest.
Chapter Arc: गोग्रहण के रण में, सभा-मध्य की पुरानी डींगों को स्मरण कराते हुए अर्जुन कर्ण को ललकारता है—आज वाणी नहीं, बाण उत्तर देंगे। → अर्जुन कर्ण की कठोर वाणी और धर्म-उपेक्षा का उल्लेख कर उसे प्रत्यक्ष युद्ध में अपना बल जानने की चुनौती देता है; कर्ण भी प्रत्युत्तर में अर्जुन पर भाई-हत्या और रण-नीति को लेकर कटाक्ष करता हुआ द्वंद्व को तीखा बनाता है। → अर्जुन का ज्वलित, तीक्ष्ण बाण कर्ण के कवच को भेदकर वक्ष में धँसता है; कर्ण तमसा-सा आविष्ट होकर क्षण भर विवेक खो देता है और असह्य वेदना से रण छोड़ देता है। → कर्ण उत्तर दिशा की ओर हटता/भागता है; अर्जुन गर्जना कर अपनी विजय-घोष करता है और कौरव-पक्ष की धुरी को क्षणिक रूप से तोड़ देता है। → कर्ण का अपमान और पलायन आगे के वैर को और प्रज्वलित करता है—यह पराजय भविष्य के महायुद्ध में किस रूप में प्रतिशोध बनेगी?
Shlokas
Verse 1
#:2:8 #:23:.7 () हि २ 7 षष्टितमो< ध्याय: अर्जुन और कर्णका संवाद तथा कर्णका अर्जुनसे हारकर भागना अर्जुन उवाच कर्ण यत् ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम् । न मे युधि समो<स्तीति तदिदं समुपस्थितम्
அர்ஜுனன் கூறினான்—கர்ணா! கௌரவர்களின் சபையில் நீ பல வார்த்தைகளால் பெருமைபேசி, ‘போரில் எனக்கு நிகர் யாருமில்லை’ என்றாய். இப்போது அதே தருணம் வந்துள்ளது; இந்தப் போர்க்களமே உன் சொல்லின் சோதனை.
Verse 2
सोउ्द्य कर्ण मया सार्ध व्यवहृत्य महामृधे । ज्ञास्यस्यबलमात्मानं न चान्यानवमंस्यसे,कर्ण! आज इस महासंग्राममें मेरे साथ भिड़कर तू अपनेको भलीभाँति निर्बल समझ लेगा और फिर कभी दूसरोंका अपमान नहीं करेगा
கர்ணா! இன்று இந்த மகாபோரில் என்னுடன் மோதினால், நீ உன் வலிமையின் உண்மை அளவை அறிந்துகொள்வாய்; இனி பிறரை இகழமாட்டாய்.
Verse 3
अवोच: परुषा वाचो धर्ममुत्सूज्य केवलम् | इदं तु दुष्करं मन्ये यदिदं ते चिकीर्षितम्
அர்ஜுனன் கூறினான்—நீ தர்மத்தை முற்றிலும் ஒதுக்கி கடுமையான சொற்களைப் பேசினாய்; ஆனால் இப்போது நீ செய்ய எண்ணுவது உனக்குப் பெரிதும் அரிதானது என்று நான் கருதுகிறேன்।
Verse 4
यत् त्वया कथितं पूर्व मामनासाद्य किंचन । तदद्य कुरु राधेय कुरुमध्ये मया सह,राधानन्दन! मेरे साथ भिड़न्त होनेके पहले कौरवोंकी सभामें तूने जो कुछ कहा है, आज मेरे साथ युद्ध करके वह सब सत्य कर दिखा
அர்ஜுனன் கூறினான்—ராதேயா! குரு சபையில் என்னை எதிர்கொள்ளாமலே நீ சொன்னவற்றை எல்லாம், இன்று குருக்களின் நடுவே என்னுடன் போரிட்டு உண்மையாக்கிக் காட்டு।
Verse 5
यत् सभायां स पाउ्चालीं क्लिश्यमानां दुरात्मभि: | दृष्टवानसि तस्याद्य फलमाप्नुहि केवलम्
அர்ஜுனன் கூறினான்—அரச சபையில் தீயவர்கள் அந்த பாஞ்சாலியைத் துன்புறுத்தும்போது நீ நின்று பார்த்தாய்; இப்போது, ஓ பகைவனே, அந்த அநியாயத்தின் பலனை இன்று முழுமையாக அனுபவி।
Verse 6
धर्मपाशनिबद्धेन यन्मया मर्षितं पुरा । तस्य राधेय कोपस्य विजयं पश्य मे मृथे
அர்ஜுனன் கூறினான்—முன்பு நான் தர்மப் பாசத்தில் கட்டப்பட்டிருந்தேன்; ஆகவே சகிக்க வேண்டியதை மௌனமாகச் சகித்தேன். ஆனால் ராதேயா, இன்றைய போர்க்களத்தில் அந்த அடக்கப்பட்ட கோபத்தின் விளைவு—என் வெற்றி—என்பதைப் பார்।
Verse 7
वने द्वादश वर्षाणि यानि सोढानि दुर्मते । तस्याद्य प्रतिकोपस्य फल प्राप्तुहि सम्प्रति
அர்ஜுனன் கூறினான்—ஓ மூடனே! காட்டில் பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் நாம் தாங்கிய துன்பங்களுக்கான பழிவாங்கும் கோபத்தின் பலனை இப்பொழுதே பெறு—இன்றே அதைச் சுவை.
Verse 8
एहि कर्ण मया सार्ध प्रतियुध्यस्व सड़रे । प्रेक्षका: कुरव: सर्वे भवन्तु तव सैनिका:
அர்ஜுனன் கூறினான்—வா கர்ணா, இங்கே போரின் உச்சக் களத்தில் என்னுடன் மோதிப் போரிடு. குருக்கள் அனைவரும் பார்வையாளர்களாக நிற்கட்டும்; உன் படையே உனக்குத் துணை அணியாக இருக்கட்டும்.
Verse 9
कर्ण! आ, रणभूमिमें मेरा सामना कर। समस्त कौरव और तेरे सैनिक सब दर्शक होकर हमारे युद्धको देखें ।।
கர்ணன் கூறினான்—ஓ பார்த்தா, நீ சொற்களால் எதை அறிவிக்கிறாயோ அதைச் செயலால் செய்து காட்டுவாய். உன் பேச்சு உன் செயலை விட வெகுதூரம் முன்னே ஓடுகிறது; சொல்–செயல் வேறுபாடு உலகமெங்கும் புகழ்பெற்றதே.
Verse 10
यत् त्वया मर्षितं पूर्व तदशक्तेन मर्षितम् । इतो गृह्नीमहे पार्थ तव दृष्टवा पराक्रमम्
கர்ணன் கூறினான்—நீ முன்பு எதைத் தாங்கினாயோ, அது வலிமையின்மையால் தாங்கியதே. இப்போது, ஓ பார்த்தா, உன் வீரத்தைப் பார்த்து நாம் முடிவெடுக்கிறோம்: உன் முந்தைய பொறுமை கட்டுப்பாடு அல்ல; அது இயலாமை.
Verse 11
धर्मपाशनिबद्धेन यत् त्वया मर्षितं पुरा । तथैव बद्धमात्मानमबद्धमिव मन्यसे
கர்ணன் கூறினான்—நீ முன்பு தர்மத்தின் பாசத்தில் கட்டுண்டு துன்பத்தைத் தாங்கினாயெனில், இன்றும் அதேபோல் கட்டுண்டவனே; ஆனாலும் நீ உன்னை விடுதலையானவன் என எண்ணுகிறாய்—அந்த கட்டு இல்லாததுபோல்.
Verse 12
यदि तावद् वने वासो यथोक्तश्चरितस्त्वया | तत् त्वं धर्मार्थवित् क्लिष्ट: स मया योद्धुमिच्छसि
கர்ணன் கூறினான்—நீ கூறப்பட்ட விதிகளின்படி வனவாசத்தை நடத்தி வந்திருந்தால், நீ தர்மமும் அர்த்தமும் அறிந்தவன். அந்தத் துன்பத்தை நினைத்தே இப்போது என்னுடன் போரிட விரும்புகிறாய்.
Verse 13
यदि शक्रः स्वयं पार्थ युध्यते तव कारणात् । तथापि न व्यथा काचिन्मम स्याद्ू विक्रमिष्यत:
ஓ பார்த்தா! உன் பொருட்டு சக்கிரன் (இந்திரன்) தானே போரிட வந்தாலும், போர்க்களத்தில் வீரத்தை வெளிப்படுத்தும் எனக்கு எவ்விதத் துன்பமும் உண்டாகாது।
Verse 14
अयं कौन्तेय कामस्ते नचिरात् समुपस्थित: । योत्स्यसे हि मया सार्धमद्य द्रक्ष्य्सि मे बलम्
ஓ கௌந்தேயா! என்னுடன் போரிட வேண்டும் என்ற உன் ஆசை இப்போதுதான் எழுந்தது. இப்போது நீ நிச்சயமாக என்னுடன் போரிடுவாய்; இன்று என் வலிமையை நீயே காண்பாய்।
Verse 15
अजुन उवाच इदानीमेव तावत् त्वमपयातो रणान्मम । तेन जीवसि राधेय निहतस्त्वनुजस्तव
அர்ஜுனன் கூறினான்—ஓ ராதேயா! சற்றுமுன் நீ என் முன்னிலையில் போர்க்களத்திலிருந்து விலகி ஒதுங்கினாய்; அதனால் தான் நீ இன்னும் உயிருடன் இருக்கிறாய். ஆனால் உன் இளைய சகோதரன் கொல்லப்பட்டான்।
Verse 16
भ्रातरं घातयित्वा कस्त्यक्त्वा रणशिरक्ष कः । त्वदन्य: कः पुमान् सत्सु ब्रूयादेवं व्यवस्थित:
தன் சகோதரனைச் சாவுக்குத் தள்ளி, போர்முனையை விட்டுவிட்டு, அதுவும் நல்லோரின் நடுவில் நின்று இவ்வாறு பெருமை பேசுவது யார்? உன்னைத் தவிர வேறு எந்த மனிதன் இத்தகைய வெட்கமற்ற உறுதியுடன் இப்படிச் சொல்ல முடியும்?
Verse 17
वैशम्पायन उवाच इति कर्ण ब्रुवन्नेव बीभत्सुरपराजित: । अभ्ययाद् विसृजन् बाणान् कायावरणभेदिन:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஓ ஜனமேஜயா! இவ்வாறு கர்ணனை நோக்கி உரைத்தபடியே, தோல்வியறியாத பீபத்ஸு அர்ஜுனன் கவசத்தையும் கிழிக்கும் அம்புகளை எய்தவாறே அவனை நோக்கி முன்னேறினான்।
Verse 18
प्रतिजग्राह तं॑ कर्ण: प्रीयमाणो महारथ: । महता शरवर्षेण वर्षमाणमिवाम्बुदम्,महारथी कर्णने बड़ी प्रसन्नताके साथ मेघके सदृश बाणोंकी दृष्टि करनेवाले अर्जुनको अपने सायकोंकी भारी बौछार करके रोका
வைசம்பாயனன் கூறினான்—மகாரதன் கர்ணன் மகிழ்ந்து அவனை எதிர்கொண்டான்; மேகம்போல் அம்புமழை பொழிந்த அர்ஜுனனை, பெரும் அம்புவீழ்ச்சியால் தடுத்து நிறுத்தினான்।
Verse 19
उत्पेतु: शरजालानि घोररूपाणि सर्वश: । अविध्यदश्चवान् बाद्दोश्व हस्तावापं पृथक् पृथक्
வைசம்பாயனன் கூறினான்—எங்கும் பயங்கரமான அம்புக் கூட்டங்கள் வானில் எழுந்தன. அதைத் தாங்க இயலாத பார்த்தன், வளைந்த மூட்டுகளும் கூர்முனையும் கொண்ட அம்பால் கர்ணனின் குதிரைகளைத் துளைத்து, அவன் புயங்களில் ஆழ்ந்த காயங்களை ஏற்படுத்தி, கைரட்சைகளை ஒன்றொன்றாகப் பிளந்தான்।
Verse 20
सो<मृष्यमाण: कर्णस्य निषड्रस्यावलम्बनम् | चिच्छेद निशिताग्रेण शरेण नतपर्वणा
வைசம்பாயனன் கூறினான்—கர்ணனின் அந்தக் களவீரக் காட்சியைத் தாங்க இயலாதவன், பார்த்தன் வளைந்த மூட்டுகளும் கூர்முனையும் கொண்ட அம்பால் அவன் தூணீர் தொங்கிய கட்டைப் பிளந்தான்।
Verse 21
उपासज्रादुपादाय कर्णो बाणानथापरान् | विव्याध पाण्डवं हस्ते तस्य मुष्टिरशीर्यत
வைசம்பாயனன் கூறினான்—அப்போது கர்ணன் அருகே வந்து வேறு அம்புகளை எடுத்துப் பாண்டவனை கையில் துளைத்தான்; அந்த அடியால் அவன் பிடி தளர்ந்தது।
Verse 22
ततः पार्थो महाबाहु: कर्णस्य धनुरच्छिनत् । स शक्ति प्राहिणोत् तस्मै तां पार्थो व्यधमच्छरै:
அப்போது மகாபாகு பார்த்தன் கர்ணனின் வில்லை வெட்டினான். அதை கண்ட கர்ணன் அர்ஜுனன் மீது சக்தியை எறிந்தான்; ஆனால் பார்த்தன் அம்புகளால் அதைச் சிதைத்தான்।
Verse 23
ततोअनुपेतुर्बहवो राधेयस्य पदानुगा: । तांश्व गाण्डीवनिर्मुक्ति: प्राहिणोद यमसादनम्
அப்போது ராதேயன் (கர்ணன்) பின்னால் வந்த பல வீரர்கள் அங்கே வந்து சேர்ந்தனர்; ஆனால் அர்ஜுனன் காந்தீவத்திலிருந்து விடுத்த அம்புகளால் அவர்களையெல்லாம் வீழ்த்தி யமனின் இல்லத்துக்கு அனுப்பினான்।
Verse 24
ततोअस्याश्वाञ्छरैस्ती&णैर्बी भत्सुर्भारसा धनै: । आकर्णममुक्तैरवधीत् ते हता: प्रापतन् भुवि
பின்பு பீபத்ஸு (அர்ஜுனன்) வில்லைக் காதுவரை இழுத்து விடுத்த கூர்மையான, கனமான அம்புகளால் கர்ணனின் குதிரைகளை வீழ்த்தினான்; அவை கொல்லப்பட்டு மண்ணில் விழுந்தன।
Verse 25
अथापरेण बाणेन ज्वलितेन महौजसा । विव्याध कर्ण कौन्तेयस्तीक्ष्णेनोरसि वीर्यवान्,तत्पश्चात् पराक्रमी कुन्तीकुमारने महान् तेजस्वी तथा अग्निके समान प्रज्वलित दूसरे बाणद्वारा कर्णकी छातीमें आघात किया
அதன்பின் வீரமிக்க கௌந்தேயன் (குந்தியின் மகன்) பெரும் வலிமையால் தீப்பொறிபோல் எரியும் மற்றொரு கூரிய அம்பால் கர்ணனின் மார்பில் குத்தினான்।
Verse 26
तस्य भिन्त्वा तनुत्राणं कायम भ्यगमच्छर: । ततः स तमसा<<विष्टो न सम किंचित् प्रजज्ञिवान्
அந்த அம்பு கர்ணனின் கவசத்தைத் துளைத்து உடலுக்குள் புகுந்தது; உடனே இருள் சூழ்ந்ததுபோல் (மயக்கம் கொண்டு) அவன் எதையும் தெளிவாக அறிய முடியவில்லை।
Verse 27
स गाढवेदनो हित्वा रणं प्रायादुदडमुख: । ततोअर्जुन उदक्रोशदुत्तरश्चन महारथ:
கடுந்துயரால் அவன் போர்க்களத்தை விட்டு வடக்கு நோக்கி ஓடினான். இதைக் கண்ட அர்ஜுனனும் உத்தரனும்—இருவரும் மகாரதர்கள்—உயர்ந்த குரலில் வெற்றிக்கூச்சல் எழுப்பி சிங்கம்போல் கர்ஜித்தனர்।
Verse 60
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि कर्णापयाने षष्टितमो5ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் விராடபர்வத்தில் கோஹரணபர்வத்தில் கர்ணனின் புறப்பாடு-நிகழ்வைச் சார்ந்த அறுபதாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether retreat from a losing engagement can be ethically justified for a ruler, or whether it constitutes a breach of kṣatriya expectations and undermines the legitimacy conferred by public honor.
The passage emphasizes that names, titles, and reputation must correspond to conduct; courage and accountability are presented as performative-social obligations that stabilize political order and personal integrity.
No explicit phalaśruti appears in the supplied chapter segment; its significance is primarily narrative-ethical, reinforcing the epic’s broader linkage between dharma, reputation, and the consequences of public action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.